क्रौंची कथमहं ब्रूहि श्रोतुमिच्छामि यत्नतः । काहं कुत्रस्थिता चापि कथमत्रागता सती
कौंची, मला सांग, तू कोण आहेस? कुठे राहतेस, आणि इथे कशी आलीस? मी हे सर्व तुझ्याकडून नीट ऐकायचं फार इच्छितो.
कालैः कियद्भिर्मत्पुण्यं क्षीणत्वं प्रतियास्यति । शच्युवाच- पद्मगन्धे पुरा त्वं हि क्रौंची पक्षिसमुद्भवा
माझं पुण्य किती काळात संपेल? — शची म्हणाली: पूर्वी तू कौंची होतीस, पक्ष्यांमध्ये जन्मलेली, आणि तुझ्या अंगाला कमळाचा सुगंध होता.
अमेध्यमामिषं कीटान्भक्षयंती क्षितौ स्थिता । न्यग्रोधतरुरेकोऽस्ति गङ्गातीरे मनोरमे
तू पृथ्वीवर राहून अशुद्ध मांस आणि कीटक खात होतीस. गंगेच्या सुंदर काठी एक वटवृक्ष होता.
तत्र नीडं विनिर्माय भवत्या वसतिः कृता । एकदा कृष्णसर्पेण तस्मिन्न्यग्रोधपादपे
तिथे तू घरटे बांधून राहत होतीस. एके दिवशी त्या वटवृक्षात एक काळा साप आला.
नीडं प्रविश्य दष्टा त्वं सहसा पंचतां गता । क्रव्याणि तव सर्वाणि स सर्पो भक्षयत्क्रुधा
तो साप घरट्यात शिरून तुला चावला आणि तू तिथेच मरण पावलीस. रागाने त्या सापाने तुझं सगळं मांस खाल्लं.
स्थितानि तत्रैवास्थीनि निर्मांसानि वरानने । कदाचित्पवनैर्भद्रे महद्भिः स च पातितः
तुझी हाडं तिथेच, मांस न राहिलेली, पडून राहिली. एकदा मोठ्या वाऱ्याने तो सापही खाली पडला.
भग्नः पपात गङ्गायां समूलोऽपि वरांगने । गङ्गायां पतिते तस्मिन्न्यग्रोधे धरणीरुहे
तो वटवृक्ष मुळासकट तुटून गंगेत पडला, सुंदर अंगवाली. तो वटवृक्ष गंगेत पडल्यावर, पृथ्वीवरील झाड—
गङ्गाजलैः प्लावितानि तान्यस्थीनि तवोत्तमे । यावदस्थीनि गङ्गायां तावत्तिष्ठंति तानि च
गंगेच्या पाण्याने तुझी उत्तम हाडं वाहून गेली. जोपर्यंत तुझी हाडं गंगेत राहतील, तोपर्यंत ती तिथेच राहतील.
तावत्त्वं स्वामिसुभगा भविष्यसि सदैव हि । इति ते कथितं सर्वं पद्मगंधे मयाधुना
तोपर्यंत तू नेहमी आपल्या पतीला प्रिय राहशील. कमळसुगंधे, मी तुला आता सर्व काही सांगितलं.
येन पुण्यप्रभावेण शक्रोऽपि वशगस्तव । धन्या तु जाह्नवी देवी क्रौंची यस्याः प्रसादतः
ज्याच्या पुण्यामुळे इंद्रही तुझ्या अधीन झाला, ती भाग्यवान आहे गंगा देवी, जिच्या कृपेने, कौंची—
त्वमस्पृश्यासि चाण्डालैरंकेस्वपिषि वज्रिणः । तेनापमानिता साध्वी शक्रेणापि पुलोमजा
तू चांडाळांपासूनही अस्पृश्य राहिलीस, अगदी इंद्राच्या सभेतही. त्या इंद्रानेच पुलोमजेला, त्या सतीला, अपमान केला.
परिम्लानमुखांभोजा सा जगाम यथागता । शक्रांक एव सा तस्थौ पद्मगन्धा वरांगना
तिच्या चेहऱ्यावरील कमळ फिकट पडलं आणि ती जशी आली तशी निघून गेली. पण कमळसुगंधा, सुंदर अंगवाली, इंद्राच्या सभेतच राहिली.
तद्वाक्यं हृदये तस्या जागरूकमिवस्थितम् । अथैकदा सुराधीशः सुप्रीतस्तद्गुणैर्द्विज
ती वचने तिच्या मनात नेहमी जागी राहिली. मग एके दिवशी, द्विजा, देवांचा राजा तिच्या गुणांनी प्रसन्न झाला.
वरं वरय सुश्रोणि स्वयं तामित्युवाच ह । पद्मगंधोवाच । त्वं सर्वदेवताधीशो नारीकोटिपतिस्थता
'सुंदर नितंबवाली, तू हवा तो वर माग,' असं त्याने तिला सांगितलं. कमळसुगंधा म्हणाली: 'तू सर्व देवांचा स्वामी, असंख्य स्त्रियांचा अधिपती—'
तथाप्यसि ममाधीनः स्वामिन्किमपरैर्वरैः । तथापि त्वं वरं दित्सुर्यदा नूनं सुरोत्तम
तरीही तू माझ्या अधीन आहेस, स्वामी; मग मला दुसऱ्या वराची गरज काय? तरीही, जर तू वर द्यायचाच ठरवलं आहेस, हे श्रेष्ठ देव—
कर्मणा मनसा वाचा प्रतिज्ञां कुरु मत्पुरः । इंद्र उवाच- जीवितं च धनं चैव राज्यं चैव परिच्छदम्
कृतीने, मनाने आणि वाणीने, माझ्यासमोर प्रतिज्ञा कर.' इंद्र म्हणाला: 'जीवन, धन, राज्य आणि सेवकवर्ग—'
आज्ञापय किमेतद्वै तुभ्यं दास्यामि सुंदरि । सत्यं सत्यं पुनः सत्यं संदेहो नात्र विद्यते
'सांग, सुंदर वने, तुला जे हवं ते मी देईन. खरं खरं, पुन्हा सांगतो, यात शंका नाही.'
