आनंदनिष्यंदविलोचनाश्रु प्रवाहसंस्पृष्टकपोलदेशः । दधार देवं गिरिशं हृदंबुजे गोक्षीरसुस्निग्धसुचारुगात्रम्
आनंदाने डोळ्यातून अश्रू वाहू लागले, ते गालावर ओघळले; त्याने आपल्या हृदयकमळात गिरीश, गायीच्या ताज्या दूधासारखा सुंदर आणि तेजस्वी, पाहिला.
प्रतिबिंबमथो गात्रे रामस्य समदृश्यत । दृष्ट्वैव बिंबितं शंभुं चतुर्बाहुं त्रिलोचनम्
नंतर रामाच्या अंगावर एक प्रतिबिंब दिसले; त्यात त्याने चार हातांचा, तीन नेत्रांचा शंभू पाहिला.
विस्मयं परमं याताः सर्वे मुनिहरीश्वराः । शंभोर्वक्षःस्थितं रामं दृष्ट्वा दीप्ताकृतिं शुभम्
सर्व ऋषी आणि वानरराज आश्चर्याने भरून गेले, कारण त्यांनी शंभूच्या छातीमध्ये तेजस्वी आणि शुभ्र रामाला पाहिले.
तूष्णीं बभूवुर्यामार्द्धमथ राममुदैक्षत । स्वप्रश्नमनुसंधाय प्राह सर्वं वदेति च
ते अर्ध्या यामासाठी शांत बसले, मग रामाकडे पाहिले; आपला प्रश्न आठवून, त्यांनी म्हटले, 'आम्हाला सर्व काही सांग.'
शंभुरुवाच- अचले या सदा पूजा चले वापि यथेच्छया । लिंगसंपूजनं मुख्यमलाभे प्रतिमादिषु
शंभू म्हणाले – पूजा नेहमी स्थिर असो वा इच्छेनुसार असो, लिंगाची पूजा मुख्य आहे; ती शक्य नसेल तर प्रतिमा वगैरेमध्ये करावी.
अधिकारविशेषेण तत्रतत्रापि पूजनम् । विगुणं सगुणं वापि सफलं लिंगपूजनम्
आपल्या पात्रतेनुसार प्रत्येक ठिकाणी पूजा करावी; गुणांसह किंवा गुणांशिवाय असो, लिंगपूजा नेहमी फलदायी असते.
प्रतिमादिकृतापूजा विगुणा सफला नहि । अचले वा चले वापि पूजा लिंगे प्रशस्यते
प्रतिमा वगैरेने केलेली पूजा गुणहीन असेल तर ती फलदायी होत नाही; स्थिर असो वा चल, लिंगपूजाच श्रेष्ठ मानली जाते.
चलस्य पूजनं वक्ष्ये स्थापनोद्वासने तथा । ते उभेन विजानाति कश्चिन्मुनिरपि क्वचित्
चालत्या लिंगाची पूजा, स्थापना आणि विसर्जन याचे मी सांगतो; कधी कधी एखाद्या ऋषीलाही दोन्ही माहिती असते.
स्थापयंति हृदब्जे वै गोपयंति यजंति च । उद्वासयंति देवेशं शंकरं योगिनः सदा
योगी नेहमी हृदयकमळात स्थापना करतात, लपवतात, पूजा करतात आणि देवांचा देव शंकराचे विसर्जन करतात.
क्रिया चातीव होतॄणां वह्नौ देवं त्रियंबकम् । पूजकानामशेषाणां शिवलिंगे महेश्वरम्
होम करणाऱ्यांसाठी त्रिनेत्र असलेल्या देवाचे अग्नीत अर्पण करणे हे कृत्य आहे; सर्व पूजकांसाठी शिवलिंगात महेश्वराची पूजा करणे हेच मुख्य आहे.
लिंगस्य स्थापनं पूजा उद्वासनमथैव च । धारणं शंकरस्यैव लिंगमेव महेश्वरम्
लिंगाची स्थापना, पूजा, विसर्जन आणि शंकराचे लिंग धारण करणे, हे सर्व महेश्वरच आहे.
सज्जिकं परमोत्कृष्टं स्वर्णं चैव विनिर्मितम् । राजतैर्वा दलैः कार्यं राजतैर्वैणवैस्तु यत्
सर्वात उत्तम ते नीट तयार केलेले, किंवा सोन्याचे बनवलेले; किंवा चांदीच्या पत्र्यांनी, किंवा चांदीला प्रिय असणाऱ्यांनी बनवलेले असते.
लतासूत्रैरथो वापि रचितं दारुणाथवा । वस्त्रेण वाथ रचितं मृदाविरचितं भवेत्
ते दोरड्यांनी, लाकडाने, कापडाने किंवा मातीने बनवलेले असू शकते.
तत्र संवेष्ट्य वस्त्रेण सुगंधेन समन्विते । धौतवस्त्रयुगे शुद्धे मृद्वासन समन्विते
ते सुगंधी कापडाने, धुतलेल्या शुद्ध कापडाच्या जोडीने आणि मऊ मातीच्या आसनावर ठेवावे.
शीतोष्णरहिते पादचतुष्टयसमन्विते । प्रावृतिच्छेदनोपेते क्रिमिकीटविवर्जिते
ते थंड किंवा उष्णतेपासून मुक्त, चार पाय असलेले, पावसाळ्यासाठी झाकण असलेले आणि किडे-मुंग्यांपासून दूर असावे.
