सर्वाभरणसंयुक्तं तथाभूतं तमव्ययम् । विष्णुस्तुष्टाव चादृष्ट्वा दर्शनाय च तस्य वै
सर्व अलंकारांनी सजलेला, असा तो अविनाशी प्रकट झाला; विष्णूला तो दिसला नाही, पण त्याने त्याचं स्तवन केलं आणि दर्शनाची प्रार्थना केली.
विष्णुरुवाच- नमस्ते देवदेवेश नमस्ते शाश्वताव्यय । न जानेऽहं भवंतं भोस्त्वं च वेत्सि नमोनमः
विष्णू म्हणाला — "देवांचा देव, तुला नमस्कार; शाश्वत आणि अविनाशी, तुला नमस्कार. मी तुला ओळखत नाही, पण तू मला ओळखतोस — तुला पुन्हा पुन्हा नमस्कार."
जानामि न च ते भावं दुर्निरीक्ष्या च ते द्युतिः । माणिक्यकुंडलं हेमदामजालविभूषितम्
"माझ्या लक्षात येत नाहीस, तुझं स्वरूप मला माहीत नाही; तुझं तेज पाहवत नाही. तुझ्या कानात माणिक्यांच्या कुंडल्या, सोन्याच्या जाळ्याचे अलंकार आहेत."
रत्नांगुलीयं सुभगं बाहुकोष्ठविभूषणम् । तनुरक्तोत्तमाकीर्ण दीप्तायतविलोचनम्
"मुलायम रत्नांच्या अंगठ्या, भुजांवर आणि छातीवर सुंदर अलंकार आहेत; तुझं शरीर सुंदर लाल रंगानं झाकलेलं आहे, आणि तुझे डोळे तेजस्वी व मोठे आहेत."
बाणलोचनसंकाशं भाललोचनमव्ययम् । कंदर्पकार्मुकभ्रांतिजनक भ्रुवमीश्वरम्
ज्यांच्या डोळ्यांना बाणासारखी तीक्ष्णता आहे, कपाळावर स्थिर तिसरा डोळा आहे, आणि कामदेवाच्या धनुष्याची आठवण करून देणाऱ्या भुवया आहेत, अशा त्या प्रभूला मी वंदन करतो.
स्निग्धाधोन्नतचार्वंग नासमच्छकपोलकम् । मंदस्मितं प्रसन्नास्यं विभुं बालेंदुदर्शनम्
त्यांचे अंग गुळगुळीत, उंच आणि सुंदर आहे, नाक व गाल मास्यासारखे नाजूक आहेत, मंद हास्य, प्रसन्न चेहरा आणि लहान चंद्रासारखा तेजस्वी रूप आहे.
विज्ञानरक्तवसनं वेदकल्पितभूषणम् । शरणं त्वां प्रपन्नोऽस्मि चक्षुर्मे दीयतां विभो
ज्ञानरंगात रंगवलेले वस्त्र परिधान केले आहे, वेदांनी घडवलेली दागिने घातली आहेत; मी तुझ्या चरणी शरण आलो आहे—हे प्रभो, मला दृष्टी दे.
दीनांधकृपणाज्ञाननष्टस्य शरणं भव । अथ दिव्यं ददौ चक्षुः स्वात्मदर्शनशक्तिमत्
जो दीन, आंधळा, दु:खी आणि अज्ञानात हरवलेला आहे, त्याचा तू आधार हो; मग त्याने दिव्य दृष्टी दिली, ज्यामुळे स्वतःचे खरे रूप दिसू लागले.
अथ दृष्ट्वा हरिः शंभुं त्रिनेत्रं पुरतः स्थितम् । को भवानित्युवाचाथ न जाने त्वां महायशः
मग हरिने समोर उभ्या असलेल्या त्रिनेत्री शंभूला पाहिले; त्याने विचारले, 'तू कोण आहेस?' आणि म्हटले, 'माझ्या ओळखीचे नाहीस, हे महाप्रतापी.'
