दधीच उवाच- शैवस्य भस्मनः शक्तिं संक्षेपेण वदामि वः । विस्तरेण न शक्येत वक्तुं वर्षशतैरपि
दधीचीनं सांगितलं — "शैव भस्माची शक्ती मी तुम्हाला थोडक्यात सांगतो; ती शंभर वर्षं जरी सांगितली, तरी पूर्ण सांगता येणार नाही."
अत्र वः कीर्तयिष्यामि पुरावृत्तं तु देवयोः । हरिशंकरयोः सर्वे ब्रह्महत्यादिनाशनम्
इथे मी तुम्हाला एक प्राचीन कथा सांगतो — हरि आणि शंकर यांनी ब्रह्महत्येसह इतर पापांचं नाश कसं केलं.
पुरा चैकार्णवे घोरे ब्रह्मणः प्रलये सति । महाविष्णुस्तु भगवाञ्छेते स्म प्रलयांभसि
पूर्वी एकदा, ब्रह्मदेवाच्या प्रलयाच्या वेळी, त्या भयंकर एकसागरात, महाविष्णू त्या प्रलयाच्या पाण्यात विसावला होता.
तस्य पार्श्वद्वयं प्राप्य ब्रह्मांडानां शतद्वयम् । विंशतिः पादयोः पार्श्वे विंशतिर्मस्तकांतरे
त्याच्या दोन्ही बाजूंना दोनशे ब्रह्मांडं होती, पायाजवळ वीस, बाजूला वीस आणि डोक्यातही वीस ब्रह्मांडं होती.
नासामौक्तिकभावेन ब्रह्मांडमदधात्प्रभुः । तन्नाभिमंडले केचिल्लोमशाद्या मुनीश्वराः
प्रभूंनी नाकाच्या मोत्यासारखी ब्रह्मांडं ठेवली; नाभीच्या मंडलात लोमशासारखे काही ऋषी प्रभूची मोठी तपश्चर्या करत होते.
तपस्तपंतः सुमहदीश्वरं पर्युपासते । अथ विष्णुर्महातेजाश्चिंतामाप सिसृक्षया
ते ऋषी मोठं तप करत, ईश्वराची उपासना करत; तेव्हा महातेजस्वी विष्णूला सृष्टी करण्याची इच्छा झाली.
ध्यानयोगपरो भूत्वा न किंचित्पर्यपश्यत । अथ दुःखेन महता रुरोदोच्चैः पुनः पुनः
ध्यान आणि योगात मग्न झाल्यावर, त्याला काहीच दिसेना; मग मोठ्या दुःखाने तो पुन्हा पुन्हा मोठ्याने रडू लागला.
एतस्मिन्नंतरे दीप्तिः काचिल्लोकविलक्षणा । दृष्ट्वा च हरिणा भीत्या लोचने च निमीलिते
तेव्हाच तिथे एक विलक्षण तेज प्रकट झालं; ते पाहून हरिने भीतीने डोळे मिटले.
आगम्यमानो गोक्षीरसमतेजाः स गात्रवान् । संग्रथ्य कोटिब्रह्मांडदामयुग्मं करद्वये
तेव्हा गायीच्या दुधासारखं तेजस्वी असलेला एक देहधारी तिथे आला आणि त्याने आपल्या दोन्ही हातात दोन ब्रह्मांडांची जोडी उचलली.
दधानमुरसा धामकोटिब्रह्मांडकल्पितम् । ब्रह्मांडमेकं निपतदुत्पतच्च करद्वये
छातीशी धरून, कोट्यवधी ब्रह्मांडांनी बनलेलं एक विश्व त्याने धारण केलं; त्याच्या हातात एक ब्रह्मांड खाली पडलं, दुसरं वर आलं.
सर्वाभरणसंयुक्तं तथाभूतं तमव्ययम् । विष्णुस्तुष्टाव चादृष्ट्वा दर्शनाय च तस्य वै
सर्व अलंकारांनी सजलेला, असा तो अविनाशी प्रकट झाला; विष्णूला तो दिसला नाही, पण त्याने त्याचं स्तवन केलं आणि दर्शनाची प्रार्थना केली.
