आदौ कलंकश्चन्द्रस्य दृश्यते गुणवज्जनैः । अनर्थभाषिणी क्रूरा कुमूर्त्तिर्गुणवर्जिता
गुणी लोकांना सुरुवातीला चंद्राचा डागच दिसतो; जे वाईट बोलतात, क्रूर असतात आणि वाईट रूपाचे असतात, त्यांच्यात गुण नसतो.
यदाहं नास्मि गुणिनी भजतु त्वां तदा पतिः । व्यास उवाच- इत्युक्त्वा पद्मगंधा सा क्रोधात्कोकनदेक्षणा
मी जर गुणी नसेन, तर तुझा पती तुझीच सेवा करो. व्यास म्हणतो — असं म्हणून, कमळासारख्या डोळ्यांची पद्मगंधा रागाने—
उत्तस्थौ स्वर्णपर्यङ्कात्कुर्वंती करुणं महत् । इन्द्र उवाच- प्रिये प्राणेश्वरि श्रेष्ठे मां विहाय क्व गच्छसि
सोन्याच्या पलंगावरून उठली आणि मोठ्या दुःखाने रडू लागली. इंद्र म्हणाला — प्रिये, प्राणाची स्वामिनी, श्रेष्ठ स्त्री, मला सोडून कुठे चाललीस?
मया किमपराद्धं ते मम तद्वद सुंदरि । कांते दासोऽस्म्यहं नूनं दासकर्म करोमि ते
मी तुझं काय चुक केलं? सुंदरि, ते मला सांग. प्रिय, मी खरोखरच तुझा दास आहे आणि तुझ्यासाठी दासाचे काम करतो.
दासपत्नी भवेद्दासी वाक्यं त्वं न शृणोषि कम् । समुत्थाय ततः शक्रस्तन्मोहाकुलमानसः
दासाची बायकोही दासीच होते; तू माझं बोलणं काहीच ऐकत नाहीस. मग शक्र उठला आणि त्याचं मन मोहाने भरकटलं.
अंके निवेशयामास भूयस्तां वरसुंदरीम् । शच्युवाच- क्रौंचित्वज्जीवनं धन्यं व्यर्थं मज्जीवनं ध्रुवम्
त्याने पुन्हा त्या सुंदर स्त्रीला आपल्या मांडीवर बसवलं. शची म्हणाली — क्रौंच पक्ष्याचं जीवन धन्य आहे; माझं जीवन मात्र व्यर्थ आहे.
त्वं स्वामिसुभगा नित्यं दुर्भगाहं वरांगना । यावत्पुण्यक्षयं क्रौंचि तत्पुण्यं यास्यते क्षयम्
तू नेहमीच सौभाग्यवती आहेस, मी मात्र दुर्दैवी आहे, हे श्रेष्ठे. ज्या वेळेपर्यंत क्रौंचाचं पुण्य आहे, तोपर्यंत त्याचं पुण्य संपेल.
क्रौंचवंशसमुत्पन्ना दुःखंभूयोऽपि भोक्ष्यसि । देवेन्द्रेणसमं तावत्कुरु केलि यथासुखम्
क्रौंच वंशात जन्म घेऊन, तुला पुन्हा दुःख भोगावं लागेल. तोपर्यंत, देवेंद्रासोबत हवे तसे सुख उपभोग.
कियद्भिर्दिवसैः क्रौंचि न भवेत्तव निर्गुणे । अत्यद्भुतं वचस्तस्याः पद्मगन्धा निशम्य सा ५० 7.8.
किती दिवस, क्रौंच, तू गुणरहित राहशील? तिचं बोलणं ऐकून पद्मगंधा फारच आश्चर्यचकित झाली.
