तत्र व्यतिक्रमे हेतावमायां क्रियते तु तत् । यथोत्तरदिनेष्वेव कर्तव्यं यद्यविघ्नतः
जर काही कारणामुळे उशीर झाला, तर ते कर्म पुढील दिवशी करावे. अडथळा नसेल, तर पुढच्या दिवसांतच ते करावे.
कृष्णपक्षे त्वमायां तु कर्तव्यं राम नो कृतम् । मृताहस्य यदा मासो न ज्ञायेत कथंचन
राम, कृष्णपक्षात अडथळा आला तरी ते करावेच लागते. मृत्यूचा महिना काहीही करून कळत नसेल—
मार्गशीर्षेऽथवा माघे श्राद्धं तद्दिवसे स्मृतम् । यदा तु वासराज्ञानं मासस्य ज्ञानमेव च
मग मार्गशीर्ष किंवा माघ महिन्यात त्या दिवशी श्राद्ध करावे. पण जर दिवस आणि महिना दोन्ही माहीत असतील—
अमायामेव तन्मासे श्राद्धं सांवत्सरं भवेत् । दिनमासापरिज्ञाने प्रोषितस्य मृतस्य च
मग त्या महिन्यातील अमावस्येला वार्षिक श्राद्ध करावे. जर दिवस आणि महिना माहीत नसतील, किंवा मृत व्यक्ती दूरदेशी मरण पावली असेल—
तत्तिथ्यां तद्दिनं ग्राह्यं तत्र ज्ञानं यदा भवेत् । आश्विनामा च मार्गामा माघामा च दिनत्रयम्
मग ज्या दिवशी माहिती मिळेल, त्या तिथीला ते श्राद्ध करावे. आश्विन, मार्गशीर्ष आणि माघ या तीन अमावस्या दिवसांचा विचार करावा.
तत्र वान्यतमं ग्राह्यं दिनमासाप्रतीतितः । वृद्धिसप्तमसीमंत प्रेतश्राद्धानुमासिकम्
त्यात दिवस आणि महिना माहीत नसताना कुठलाही एक दिवस निवडावा. वृद्धी, सप्तमी, सीमांत, प्रेतश्राद्ध आणि मासिक श्राद्ध—
नित्योदकुंभश्राद्धं च मासे स्युरधिकेऽपि च । ग्रहणे पुत्रजन्मादौ कर्मण्यपि च शांतिके
नित्य उदकांब श्राद्ध आणि अधिक महिन्यातील श्राद्धही करावे. ग्रहण, पुत्रजन्म किंवा शांतीच्या विधीमध्येही हे करावे.
संकल्पिते च सर्वस्मिन्नधिमासो न दुष्यति । रोगी यदा मनुष्यः स्याच्छ्राद्धकर्मण्युपस्थिते
या सर्व प्रसंगी अधिक महिना ठरवला असेल, तर त्यात दोष नाही. श्राद्धाच्या वेळी माणूस आजारी असेल—
भार्यां वा भ्रातरं वापि शिष्यं वापि नियोजयेत् । तस्याभावे न हानिः स्यात्कर्मणः श्राद्धसंज्ञिनः
तर त्याने पत्नीला, भावाला किंवा शिष्याला नेमावे. हे कोणीच उपलब्ध नसेल, तरी श्राद्धकर्मात काही हानी होत नाही.
नित्यश्राद्धे यथाशक्ति भोक्तारं तु नियोजयेत् । अमावास्या मासिकं च मृताह व्यतिरेकि यत्
नित्य श्राद्धात आपल्या शक्तीनुसार भोजन करणारा नेमावा. मासिक, अमावस्येचे आणि मृत्यूदिनीचे अतिरिक्त श्राद्ध—
स्वयं कर्मण्यशक्तश्चेत्सुतं विप्रं नियोजयेत् । राजकार्यनियुक्तस्य दासग्रहणवर्तिनः
स्वतः कर्म करणे शक्य नसेल, तर पुत्राला किंवा ब्राह्मणाला नेमावे. राजकार्यात गुंतलेला किंवा मालकाच्या घरी असणाऱ्याने—
व्यसनेषु समस्तेषु श्राद्धं विप्रेण कारयेत् । प्रातःकाले तु न श्राद्धं प्रकुर्वंति द्विजोत्तमाः
अशा सर्व अडचणींमध्ये ब्राह्मणाकडून श्राद्ध करवावे. पण श्रेष्ठ ब्राह्मण सकाळी श्राद्ध करत नाहीत.
नैमित्तिकेषु श्राद्धेषु न कालनियमः स्मृतः
नैमित्तिक श्राद्धांसाठी ठराविक वेळ सांगितलेला नाही.
गृहादिव्यतिरिक्तस्य प्रक्रमः कुतुपः स्मृतः । कुतुपादथवाप्यर्वागासन्नकुतुपो भवेत्
घरातील किंवा तत्सम श्राद्ध सोडून, योग्य वेळ कुतुप मानली जाते. कधी कधी कुतुपच्या थोडे आधी किंवा नंतरही करू शकतो.