विष्णुरुवाच- नमस्ते देवदेवेश नमस्ते शाश्वताव्यय । न जानेऽहं भवंतं भोस्त्वं च वेत्सि नमोनमः
विष्णू म्हणाला — "देवांचा देव, तुला नमस्कार; शाश्वत आणि अविनाशी, तुला नमस्कार. मी तुला ओळखत नाही, पण तू मला ओळखतोस — तुला पुन्हा पुन्हा नमस्कार."
जानामि न च ते भावं दुर्निरीक्ष्या च ते द्युतिः । माणिक्यकुंडलं हेमदामजालविभूषितम्
"माझ्या लक्षात येत नाहीस, तुझं स्वरूप मला माहीत नाही; तुझं तेज पाहवत नाही. तुझ्या कानात माणिक्यांच्या कुंडल्या, सोन्याच्या जाळ्याचे अलंकार आहेत."
रत्नांगुलीयं सुभगं बाहुकोष्ठविभूषणम् । तनुरक्तोत्तमाकीर्ण दीप्तायतविलोचनम्
"मुलायम रत्नांच्या अंगठ्या, भुजांवर आणि छातीवर सुंदर अलंकार आहेत; तुझं शरीर सुंदर लाल रंगानं झाकलेलं आहे, आणि तुझे डोळे तेजस्वी व मोठे आहेत."
बाणलोचनसंकाशं भाललोचनमव्ययम् । कंदर्पकार्मुकभ्रांतिजनक भ्रुवमीश्वरम्
ज्यांच्या डोळ्यांना बाणासारखी तीक्ष्णता आहे, कपाळावर स्थिर तिसरा डोळा आहे, आणि कामदेवाच्या धनुष्याची आठवण करून देणाऱ्या भुवया आहेत, अशा त्या प्रभूला मी वंदन करतो.
स्निग्धाधोन्नतचार्वंग नासमच्छकपोलकम् । मंदस्मितं प्रसन्नास्यं विभुं बालेंदुदर्शनम्
त्यांचे अंग गुळगुळीत, उंच आणि सुंदर आहे, नाक व गाल मास्यासारखे नाजूक आहेत, मंद हास्य, प्रसन्न चेहरा आणि लहान चंद्रासारखा तेजस्वी रूप आहे.
विज्ञानरक्तवसनं वेदकल्पितभूषणम् । शरणं त्वां प्रपन्नोऽस्मि चक्षुर्मे दीयतां विभो
ज्ञानरंगात रंगवलेले वस्त्र परिधान केले आहे, वेदांनी घडवलेली दागिने घातली आहेत; मी तुझ्या चरणी शरण आलो आहे—हे प्रभो, मला दृष्टी दे.
दीनांधकृपणाज्ञाननष्टस्य शरणं भव । अथ दिव्यं ददौ चक्षुः स्वात्मदर्शनशक्तिमत्
जो दीन, आंधळा, दु:खी आणि अज्ञानात हरवलेला आहे, त्याचा तू आधार हो; मग त्याने दिव्य दृष्टी दिली, ज्यामुळे स्वतःचे खरे रूप दिसू लागले.
अथ दृष्ट्वा हरिः शंभुं त्रिनेत्रं पुरतः स्थितम् । को भवानित्युवाचाथ न जाने त्वां महायशः
मग हरिने समोर उभ्या असलेल्या त्रिनेत्री शंभूला पाहिले; त्याने विचारले, 'तू कोण आहेस?' आणि म्हटले, 'माझ्या ओळखीचे नाहीस, हे महाप्रतापी.'
प्रणामं केवलं कर्तुं शक्तोऽस्मि न हि वेदितुम् । सदाशिव उवाच- तव ज्ञानं प्रदास्यामि कुरु स्नानं च वारुणम्
'मी फक्त नमस्कार करू शकतो, पण तुला ओळखू शकत नाही'; सदाशिव म्हणाले—'मी तुला ज्ञान देईन; आधी वरुणस्नान कर.'
