दधीच उवाच- अत्र ते कथयिष्यामि इतिहासं पुरातनम् । चित्रगुप्तयमाभ्यां च यद्विख्यातं बभूव ह
दधीच म्हणाले, 'इथे मी तुला एक प्राचीन कथा सांगतो, जी चित्रगुप्त आणि यम यांच्या मध्ये प्रसिद्ध आहे.'
मिथिलायां पुरा कश्चिच्छुनः पर्यटते क्षुधा । पुरा जन्मशतात्पूर्वं ब्राह्मणः पापनिश्चयः
पूर्वी मिथिलेत एक कुत्रा उपाशीपोटी भटकत होता; शंभर जन्मांपूर्वी तिथे एक ब्राह्मण होता, जो पापाच्या मार्गावर होता.
पूर्वेवयसि वेदाढ्यः शास्त्राढ्यश्च सुबुद्धिमान् । स स्नातुं जाह्नवीं गत्वा स्नानं कृत्वा पितॄनपि
पूर्वीच्या तारुण्यात तो वेदांचा आणि शास्त्रांचा विद्वान व बुद्धिमान होता; तो स्नानासाठी जाह्नवीला गेला, स्नान करून पितरांचे तर्पण केले.
देवानृषीन्समभ्यर्च्य ययौ प्रात्तलिकापुरम् । प्रतिश्रयमथो चक्रे ब्राह्मणस्य निवेशने
देव आणि ऋषींची पूजा करून तो प्रात्तलिका नगरीकडे गेला; तिथे एका ब्राह्मणाच्या घरी निवारा मागितला.
तत्रैका क्षत्रियसुता यौवनस्था हतप्रिया । भ्रष्टराज्या च षट्कोटि निष्कद्रव्येण संयुता
तिथे एक तरुण क्षत्रिय कन्या होती, जिला प्रियजन गमावले होते, राज्यही गेले होते, आणि तिच्याकडे साठ कोटी निरुपयोगी नाणी होती.
भुक्त्वाथ शयितं विप्रं सर्वावयवसुंदरम् । रात्रौ चंद्रोदये शुद्धे ज्योत्स्नाहसितदिङ्मुखे
ब्राह्मणाने जेवून, सर्व अंगांनी सुंदर असलेला तो झोपला; रात्री, शुद्ध चांदण्याने दिशांना उजळून टाकले होते.
ब्राह्मणाभ्याशमागत्य तमुदीक्ष्येदमब्रवीत् । कुतस्त्वमागतो विप्र कं वा देशं गमिष्यसि
ती ब्राह्मणाजवळ आली, त्याच्याकडे पाहून म्हणाली, 'कुठून आला आहेस, ब्राह्मणा? आणि कुठल्या प्रदेशात जाणार आहेस?'
ब्राह्मण उवाच- अकालचर्या सर्वेषां शंकामुत्पादयेद्ध्रुवम् । वयःस्थयोर्मिथोवादो रहस्ये हास्यमंदिरे
ब्राह्मण म्हणाला, 'अयोग्य वेळी फिरणे सर्वांना शंका आणते; वयस्क लोकांची गुप्त संभाषणे हास्याच्या सभागृहात योग्य नाहीत.'
क्षत्रियोवाच- कथाप्रसंगे यात्रायां तीर्थे देशादि विप्लवे । दुर्भिक्षे ग्रामदहने रहोवादो न दूषितः
क्षत्रिय म्हणाला — गप्पा मारताना, प्रवासात, तीर्थस्थळी, देशात गोंधळ माजला असताना, दुष्काळात किंवा गाव जळून गेल्यावर, एकांतात बोलणे चुकीचे मानले जात नाही.
प्रतिश्रयस्तु मद्गेहे भवतैव पुरा कृतः । मद्गेहवासिनी चाहं न शंका त्विह कस्यचित्
पूर्वी तुम्हीच मला तुमच्या घरी आसरा दिला होता; आणि मीही तुमच्या घरी राहते. त्यामुळे इथे कुणालाही शंका घ्यायचं काहीच कारण नाही.
ब्राह्मण उवाच- तूष्णींभावो मया कार्यो गच्छ त्वं शीघ्रमग्रतः । इत्युक्ता ब्राह्मणेनासौ मनसेदमचिंतयत्
ब्राह्मण म्हणाला — मला आता गप्प राहायलाच हवं; तू पुढे लवकर जा. ब्राह्मणाने असं सांगितल्यावर तिने मनात विचार केला —
अनेन संगमो मह्यं यथाभूयात्तथाविधि । रोदनं तु करिष्यामि तथा यास्यति सांत्वितुम्
आपली भेट जशी मी इच्छिते तशीच व्हावी, म्हणून मी अशा रीतीने रडेन की तो मला समजवायला येईल.
मां च सांत्वयितुं प्राप्तो मां समुत्थापयिष्यति । अहमुत्तिष्ठमानैव दोर्लताकंठसंगिनी
तो मला शांत करायला आला की, मला उचलायला पाहील; तेव्हा मी उठताना माझे हात त्याच्या गळ्यात वेलीसारखे गुंफेन.
कुचयुग्मेन तद्गात्रं स्पर्शयंती विमूर्च्छिता । गतभानां हि मां दृष्ट्वा निषण्णः स्वयमेव सः
मी बेशुद्ध पडल्यासारखी माझे उरोज त्याच्या अंगाला टेकवेन; आणि मी शुद्धीवर नाही असं पाहून तो स्वतःच बसून राहील.
उत्संगे मामकं देहं निधास्यति द्विजाग्रणीः । अचेतनेव वसनमपास्य रुदतीव च
तो ब्राह्मण माझं शरीर आपल्या मांडीवर ठेवेल; मी जणू काही शुद्ध हरपल्यासारखी वस्त्र बाजूला सारून, रडते आहे असं दाखवेन.
