तत्रापरेद्युः श्राद्धं स्याज्ज्येष्ठपुत्रस्य नाशनम् । अमाश्राद्धं यथा कुर्यान्मृताहे समुपस्थिते
अशा वेळी श्राद्ध दुसऱ्या दिवशी करावे; अन्यथा ज्येष्ठ पुत्राचा नाश होतो. अमावस्येच्या दिवशी मृत्यू आला असता, नियमानुसार अमावस्या श्राद्ध करावे.
मध्याह्नव्यापिनी तत्र ह्य द्विजस्य विधीयते । राम उवाच- श्राद्धक्रममशेषेण मर्त्यकर्मक्रमं तथा
मध्यान्हापर्यंत तिथी टिकली, तर द्विजासाठी तीच तिथी योग्य मानली जाते. राम म्हणाले— श्राद्धाची आणि मर्त्यांच्या कर्मांची संपूर्ण क्रमवारी कृपया सांगावी.
प्रासंगिकानां धर्माणां निर्णयं वक्तुमर्हसि । शंभुरुवाच- श्राद्धस्य दिवसे प्राप्ते पूर्वेद्युर्नियमान्वितः
प्रसंगानुसार येणाऱ्या धर्मांचा निर्णय सांगावा. शंभू म्हणाले— श्राद्धाचा दिवस येण्यापूर्वीच्या दिवशी, नियम पाळून,
निमंत्रयीत विप्रेंद्रान्विप्रलक्षणसंयुतान् । एकभुक्तं ब्रह्मचर्यमंत्यजाद्यैरभाषणम्
ब्राह्मणत्वाच्या गुणांनी युक्त अशा श्रेष्ठ ब्राह्मणांना आमंत्रण द्यावे; एक वेळचे जेवण, ब्रह्मचर्य पाळावे आणि अंत्यज वगैरे लोकांशी बोलणे टाळावे.
दंतधावनमभ्यंग नखकेशनिकृंतनम् । कर्ता कुर्वीत पूर्वेद्युस्त्यक्त्वा चैव परेऽहनि
पूर्वसंध्येला दात घासावेत, स्नान करावे, नखे आणि केस कापावेत; हे सर्व त्या दिवशी करावे आणि श्राद्धाच्या दिवशी त्याचे त्याग करावा.
गृह्णीतनियमानुक्तान्सर्वमेतत्परित्यजेत् । त्रिकालं चैव पूजा चेत्प्रातर्देवं यजेत्स्वकम्
सर्व नियम पाळावेत, पण श्राद्धाच्या दिवशी हे सर्व सोडावे. जो रोज तीन वेळा पूजा करतो, त्याने सकाळी आपल्या इष्टदेवताची पूजा करावी.
अरुणोदयवेलायां करोति यदि पूजनम् । अधःशायी तथा भूतः प्रातरुत्थाय कर्मवित्
अरुणोदयाच्या वेळी पूजा केली, आणि जमिनीवर झोपले असेल, तर सकाळी उठून कर्म जाणणाऱ्याने,
प्रातस्त्यमपि यत्कर्म तत्कृत्वा स्नानपूर्वकम् । ऋणत्रयविनिर्मुक्तो यास्यति ब्रह्मतत्परम्
सकाळची सर्व कर्तव्ये स्नान करून पूर्ण केली, तर तो तीन ऋणांतून मुक्त होऊन ब्रह्मस्वरूप प्राप्त करतो.
सूर्यस्योदयवेलायां शिवपूजां करोति यः । सूर्येणसम तेजस्वी शिवलोके महीयते
जो सूर्याच्या उदयाच्या वेळी शिवाची पूजा करतो, तो सूर्यासारखा तेजस्वी होतो आणि शिवलोकात सन्मानित होतो.