द्वन्द्वभावं परित्यज्य प्रणम्योवाच तां सतीम् । पद्मगंधोवाच- पुलोमजे वरारोहे चित्रमेतत्त्वयोदितम्
द्वेष सोडून, तिने त्या सतीला वाकून नमस्कार केला आणि म्हणाली — पद्मगंधा म्हणाली — पुलोमजेसुत, हे श्रेष्ठे, तू जे बोललीस ते खरंच अद्भुत आहे.
क्रौंची कथमहं ब्रूहि श्रोतुमिच्छामि यत्नतः । काहं कुत्रस्थिता चापि कथमत्रागता सती
कौंची, मला सांग, तू कोण आहेस? कुठे राहतेस, आणि इथे कशी आलीस? मी हे सर्व तुझ्याकडून नीट ऐकायचं फार इच्छितो.
कालैः कियद्भिर्मत्पुण्यं क्षीणत्वं प्रतियास्यति । शच्युवाच- पद्मगन्धे पुरा त्वं हि क्रौंची पक्षिसमुद्भवा
माझं पुण्य किती काळात संपेल? — शची म्हणाली: पूर्वी तू कौंची होतीस, पक्ष्यांमध्ये जन्मलेली, आणि तुझ्या अंगाला कमळाचा सुगंध होता.
अमेध्यमामिषं कीटान्भक्षयंती क्षितौ स्थिता । न्यग्रोधतरुरेकोऽस्ति गङ्गातीरे मनोरमे
तू पृथ्वीवर राहून अशुद्ध मांस आणि कीटक खात होतीस. गंगेच्या सुंदर काठी एक वटवृक्ष होता.
तत्र नीडं विनिर्माय भवत्या वसतिः कृता । एकदा कृष्णसर्पेण तस्मिन्न्यग्रोधपादपे
तिथे तू घरटे बांधून राहत होतीस. एके दिवशी त्या वटवृक्षात एक काळा साप आला.
नीडं प्रविश्य दष्टा त्वं सहसा पंचतां गता । क्रव्याणि तव सर्वाणि स सर्पो भक्षयत्क्रुधा
तो साप घरट्यात शिरून तुला चावला आणि तू तिथेच मरण पावलीस. रागाने त्या सापाने तुझं सगळं मांस खाल्लं.
स्थितानि तत्रैवास्थीनि निर्मांसानि वरानने । कदाचित्पवनैर्भद्रे महद्भिः स च पातितः
तुझी हाडं तिथेच, मांस न राहिलेली, पडून राहिली. एकदा मोठ्या वाऱ्याने तो सापही खाली पडला.
भग्नः पपात गङ्गायां समूलोऽपि वरांगने । गङ्गायां पतिते तस्मिन्न्यग्रोधे धरणीरुहे
तो वटवृक्ष मुळासकट तुटून गंगेत पडला, सुंदर अंगवाली. तो वटवृक्ष गंगेत पडल्यावर, पृथ्वीवरील झाड—
गङ्गाजलैः प्लावितानि तान्यस्थीनि तवोत्तमे । यावदस्थीनि गङ्गायां तावत्तिष्ठंति तानि च
गंगेच्या पाण्याने तुझी उत्तम हाडं वाहून गेली. जोपर्यंत तुझी हाडं गंगेत राहतील, तोपर्यंत ती तिथेच राहतील.
तावत्त्वं स्वामिसुभगा भविष्यसि सदैव हि । इति ते कथितं सर्वं पद्मगंधे मयाधुना
तोपर्यंत तू नेहमी आपल्या पतीला प्रिय राहशील. कमळसुगंधे, मी तुला आता सर्व काही सांगितलं.
येन पुण्यप्रभावेण शक्रोऽपि वशगस्तव । धन्या तु जाह्नवी देवी क्रौंची यस्याः प्रसादतः
ज्याच्या पुण्यामुळे इंद्रही तुझ्या अधीन झाला, ती भाग्यवान आहे गंगा देवी, जिच्या कृपेने, कौंची—
त्वमस्पृश्यासि चाण्डालैरंकेस्वपिषि वज्रिणः । तेनापमानिता साध्वी शक्रेणापि पुलोमजा
तू चांडाळांपासूनही अस्पृश्य राहिलीस, अगदी इंद्राच्या सभेतही. त्या इंद्रानेच पुलोमजेला, त्या सतीला, अपमान केला.