प्रणामं केवलं कर्तुं शक्तोऽस्मि न हि वेदितुम् । सदाशिव उवाच- तव ज्ञानं प्रदास्यामि कुरु स्नानं च वारुणम्
'मी फक्त नमस्कार करू शकतो, पण तुला ओळखू शकत नाही'; सदाशिव म्हणाले—'मी तुला ज्ञान देईन; आधी वरुणस्नान कर.'
भस्मस्नानं ततः पश्चात्ततो ज्ञानं वदाम्यहम् । श्रीभगवानुवाच- मत्स्नानयोग्यं सलिलं न चतिष्ठति कुत्रचित्
'माझ्या अंगावर भस्म लावून स्नान केल्यावर मी तुला ज्ञान सांगतो'; श्रीभगवान म्हणाले—'माझ्या स्नानासाठी योग्य असे पाणी कुठेच सापडत नाही.'
इत्युक्तोथ निषण्णस्तु ब्रह्मांडासक्तविग्रहः । ऊरुदघ्नजले स्नातुं न योग्यमभवद्धरेः
असे म्हणून तो ब्रह्मांड व्यापून बसला; पण हरिसाठी जिथे पाणी फक्त मांड्यांपर्यंत पोहोचत होते, ते स्नानाला योग्य नव्हते.
शंभुर्जहास स्नानाय जलमत्यधिकं त्वहो । दधीच उवाच- अथ देवः शिवो विष्णुं भालाक्षेण व्यलोकयत्
शंभू हसला, कारण स्नानासाठी पाणी खूपच जास्त होते; दधीचि म्हणतो—'मग शंकराने कपाळाच्या डोळ्याने विष्णूकडे पाहिले.'
विलीनसूक्ष्मावयवं वामाक्षेण व्यलोकयत् । ततः सूक्ष्मतनुर्विष्णुः शीतदेहश्च शंभुना
त्याने डाव्या डोळ्याने सूक्ष्म, विरघळलेल्या रूपाकडे पाहिले; मग शंभूच्या कृपेने विष्णू सूक्ष्म आणि शीतल देहाचा झाला.
उक्तश्च स्नाहि भो विष्णो ह्रद एष विकल्पितः । ततो ह्रदे हरिः स्नातुं हरांके कल्पिते तदा
'हे विष्णू, स्नान कर, हा तलाव तुझ्यासाठी तयार केला आहे'; मग हरिने हराने निर्माण केलेल्या तलावात स्नान करण्याचा प्रयत्न केला.
प्रवेष्टुं न शशाकाथ गंभीरे तद्ध्रदस्य तु । हरिराह च नो पंथा ह्रदस्यास्य प्रवेशने
तो त्या खोल तलावात प्रवेश करू शकला नाही; हरि म्हणाला, 'या तलावात जाण्यासाठी काही मार्गच नाही.'
मार्गो मे दीयतां देव तमथो शंभुरब्रवीत् । कोटियोजनगंभीरं जलमेतन्महत्पुरा
'मला आत जाण्याचा मार्ग दे, हे देव,' असे त्याने म्हटले; शंभू म्हणाला—'हे पाणी पूर्वी फार मोठे होते, शंभर योजन खोल होते.'
निविष्टस्यैव भवत ऊरुदघ्नं जलं विभो । इदानीं तिष्ठतश्चापि न प्रवेशो ह्रदे कथम्
'तू स्थिर राहिलास तर, हे प्रभो, पाणी फक्त तुझ्या मांड्यांपर्यंत पोहोचते; आता उभा असताना तलावात कसा प्रवेश करशील?'
अष्टांगुलप्रमाणोऽयमूरुस्तस्मिन्ह्रदे च मे । पश्यामि प्रविश त्वं च पादस्पर्शं ददामि ते
'या तलावात माझी मांडी फक्त आठ बोटांची आहे; बघ, आत जा, आणि मी तुला माझ्या पायाचा स्पर्श देतो.'