धौतेन मृदुवस्त्रेण सर्वतो वेष्ट्य तं शिवम् । विन्यस्य सज्जिकामध्ये प्रावृत्य च पुनर्विभुम्
त्या शुभ वस्तूला सर्व बाजूंनी धुतलेल्या मऊ कापडाने गुंडाळावे, वेदीच्या मध्यभागी ठेवावे आणि पुन्हा झाकावे.
एषा हि सज्जिका राम देवस्याग्रेति कीर्तिता । तस्य च स्थापनं पाठो रहस्ये च महेशितुः
ही वेदी, हे राम, देवासमोर आहे असे सांगितले जाते; तिची स्थापना आणि पठण गुप्तपणे करावे.
अथवा भित्तिमूले स्याद्देववेद्यामथापि वा । सुरक्षिते तथा देशे रक्षकं च नियोजयेत्
किंवा ती भिंतीच्या पायथ्याशी, देवांच्या जागी किंवा सुरक्षित ठिकाणी असू शकते; तिथे रक्षक नेमावा.
प्राणादेरविनाभावं कुर्वीत नियमैः सह । एतद्धि राजसं प्रोक्तं स्थापनं परमात्मनः
ती प्राणांसह अखंड राहील याची काळजी घ्यावी आणि नियम पाळावेत; ही परमात्म्याची राजस स्थापना सांगितली आहे.
सात्विकं स्वसमीपस्थं धारणं तामसं पुनः । धारणं गात्रसंस्पर्शमशेषदेहगोपनम्
सात्त्विक रूप जवळ ठेवतात; तामसिक रूप पुन्हा शरीरावर घालतात, ते संपूर्ण देह झाकते.
मस्तके धारणं मुख्यं ब्रह्मणा च तथा कृतम् । विन्यस्य मुकुटस्यांते धारणं शुभमुच्यते
मुख्य धारण मस्तकावर करतात, जसे ब्रह्मदेवाने केले; मुकुटाच्या टोकाशी ठेवणे शुभ मानले जाते.
ललाटे धारणं शस्तं यथा लक्ष्म्या धृतं शुभम् । बाणेन च धृतं मूर्ध्नि दक्षिणोरसि वा पुनः
ललाटावर धारण करणे उत्तम, जसे लक्ष्मीने शुभ मानले; आणि बाणाने ते मस्तकावर किंवा उजव्या छातीवर धारण केले.
कर्णे च हरकर्णेन मुनिना परमर्षिणा । विनिर्भिद्य तथा गात्रं लोहस्थानं प्रकल्प्य च
कानात, जसे हरिच्या कानात, त्या ऋषीने घातले; तसेच शरीर भेदून, धातूचे स्थान तयार करतात.
धारयंति तथा लिंगं राक्षसाः केचिदुत्तमाः । अनिकेतन मर्त्यानामशक्तानां शिरोधृतिः
असे काही श्रेष्ठ राक्षस लिंग धारण करतात; घर नसलेल्या किंवा अशक्त माणसांसाठी ते मस्तकावर घालतात.
अधमाधममाख्यातं नीवीबंधादिधारणम् । तेषु तूच्छिष्टसंप्राप्तौ मस्तके धारणं भवेत्
सर्वात नीच म्हणजे कंबरेला किंवा अशा जागी बांधणे; त्यांना उरलेले मिळाले तर ते मस्तकावर घालावे.
अधमाधमवृत्तीनां सदा वै लिंगधारणम् । पापिनामपि चाश्चर्यं यमलोके न विद्यते
सर्वात नीच वर्तन असणाऱ्यांनी नेहमी लिंग धारण करावे; पापी लोकांसाठीही यमाच्या लोकात ते सापडत नाही, हे आश्चर्य आहे.
श्रीराम उवाच- चित्रगुप्तेन लिखिता ललाटे या लिपिर्दृढा । तया तु लिप्या नियतं नरकं कथमन्यथा
श्रीराम म्हणाले— चित्रगुप्ताने ललाटावर घट्ट लिहिलेली जी ओळ आहे, त्या ओळीने नरक टाळता कसा येईल?
करोति पूजनं शंभोः पापं नाशयते कथम् । शंभुरुवाच- पापं नाशयते कृत्स्नमपि जन्मशतार्जितम्
शंभूची पूजा केल्याने पाप कसे नष्ट होते? शंभू म्हणाले— ती सर्व पापे नष्ट करते, शेकडो जन्मांची साठवलेली असली तरी.
भर्त्सनात्सर्वपापानां स्मरणाच्च महेशितुः । भस्मेति पदमाख्यातं तस्य धारणमुत्तमम्
सर्व पापांचे तिरस्कार आणि महादेवाच्या स्मरणाने 'भस्म' हे नाव पडले; ते धारण करणे श्रेष्ठ आहे.
यथाविधि ललाटे वै वह्निवीर्यप्रधारणात् । नाशयेल्लिखितां यामीं पटस्थामिव हव्यभुक्
विधिप्रमाणे ललाटावर अग्नीच्या तेजाने ठेवले, तर यमाने लिहिलेली ओळ जशी अग्नीने कापड जाळते तशी नष्ट होते.