परिम्लानमुखांभोजा सा जगाम यथागता । शक्रांक एव सा तस्थौ पद्मगन्धा वरांगना
तिच्या चेहऱ्यावरील कमळ फिकट पडलं आणि ती जशी आली तशी निघून गेली. पण कमळसुगंधा, सुंदर अंगवाली, इंद्राच्या सभेतच राहिली.
तद्वाक्यं हृदये तस्या जागरूकमिवस्थितम् । अथैकदा सुराधीशः सुप्रीतस्तद्गुणैर्द्विज
ती वचने तिच्या मनात नेहमी जागी राहिली. मग एके दिवशी, द्विजा, देवांचा राजा तिच्या गुणांनी प्रसन्न झाला.
वरं वरय सुश्रोणि स्वयं तामित्युवाच ह । पद्मगंधोवाच । त्वं सर्वदेवताधीशो नारीकोटिपतिस्थता
'सुंदर नितंबवाली, तू हवा तो वर माग,' असं त्याने तिला सांगितलं. कमळसुगंधा म्हणाली: 'तू सर्व देवांचा स्वामी, असंख्य स्त्रियांचा अधिपती—'
तथाप्यसि ममाधीनः स्वामिन्किमपरैर्वरैः । तथापि त्वं वरं दित्सुर्यदा नूनं सुरोत्तम
तरीही तू माझ्या अधीन आहेस, स्वामी; मग मला दुसऱ्या वराची गरज काय? तरीही, जर तू वर द्यायचाच ठरवलं आहेस, हे श्रेष्ठ देव—
कर्मणा मनसा वाचा प्रतिज्ञां कुरु मत्पुरः । इंद्र उवाच- जीवितं च धनं चैव राज्यं चैव परिच्छदम्
कृतीने, मनाने आणि वाणीने, माझ्यासमोर प्रतिज्ञा कर.' इंद्र म्हणाला: 'जीवन, धन, राज्य आणि सेवकवर्ग—'
आज्ञापय किमेतद्वै तुभ्यं दास्यामि सुंदरि । सत्यं सत्यं पुनः सत्यं संदेहो नात्र विद्यते
'सांग, सुंदर वने, तुला जे हवं ते मी देईन. खरं खरं, पुन्हा सांगतो, यात शंका नाही.'
यदीच्छसि मृगीनेत्रे तत्ते दास्याम्यहं ध्रुवम् । पद्मगंधोवाच- नूनमेव प्रसन्नोऽसि यदि त्वं त्रिदशेश्वर
'तुला जे हवं आहे, हरिणनयनी, ते मी नक्की देईन.' कमळसुगंधा म्हणाली: 'जर तू, देवांचा स्वामी, खरोखरच प्रसन्न असशील—'
जन्म मे हस्तियोनौ च भूयो देहीति मे वरम् । इंद्र उवाच- कृतप्रतिज्ञः सुश्रोणि वरं तेऽहं ददामि वै
माझा जन्म हत्तीच्या पोटी होऊ दे, हीच मला पुन्हा एकदा दे. इंद्र म्हणाले — सुंदर कटी असलेल्या सखी, मी वचन दिलं आहे आणि तुला हा वर नक्कीच देतो.
किंतु दुःखानि यातानि बहूनि हृदये मम । त्वामदृष्ट्वा वरारोहे प्रीतिर्न प्राप्यते क्षणम्
पण माझ्या मनावर खूप दुःखं गेली आहेत; सुंदर अंग असलेल्या सखी, तुला न पाहता मला एक क्षणही आनंद मिळत नाही.