उदिते भास्करे पश्चाद्धटिकांतरपूजनम् । रुद्रेणसम तेजस्वी शिवलोके महीयते
सूर्य उगवल्यावर एक घटिकेने पूजा केली, तर तो रुद्रासारखा तेजस्वी होतो आणि शिवलोकात सन्मानित होतो.
तृतीयघटिकायां तु शिवपूजां समाचरेत् । कुबेरसम तेजस्वी शिवलोके महीयते
तिसऱ्या घटिकेला शिवपूजा केली, तर तो कुबेरासारखा तेजस्वी होतो आणि शिवलोकात सन्मानित होतो.
तृतीयघटिकायां तु शिवपूजां समाचरेत् । कुबेरसम तेजस्वी शिवलोके महीयते
तिसऱ्या घटिकेला शिवपूजा केली, तर तो कुबेरासारखा तेजस्वी होतो आणि शिवलोकात सन्मानित होतो.
चतुर्थीपंचमीषष्ठीसप्तमी घटिकासु यः । शिवं पूजयते भक्त्या शिवलोके मरुत्समः
चौथ्या, पाचव्या, सहाव्या किंवा सातव्या घटिकेत जो भक्तीने शिवाची पूजा करतो, तो शिवलोकात मरुतांसारखा होतो.
तत्काल एव क्रियते पूजा यत्कालनोदिता । यथा प्रतिज्ञमथवा गृहीत नियमो यजेत्
जेव्हा ज्या वेळी पूजा करायची ठरवली आहे, त्या वेळी, आपल्या संकल्पानुसार किंवा घेतलेल्या नियमाप्रमाणे पूजा करावी.
उपचारेषु शक्त्या वै नियमं परिपालयेत् । नियमातिक्रमे वापि यागश्च स्याद्विभोर्यदि
उपचार करताना आपल्या शक्तीनुसार नियम पाळावा. पण नियम मोडला गेला तरी, जर तो यज्ञ परमेश्वरासाठी असेल, तर तो ग्राह्यच असतो.
श्रीराम उवाच- क्व पूजा देवदेवस्य शंकरस्यामितौजसः । स्मरणात्पापनाशस्य स्मरणान्मोक्षदस्य च
श्रीराम म्हणाले – देवांचा देव, अमाप तेजाचा शंकर, ज्याच्या स्मरणाने पाप नष्ट होते आणि मुक्ती मिळते, अशा शंकराची पूजा कुठे आहे?
शिवस्य शिवरूपस्य शिवतत्त्वार्थवेदिनः । सोमस्य सोमभूषस्य सोमनेत्रस्य राजितुः
शिव, ज्याचे रूप मंगल आहे, जो शिवतत्त्व जाणणारा आहे, जो सोम आहे, चंद्राने सुशोभित आहे, चंद्र नेत्र असलेला आणि सर्वांचा स्वामी आहे.
वेदमूर्तेरमूर्तेश्च वेदसारस्य वेदिनः । वेदवेदांगवित्तस्य वेद्यावेद्यस्य योगिनः
जो वेदांचा मूर्तिमंत स्वरूप आहे, निर्गुण आहे, वेदांचा सार जाणतो, वेद आणि त्यांचे अंग जाणणारा, जाणण्यासारखा आणि जाणणारा, असा योगी.
गोक्षीरसमदेहस्य गोक्षीरस्नानमोदिनः । गोपालिनस्त्रिनेत्रस्य त्रयीनेत्रस्य मायिनः
ज्याचे शरीर गायीच्या दूधासारखे शुभ्र आहे, ज्याला दूधस्नान आवडते, जो गायींचा रक्षणकर्ता आहे, तीन नेत्र असलेला, तीन वेदांचा जाणणारा आणि मायावी आहे.
प्रश्नमध्ये तथा रामं शिवज्ञानमथादिशत् । स्थाणुभूतइवासीनो नासाग्रन्यस्तलोचनः
प्रश्नाच्या मध्यभागी, तो स्थिर बसून, नासिकेच्या टोकावर लक्ष केंद्रित करून, रामाला शिवज्ञान सांगू लागला.