भस्मस्नानं ततः पश्चात्ततो ज्ञानं वदाम्यहम् । श्रीभगवानुवाच- मत्स्नानयोग्यं सलिलं न चतिष्ठति कुत्रचित्
'माझ्या अंगावर भस्म लावून स्नान केल्यावर मी तुला ज्ञान सांगतो'; श्रीभगवान म्हणाले—'माझ्या स्नानासाठी योग्य असे पाणी कुठेच सापडत नाही.'
इत्युक्तोथ निषण्णस्तु ब्रह्मांडासक्तविग्रहः । ऊरुदघ्नजले स्नातुं न योग्यमभवद्धरेः
असे म्हणून तो ब्रह्मांड व्यापून बसला; पण हरिसाठी जिथे पाणी फक्त मांड्यांपर्यंत पोहोचत होते, ते स्नानाला योग्य नव्हते.
शंभुर्जहास स्नानाय जलमत्यधिकं त्वहो । दधीच उवाच- अथ देवः शिवो विष्णुं भालाक्षेण व्यलोकयत्
शंभू हसला, कारण स्नानासाठी पाणी खूपच जास्त होते; दधीचि म्हणतो—'मग शंकराने कपाळाच्या डोळ्याने विष्णूकडे पाहिले.'
विलीनसूक्ष्मावयवं वामाक्षेण व्यलोकयत् । ततः सूक्ष्मतनुर्विष्णुः शीतदेहश्च शंभुना
त्याने डाव्या डोळ्याने सूक्ष्म, विरघळलेल्या रूपाकडे पाहिले; मग शंभूच्या कृपेने विष्णू सूक्ष्म आणि शीतल देहाचा झाला.
उक्तश्च स्नाहि भो विष्णो ह्रद एष विकल्पितः । ततो ह्रदे हरिः स्नातुं हरांके कल्पिते तदा
'हे विष्णू, स्नान कर, हा तलाव तुझ्यासाठी तयार केला आहे'; मग हरिने हराने निर्माण केलेल्या तलावात स्नान करण्याचा प्रयत्न केला.
प्रवेष्टुं न शशाकाथ गंभीरे तद्ध्रदस्य तु । हरिराह च नो पंथा ह्रदस्यास्य प्रवेशने
तो त्या खोल तलावात प्रवेश करू शकला नाही; हरि म्हणाला, 'या तलावात जाण्यासाठी काही मार्गच नाही.'
मार्गो मे दीयतां देव तमथो शंभुरब्रवीत् । कोटियोजनगंभीरं जलमेतन्महत्पुरा
'मला आत जाण्याचा मार्ग दे, हे देव,' असे त्याने म्हटले; शंभू म्हणाला—'हे पाणी पूर्वी फार मोठे होते, शंभर योजन खोल होते.'
निविष्टस्यैव भवत ऊरुदघ्नं जलं विभो । इदानीं तिष्ठतश्चापि न प्रवेशो ह्रदे कथम्
'तू स्थिर राहिलास तर, हे प्रभो, पाणी फक्त तुझ्या मांड्यांपर्यंत पोहोचते; आता उभा असताना तलावात कसा प्रवेश करशील?'
अष्टांगुलप्रमाणोऽयमूरुस्तस्मिन्ह्रदे च मे । पश्यामि प्रविश त्वं च पादस्पर्शं ददामि ते
'या तलावात माझी मांडी फक्त आठ बोटांची आहे; बघ, आत जा, आणि मी तुला माझ्या पायाचा स्पर्श देतो.'
वाक्यमेकं तु सोपानं वेदं मद्वाक्यनिस्सृतम् । हरिरुवाच- शब्दारोहणसामर्थ्यं कस्यापीह न विद्यते
'एकच वचन म्हणजे पायऱ्या आहेत, वेद माझ्या वचनातून प्रकट झाले आहेत'; हरि म्हणाला—'इथे कोणालाही शब्दावर चढण्याची शक्ती नाही.'