वाक्यमेकं तु सोपानं वेदं मद्वाक्यनिस्सृतम् । हरिरुवाच- शब्दारोहणसामर्थ्यं कस्यापीह न विद्यते
'एकच वचन म्हणजे पायऱ्या आहेत, वेद माझ्या वचनातून प्रकट झाले आहेत'; हरि म्हणाला—'इथे कोणालाही शब्दावर चढण्याची शक्ती नाही.'
मूर्तस्य ग्रहणं शक्यं ग्रहणं वा कथं श्रुतेः । शंभुरुवाच- पुंसः शक्तिर्न वस्तूनां धारणारोहणादिषु
'साकार रूपाला पकडता येईल, पण शब्दाला कसा पकडता येईल?' शंभू म्हणाले—'माणसाची शक्ती वस्तू उचलण्यात किंवा चढण्यात नसते.'
गृहाणेमं महावेदं जग्राह हरिरप्यथ । नम्रकरश्चाशक्तेर्हि पतन्निव जनार्द्दनः
'हा महावेद घे'; मग हरिने तो घेतला; जनार्दनाने हात जोडले, आणि शक्ती नसल्याने तो जणू काही पडणारच होता.
न च शक्यं मया धर्तुमिति प्राह शिवं हरिः । शिवः प्रहस्य निपती पात्यतीव महाह्रदे
हरिणे शिवाला सांगितले, "हे मला पेलवत नाही," तेव्हा शिवाने हसून ते मोठ्या खोल दरीत टाकले.
तत्सोपानमथारुह्य स्नातुमर्हसि केशव । दधीच उवाच- वेदे सोपानभूते हि ऊरुदघ्नोपलब्धिनि
त्या पायऱ्या चढून स्नान कर, केशवा. दधीचि म्हणाले— वेदात पायरीसारखे साधन म्हणजे जिथे मांडीपर्यंत पोहोचता येते तेच.
तत्र स्नात्वा स विधिना बहिरुत्तीर्य चोक्तवान् । स्नातोऽस्मि किमतः कार्यं शंभुराह हरिं ततः
तेथे विधीपूर्वक स्नान करून बाहेर आल्यावर त्याने सांगितले, "मी स्नान केले; आता काय करायचे?" तेव्हा शंभूने हरिला उत्तर दिले.
ध्यायसे हृदये किं त्वं न च किंचिद्वदस्व मे । हरिर्न किंचिदित्याह तमथो शंभुरुक्तवान्
तू मनात काय ध्यान करतोस? काही आहे का ते मला सांग. हरिने उत्तर दिले, "काहीच नाही." मग शंभूने पुन्हा बोलले.
भस्मस्नानेन संशुद्धो वेत्स्यसे परमं शुभम् । दीक्षितस्य हि तच्छस्तं तद्रक्षां करवाण्यहम्
भस्माने स्नान केल्याने तू शुद्ध होशील आणि श्रेष्ठ कल्याण मिळवशील. दीक्षिताला हे योग्य आहे; मी तुझी ती रक्षा करीन.
दधीच उवाच- स्ववक्षः स्थितभस्मैकं नखेनादाय शंकरः । प्रणवेनाभिमंत्र्याथ गायत्र्या ब्रह्मभूतया
दधीचि म्हणाले— शंकराने आपल्या छातीवरील भस्म नखाने उचलले आणि ॐकार व ब्रह्मरूप गायत्रीने ते पवित्र केले.
अंगुलिभ्यामुपादाय शिवः पंचाक्षरेण वै । हरिमस्तकगात्रेषु सर्वेष्वपि समाक्षिपत्
शिवाने ते भस्म बोटांनी घेतले आणि पंचाक्षरी म्हणत हरिच्या डोक्यावर व सर्व अंगांवर लावले.
शांतदृष्ट्या निरीक्ष्याथ जीवेत्याह हरिं हरः । ध्यायस्व किं ते हृदये स च ध्यानपरोऽभवत्
शांत दृष्टीने पाहून हराने हरिला सांगितले, "दीर्घायुषी हो!" आणि विचारले, "तू मनात काय ध्यान करतोस?" तो ध्यानात मग्न झाला.