विज्ञानरक्तवसनं वेदकल्पितनूपुरम् । वामांगुलीयमध्यस्थमतिप्रणवमव्ययम्
ज्ञानरंगाच्या वस्त्रांनी सजलेला, वेदांनी बनवलेल्या नूपुरांनी अलंकृत, डाव्या हाताच्या मधल्या बोटावर श्रेष्ठ, अविनाशी प्रणवाचा अंकित असलेला.
दृष्टवानथ तं विष्णुः कृतकृत्योऽभवत्तदा । अथाह शंभुर्भो विष्णो हृदि दृष्टं त्वया किमु
तो दृश्यावर विष्णूला पूर्णत्वाची भावना आली; त्याक्षणी शंभू म्हणाले, 'विष्णू, तुझ्या हृदयात काय पाहिलेस?'
हरिराह पुरा दृष्टः पुरुषः शांतविग्रहः । इत्युदीर्य महाविष्णुः शिवपादे पपात ह
हरि म्हणाले, 'पूर्वी मी शांत रूप असलेल्या पुरुषाचे दर्शन घेतले होते.' असे म्हणून महाविष्णूने शिवाच्या पायांवर लोटांगण घातले.
हरिरुवाच- न शक्तिं भस्मनो जाने प्रभावं वा कुतस्तव । नमस्तेऽस्तु नमस्तेऽस्तु त्वामेव शरणं गतः
हरि म्हणाले, 'माझ्या ज्ञानात भस्माची शक्ती किंवा तिचा प्रभाव मला ठाऊक नाही; तो कुठून येतो हेही माहीत नाही. तुला नमस्कार असो, तुला नमस्कार असो; मी फक्त तुझ्याच आश्रयाला आलो आहे.'
सदाशिव उवाच- वरं वृणु महाभाग मनसा यं त्वमिच्छसि । शिववाचमथाकर्ण्य हरिर्वव्रे वरोत्तमम्
सदाशिव म्हणाले, 'महाभाग्यवान, तुझ्या मनात जे हवे आहे ते वर माग.' शिवाचे हे शब्द ऐकून हरिने श्रेष्ठ असा वर मागितला.
हरिरुवाच- त्वत्पादयुगले शंभो भक्तिरस्तु सदा मम । अथ दत्वा वरं शंभुरिदमाह वचो हरिम्
हरि म्हणाले, 'शंभो, तुझ्या पावल्यांवर माझी भक्ती सदैव राहो.' मग वर देऊन शंभूने हरिला असे शब्द सांगितले.
भस्मधारणसंपन्नो मम भक्तो भविष्यसि । दधीच उवाच- इत्थमुक्तं महाज्ञानं भस्मसंभवमादितः
'तू भस्म धारण करणारा माझा भक्त होशील.' दधीच म्हणाले, 'अशा प्रकारे भस्माच्या उत्पत्तीचे महान ज्ञान सांगितले गेले.'
तस्माद्यूयं सुराः सर्वे धारयध्वं तदादरात् । विस्मयोत्फुल्लनयना देवाश्चासंस्तदस्त्विति
म्हणून सर्व देवांनी आदराने ते धारण करावे; देवांच्या डोळ्यांत आश्चर्याने तेज आले आणि त्यांनी म्हटले, 'तसेच असो.'
य इदं शृणुयान्नित्यं पुण्याख्यानमनुत्तमम् । विमुक्तः सर्वपापेभ्यो यात्यसौ शांकरं पदम्
जो कोणी हे श्रेष्ठ पुण्यकथन दररोज ऐकतो, तो सर्व पापांपासून मुक्त होतो आणि शंकराच्या पदाला पोहोचतो.
शुचिस्मितोवाच- आयुष्यवर्द्धनं भस्माशनं दृष्टं महामुने । परलोकगतिं दातुं शक्तमेतं वदस्व मे
शुचिस्मिता म्हणाली, 'महामुने, आयुष्य वाढवणारे भस्म सेवन मी पाहिले आहे; ते परलोकात जाण्याची शक्ती देते का, ते मला सांग.'