आनंदनिष्यंदविलोचनाश्रु प्रवाहसंस्पृष्टकपोलदेशः । दधार देवं गिरिशं हृदंबुजे गोक्षीरसुस्निग्धसुचारुगात्रम्
आनंदाने डोळ्यातून अश्रू वाहू लागले, ते गालावर ओघळले; त्याने आपल्या हृदयकमळात गिरीश, गायीच्या ताज्या दूधासारखा सुंदर आणि तेजस्वी, पाहिला.
प्रतिबिंबमथो गात्रे रामस्य समदृश्यत । दृष्ट्वैव बिंबितं शंभुं चतुर्बाहुं त्रिलोचनम्
नंतर रामाच्या अंगावर एक प्रतिबिंब दिसले; त्यात त्याने चार हातांचा, तीन नेत्रांचा शंभू पाहिला.
विस्मयं परमं याताः सर्वे मुनिहरीश्वराः । शंभोर्वक्षःस्थितं रामं दृष्ट्वा दीप्ताकृतिं शुभम्
सर्व ऋषी आणि वानरराज आश्चर्याने भरून गेले, कारण त्यांनी शंभूच्या छातीमध्ये तेजस्वी आणि शुभ्र रामाला पाहिले.
तूष्णीं बभूवुर्यामार्द्धमथ राममुदैक्षत । स्वप्रश्नमनुसंधाय प्राह सर्वं वदेति च
ते अर्ध्या यामासाठी शांत बसले, मग रामाकडे पाहिले; आपला प्रश्न आठवून, त्यांनी म्हटले, 'आम्हाला सर्व काही सांग.'
शंभुरुवाच- अचले या सदा पूजा चले वापि यथेच्छया । लिंगसंपूजनं मुख्यमलाभे प्रतिमादिषु
शंभू म्हणाले – पूजा नेहमी स्थिर असो वा इच्छेनुसार असो, लिंगाची पूजा मुख्य आहे; ती शक्य नसेल तर प्रतिमा वगैरेमध्ये करावी.
अधिकारविशेषेण तत्रतत्रापि पूजनम् । विगुणं सगुणं वापि सफलं लिंगपूजनम्
आपल्या पात्रतेनुसार प्रत्येक ठिकाणी पूजा करावी; गुणांसह किंवा गुणांशिवाय असो, लिंगपूजा नेहमी फलदायी असते.
प्रतिमादिकृतापूजा विगुणा सफला नहि । अचले वा चले वापि पूजा लिंगे प्रशस्यते
प्रतिमा वगैरेने केलेली पूजा गुणहीन असेल तर ती फलदायी होत नाही; स्थिर असो वा चल, लिंगपूजाच श्रेष्ठ मानली जाते.
चलस्य पूजनं वक्ष्ये स्थापनोद्वासने तथा । ते उभेन विजानाति कश्चिन्मुनिरपि क्वचित्
चालत्या लिंगाची पूजा, स्थापना आणि विसर्जन याचे मी सांगतो; कधी कधी एखाद्या ऋषीलाही दोन्ही माहिती असते.
स्थापयंति हृदब्जे वै गोपयंति यजंति च । उद्वासयंति देवेशं शंकरं योगिनः सदा
योगी नेहमी हृदयकमळात स्थापना करतात, लपवतात, पूजा करतात आणि देवांचा देव शंकराचे विसर्जन करतात.
क्रिया चातीव होतॄणां वह्नौ देवं त्रियंबकम् । पूजकानामशेषाणां शिवलिंगे महेश्वरम्
होम करणाऱ्यांसाठी त्रिनेत्र असलेल्या देवाचे अग्नीत अर्पण करणे हे कृत्य आहे; सर्व पूजकांसाठी शिवलिंगात महेश्वराची पूजा करणे हेच मुख्य आहे.