सुस्निग्धं रोमरहितं पक्वाश्वत्थदलाकृति । दर्शयिष्यामि तत्स्थानं कामगेहं सुगंधि च
मी ते ठिकाण दाखवेन — जे मऊ, केस नसलेलं, पिकलेल्या अश्वत्थ पानासारखं आकाराचं, सुगंधी आणि कामाचा आसरा असलेलं आहे.
मयैव विलुठंत्यांगे तस्य वस्त्रमपास्यते । विलुप्यमानसं तस्य करिष्ये स्ववशं द्विजम्
मी अंगावर लोळत असताना त्याचे वस्त्र मी काढून टाकेन; तो मोहात पडेल आणि मी त्या ब्राह्मणाला माझ्या अधीन करीन.
अदृष्टौ यादृशं चित्तं दृष्टौ नैतादृशं भवेत् । दर्शने यादृशं चित्तं संलापे नैव तादृशम्
जेव्हा कुणी समोर नसतं तेव्हा मन वेगळंच असतं, आणि समोर आलं की ते तसंच राहत नाही; तसेच, पाहताना मन जसं असतं, बोलताना तसं राहत नाही.
संलापे यादृशं चित्तं हास्योक्तौ नैव तादृशम् । हास्योक्तौ यादृशं चित्तं स्पर्शने नैव तादृशम्
गप्पा मारताना मन जसं असतं, विनोद करताना तसं राहत नाही; आणि विनोद करताना जसं मन असतं, स्पर्श करताना तसं राहत नाही.
स्पर्शने यादृशं चित्तं योनिदृष्टौ न तादृशम् । तद्दृष्टौ यादृशं चित्तं योनिस्पर्शे न तादृशम्
स्पर्श करताना जसं मन असतं, योनी पाहताना तसं राहत नाही; आणि ते पाहताना जसं मन असतं, स्पर्श करताना तसं राहत नाही.
बाहुमूलकुचद्वंद्व स्वयोनिस्पर्शदर्शनात् । कस्य न स्खलते चेतो रेतः स्कन्नं च नो भवेत्
बाहूच्या मुळाशी, उरोजांच्या जोडाला किंवा स्वतःच्या योनीला पाहिलं किंवा स्पर्श केला तर कोणाचं मन डळमळत नाही आणि वीर्य सांडत नाही असं कोण आहे?
दधीच उवाच- इति संचिंत्य मनसा क्षत्रिया गृहमभ्यगात् । स्वगृहद्वारमासाद्य मंदं मंदं रुरोद वै
दधीचि म्हणाला — असं मनात ठरवून ती क्षत्रिय स्त्री आपल्या घरी गेली; घराच्या दाराशी पोहोचल्यावर हळूहळू रडू लागली.
चिरं कालं च रुदितं ब्राह्मणः करुणानिधिः
ती खूप वेळ रडली, आणि मग तो करुणेने भरलेला ब्राह्मण —
स्त्रीबालवृद्धातुर राजयोगिनां विषाग्नितोयाद्रि निपातनादिना । दुःखस्य चैवोद्धरणं प्रशस्यते कूपस्यदानेन समं वदंति
स्त्री, लहान मुलं, वृद्ध, आजारी, राजा, योगी, विष, आग, पाणी किंवा डोंगरावरून पडलेले असे जे संकटात सापडतात, त्यांना वाचवणं आणि दुःख दूर करणं, हे विहिरी दान करण्याइतकंच पुण्याचं मानलं जातं.
इत्थं विचार्य विप्रोऽसौ शुचिर्भूतः प्रसन्नधीः । तस्याः समीपमगमत्तामुवाच ततो द्विजः
असं विचार करून तो शुद्ध आणि प्रसन्न मनाचा ब्राह्मण तिच्या जवळ गेला आणि तिला म्हणाला —
अलं शोकेन महता इहामुत्र विरोधिना । शरीरशोषणं ह्येतच्चित्तविध्वंसनं तथा
इतका मोठा शोक पुरे! तो या जन्मात आणि पुढच्या जन्मातही हानीकारक आहे; तो शरीर सुकवतो आणि मनही उद्ध्वस्त करतो.
त्यज शोकमिमं बाले न चार्थः शोचितेन वै । शोकस्य कारणं किं वा येनेत्थं रुद्यते त्वया
बाळे, हा दु:ख सोडून दे. रडून काहीच साध्य होत नाही. तुला इतका दु:खाचा कारण काय आहे, जेव्हा तू अशा प्रकारे रडतेस?
दधीच उवाच- एवमुक्ता द्विजेनाथ न सा किंचिदुवाच ह । मूर्च्छितेवापतद्भूमौ तमदृष्ट्वेव वीक्षते
दधीच म्हणाले — ब्राह्मणाने असे सांगितल्यावर ती काहीच बोलली नाही; जणू बेशुद्ध पडावी तशी ती जमिनीवर कोसळली आणि त्याच्याकडे पाहत राहिली.
तामथोत्थापयामास ब्राह्मणः परमार्थवित् । उत्थितोत्थापिता तेन निपपात पुनः पुनः
मग तो ब्राह्मण, जो खऱ्या अर्थाने जाणणारा होता, तिला उठवू लागला. ती त्याने उभी केली, पण ती पुन्हा पुन्हा खाली पडत राहिली.
पतितां पतितां विप्रो निषद्योत्थाप्य तां पुनः । अंकमारोपयामास प्रममार्ज विलोचने
ती वारंवार पडत असताना, त्या ब्राह्मणाने बसून तिला पुन्हा उचलले, तिला आपल्या मांडीवर घेतले आणि हळूवार तिचे डोळे पुसले.