यदीच्छसि मृगीनेत्रे तत्ते दास्याम्यहं ध्रुवम् । पद्मगंधोवाच- नूनमेव प्रसन्नोऽसि यदि त्वं त्रिदशेश्वर
'तुला जे हवं आहे, हरिणनयनी, ते मी नक्की देईन.' कमळसुगंधा म्हणाली: 'जर तू, देवांचा स्वामी, खरोखरच प्रसन्न असशील—'
जन्म मे हस्तियोनौ च भूयो देहीति मे वरम् । इंद्र उवाच- कृतप्रतिज्ञः सुश्रोणि वरं तेऽहं ददामि वै
माझा जन्म हत्तीच्या पोटी होऊ दे, हीच मला पुन्हा एकदा दे. इंद्र म्हणाले — सुंदर कटी असलेल्या सखी, मी वचन दिलं आहे आणि तुला हा वर नक्कीच देतो.
किंतु दुःखानि यातानि बहूनि हृदये मम । त्वामदृष्ट्वा वरारोहे प्रीतिर्न प्राप्यते क्षणम्
पण माझ्या मनावर खूप दुःखं गेली आहेत; सुंदर अंग असलेल्या सखी, तुला न पाहता मला एक क्षणही आनंद मिळत नाही.
कथं ते चिरविच्छेदं सोढुं शक्नोमि दुःसहम् । यदा मय्यनुकंपास्ति तव पीनपयोधरे
तुझ्यापासून इतका मोठा विरह मी कसा सहन करू? तो तर असह्य आहे. तुझ्या भरदार छातीने जेव्हा माझ्यावर दया दाखवशील—
तदा कियद्दिनं तिष्ठ मया सह वराङ्गने । ततो देवाधिराजस्य वदंती बहुसंपदम्
तेव्हा, सुंदर अंग असलेल्या सखी, थोडा काळ माझ्यासोबत राहा; नंतर देवांचा राजाचा मोठा वैभव सांग.
वर्षाणामयुतं तस्थौ सा देवनिलये सती । पद्मगन्धोवाच- आज्ञां देहि सुराधीश साधितुं सुमनोरथम्
ती देवी देवांच्या निवासात दहा हजार वर्षे राहिली. पद्मगंधा म्हणाली — देवाधिदेव, माझी मनोकामना पूर्ण करायला मला परवानगी दे.
व्रजाम्यहं कर्मभूमिं वंदे पादद्वयं तव । इन्द्र उवाच- त्वत्प्रेमसिंधुमानेन मया चन्द्रनिभानने
मी आता कर्मभूमीकडे जाते; तुझ्या दोन्ही पायांना वंदन करते. इंद्र म्हणाले — चंद्रासारख्या मुख असलेल्या सखी, तुझ्या माझ्यावरच्या प्रेमाच्या महासागरामुळे—
स्थित्वा कतिदिनं पश्चाद्गमिष्यसि यथासुखम् । ततस्तुकौतुकागारे तेन सार्द्धमहर्निशम्
काही दिवस राहिल्यावर, तुला हवे तसे तू जाऊ शकतेस. मग, त्याच्यासोबत क्रीडागृहात रात्रंदिवस—
क्रीडंती पद्मगंधा सा तस्थौ वर्षायुतत्रयम् । सुराधीशं ततः सेति तदा प्राह मुदान्विता
पद्मगंधा तिथे खेळत राहिली आणि ती तिथे तीस हजार वर्षे राहिली. मग तिने आनंदाने देवांचा राजाला असे म्हटले—
आदेशं कुरु गच्छामि पृथिवीं प्रति संप्रति । इंद्र उवाच- जाड्यं जहीहि सुश्रोणि तिष्ठात्रैव मया सह
मला सांग, मी आता पृथ्वीवर जाणार आहे. इंद्र म्हणाले — सुंदर कटी असलेल्या सखी, तुझा आळस सोड आणि माझ्यासोबत इथेच राहा.
त्वां त्यक्तुं न हि शक्नोमि प्राणेभ्योऽपि गरीयसीम् । पद्मगन्धोवाच- पुण्यक्षये सुराधीश यदा यास्याम्यहं भुवि
तुला सोडून जाणे मला शक्य नाही, तू तर माझ्या प्राणांपेक्षाही प्रिय आहेस. पद्मगंधा म्हणाली — देवाधिदेव, माझे पुण्य संपले की मी पृथ्वीवर जाईन.
तदा चिरं ते विच्छेदो भविष्यति मया सह । यद्विच्छेदे मया नाथ पुनर्गंतुं भुवं प्रति
तेव्हा तुझा माझ्यापासूनचा विरह खूप दिवसांचा असेल; आणि त्या वेळी, नाथा, मला पुन्हा पृथ्वीवर जायची इच्छा होईल.
इच्छाम्यहं पुनर्द्यौश्च पुण्योपार्जनहेतवे । कर्मभूमिमहं गत्वा येनोपायेन वासव
मला पुन्हा स्वर्गात जाऊन पुण्य मिळवायचे आहे; कर्मभूमीवर जाऊन, ज्या मार्गाने जमेल त्या मार्गाने, वासव—