दधीच उवाच- अत्र ते कथयिष्यामि इतिहासं पुरातनम् । चित्रगुप्तयमाभ्यां च यद्विख्यातं बभूव ह
दधीच म्हणाले, 'इथे मी तुला एक प्राचीन कथा सांगतो, जी चित्रगुप्त आणि यम यांच्या मध्ये प्रसिद्ध आहे.'
मिथिलायां पुरा कश्चिच्छुनः पर्यटते क्षुधा । पुरा जन्मशतात्पूर्वं ब्राह्मणः पापनिश्चयः
पूर्वी मिथिलेत एक कुत्रा उपाशीपोटी भटकत होता; शंभर जन्मांपूर्वी तिथे एक ब्राह्मण होता, जो पापाच्या मार्गावर होता.
पूर्वेवयसि वेदाढ्यः शास्त्राढ्यश्च सुबुद्धिमान् । स स्नातुं जाह्नवीं गत्वा स्नानं कृत्वा पितॄनपि
पूर्वीच्या तारुण्यात तो वेदांचा आणि शास्त्रांचा विद्वान व बुद्धिमान होता; तो स्नानासाठी जाह्नवीला गेला, स्नान करून पितरांचे तर्पण केले.
देवानृषीन्समभ्यर्च्य ययौ प्रात्तलिकापुरम् । प्रतिश्रयमथो चक्रे ब्राह्मणस्य निवेशने
देव आणि ऋषींची पूजा करून तो प्रात्तलिका नगरीकडे गेला; तिथे एका ब्राह्मणाच्या घरी निवारा मागितला.
तत्रैका क्षत्रियसुता यौवनस्था हतप्रिया । भ्रष्टराज्या च षट्कोटि निष्कद्रव्येण संयुता
तिथे एक तरुण क्षत्रिय कन्या होती, जिला प्रियजन गमावले होते, राज्यही गेले होते, आणि तिच्याकडे साठ कोटी निरुपयोगी नाणी होती.
भुक्त्वाथ शयितं विप्रं सर्वावयवसुंदरम् । रात्रौ चंद्रोदये शुद्धे ज्योत्स्नाहसितदिङ्मुखे
ब्राह्मणाने जेवून, सर्व अंगांनी सुंदर असलेला तो झोपला; रात्री, शुद्ध चांदण्याने दिशांना उजळून टाकले होते.
ब्राह्मणाभ्याशमागत्य तमुदीक्ष्येदमब्रवीत् । कुतस्त्वमागतो विप्र कं वा देशं गमिष्यसि
ती ब्राह्मणाजवळ आली, त्याच्याकडे पाहून म्हणाली, 'कुठून आला आहेस, ब्राह्मणा? आणि कुठल्या प्रदेशात जाणार आहेस?'
ब्राह्मण उवाच- अकालचर्या सर्वेषां शंकामुत्पादयेद्ध्रुवम् । वयःस्थयोर्मिथोवादो रहस्ये हास्यमंदिरे
ब्राह्मण म्हणाला, 'अयोग्य वेळी फिरणे सर्वांना शंका आणते; वयस्क लोकांची गुप्त संभाषणे हास्याच्या सभागृहात योग्य नाहीत.'
क्षत्रियोवाच- कथाप्रसंगे यात्रायां तीर्थे देशादि विप्लवे । दुर्भिक्षे ग्रामदहने रहोवादो न दूषितः
क्षत्रिय म्हणाला — गप्पा मारताना, प्रवासात, तीर्थस्थळी, देशात गोंधळ माजला असताना, दुष्काळात किंवा गाव जळून गेल्यावर, एकांतात बोलणे चुकीचे मानले जात नाही.
प्रतिश्रयस्तु मद्गेहे भवतैव पुरा कृतः । मद्गेहवासिनी चाहं न शंका त्विह कस्यचित्
पूर्वी तुम्हीच मला तुमच्या घरी आसरा दिला होता; आणि मीही तुमच्या घरी राहते. त्यामुळे इथे कुणालाही शंका घ्यायचं काहीच कारण नाही.
ब्राह्मण उवाच- तूष्णींभावो मया कार्यो गच्छ त्वं शीघ्रमग्रतः । इत्युक्ता ब्राह्मणेनासौ मनसेदमचिंतयत्
ब्राह्मण म्हणाला — मला आता गप्प राहायलाच हवं; तू पुढे लवकर जा. ब्राह्मणाने असं सांगितल्यावर तिने मनात विचार केला —
अनेन संगमो मह्यं यथाभूयात्तथाविधि । रोदनं तु करिष्यामि तथा यास्यति सांत्वितुम्
आपली भेट जशी मी इच्छिते तशीच व्हावी, म्हणून मी अशा रीतीने रडेन की तो मला समजवायला येईल.
मां च सांत्वयितुं प्राप्तो मां समुत्थापयिष्यति । अहमुत्तिष्ठमानैव दोर्लताकंठसंगिनी
तो मला शांत करायला आला की, मला उचलायला पाहील; तेव्हा मी उठताना माझे हात त्याच्या गळ्यात वेलीसारखे गुंफेन.
कुचयुग्मेन तद्गात्रं स्पर्शयंती विमूर्च्छिता । गतभानां हि मां दृष्ट्वा निषण्णः स्वयमेव सः
मी बेशुद्ध पडल्यासारखी माझे उरोज त्याच्या अंगाला टेकवेन; आणि मी शुद्धीवर नाही असं पाहून तो स्वतःच बसून राहील.
उत्संगे मामकं देहं निधास्यति द्विजाग्रणीः । अचेतनेव वसनमपास्य रुदतीव च
तो ब्राह्मण माझं शरीर आपल्या मांडीवर ठेवेल; मी जणू काही शुद्ध हरपल्यासारखी वस्त्र बाजूला सारून, रडते आहे असं दाखवेन.
सुस्निग्धं रोमरहितं पक्वाश्वत्थदलाकृति । दर्शयिष्यामि तत्स्थानं कामगेहं सुगंधि च
मी ते ठिकाण दाखवेन — जे मऊ, केस नसलेलं, पिकलेल्या अश्वत्थ पानासारखं आकाराचं, सुगंधी आणि कामाचा आसरा असलेलं आहे.
मयैव विलुठंत्यांगे तस्य वस्त्रमपास्यते । विलुप्यमानसं तस्य करिष्ये स्ववशं द्विजम्
मी अंगावर लोळत असताना त्याचे वस्त्र मी काढून टाकेन; तो मोहात पडेल आणि मी त्या ब्राह्मणाला माझ्या अधीन करीन.
अदृष्टौ यादृशं चित्तं दृष्टौ नैतादृशं भवेत् । दर्शने यादृशं चित्तं संलापे नैव तादृशम्
जेव्हा कुणी समोर नसतं तेव्हा मन वेगळंच असतं, आणि समोर आलं की ते तसंच राहत नाही; तसेच, पाहताना मन जसं असतं, बोलताना तसं राहत नाही.
संलापे यादृशं चित्तं हास्योक्तौ नैव तादृशम् । हास्योक्तौ यादृशं चित्तं स्पर्शने नैव तादृशम्
गप्पा मारताना मन जसं असतं, विनोद करताना तसं राहत नाही; आणि विनोद करताना जसं मन असतं, स्पर्श करताना तसं राहत नाही.
स्पर्शने यादृशं चित्तं योनिदृष्टौ न तादृशम् । तद्दृष्टौ यादृशं चित्तं योनिस्पर्शे न तादृशम्
स्पर्श करताना जसं मन असतं, योनी पाहताना तसं राहत नाही; आणि ते पाहताना जसं मन असतं, स्पर्श करताना तसं राहत नाही.