मासेमासे यथाश्राद्धेऽपराह्णस्पृग्विधीयते । अपराह्णव्यापिनी स्यादुभयत्र यदा त्वमा
मासिक श्राद्धासाठी अपराह्न काळ योग्य आहे. अमावस्या दोन्ही वेळा व्यापत असेल, तर दोन्ही ठिकाणी हे लागू होते.
क्षये पूर्वा तु कर्तव्या वृद्धौ साम्ये परा स्मृता । अमावास्या तु या हि स्यादपराह्णद्वये समा
कमी झाल्यास आधी करावे, वाढल्यास किंवा सम असल्यास नंतर करावे. पण अमावस्या दोन्ही अपराह्न काळात सारखी असेल—
क्षये पूर्वा परा वृद्धौ साम्येऽपि च परा भवेत् । क्षीणस्तु चंद्रमा यत्र तत्र श्राद्धं तु पार्वणम्
चंद्र क्षीण होत असताना आधीची तिथी ग्राह्य असते; वाढत असताना नंतरची तिथी ग्राह्य असते; दोन्ही सारख्या असल्या तरी नंतरची तिथीच ग्राह्य धरावी. ज्या ठिकाणी चंद्र कमी झालेला असतो, तिथे पर्वण श्राद्ध करावे.
अमाष्टभागे सूक्ष्मोऽसौ भूताष्टांशे स नास्ति चेत् । मध्याह्नव्यापिनी सा स्यादेकोद्दिष्टे तिथिर्भवेत्
अमावस्येच्या आठव्या भागात अगदी सूक्ष्म चंद्र उरला असेल आणि शुद्ध पक्षाच्या आठव्या भागात तो नसेल, तर जी तिथी मध्यान्हापर्यंत टिकते ती एकोदिष्ट श्राद्धासाठी ग्राह्य धरावी.
सायाह्नव्यापिनी या स्यात्पार्वणे सा तिथिर्भवेत् । अल्पापराह्णगा यामा ग्राह्या श्राद्धादिके भवेत्
जेव्हा तिथी संध्याकाळपर्यंत टिकते, ती पर्वणासाठी योग्य असते; आणि जी तिथी थोड्या वेळासाठी अपराह्णात येते, ती श्राद्ध वगैरे कर्मांसाठी ग्राह्य धरावी.
मृताहे त्रिमुहूर्ता च सायंकाले तिथिर्भवेत् । परेह्यस्तंगता यत्र त्रिमुहूर्तं तु पूर्ववत्
मृत्यूच्या दिवशी तिथी संध्याकाळी तीन मुहूर्तेपर्यंत टिकली, तर ती ग्राह्य धरावी; त्यानंतर अस्त झाल्यास, तीन मुहूर्तेपूर्वीची स्थितीच ग्राह्य धरावी.
तत्रापरेद्युः श्राद्धं स्याज्ज्येष्ठपुत्रस्य नाशनम् । अमाश्राद्धं यथा कुर्यान्मृताहे समुपस्थिते
अशा वेळी श्राद्ध दुसऱ्या दिवशी करावे; अन्यथा ज्येष्ठ पुत्राचा नाश होतो. अमावस्येच्या दिवशी मृत्यू आला असता, नियमानुसार अमावस्या श्राद्ध करावे.
मध्याह्नव्यापिनी तत्र ह्य द्विजस्य विधीयते । राम उवाच- श्राद्धक्रममशेषेण मर्त्यकर्मक्रमं तथा
मध्यान्हापर्यंत तिथी टिकली, तर द्विजासाठी तीच तिथी योग्य मानली जाते. राम म्हणाले— श्राद्धाची आणि मर्त्यांच्या कर्मांची संपूर्ण क्रमवारी कृपया सांगावी.
प्रासंगिकानां धर्माणां निर्णयं वक्तुमर्हसि । शंभुरुवाच- श्राद्धस्य दिवसे प्राप्ते पूर्वेद्युर्नियमान्वितः
प्रसंगानुसार येणाऱ्या धर्मांचा निर्णय सांगावा. शंभू म्हणाले— श्राद्धाचा दिवस येण्यापूर्वीच्या दिवशी, नियम पाळून,
निमंत्रयीत विप्रेंद्रान्विप्रलक्षणसंयुतान् । एकभुक्तं ब्रह्मचर्यमंत्यजाद्यैरभाषणम्
ब्राह्मणत्वाच्या गुणांनी युक्त अशा श्रेष्ठ ब्राह्मणांना आमंत्रण द्यावे; एक वेळचे जेवण, ब्रह्मचर्य पाळावे आणि अंत्यज वगैरे लोकांशी बोलणे टाळावे.
दंतधावनमभ्यंग नखकेशनिकृंतनम् । कर्ता कुर्वीत पूर्वेद्युस्त्यक्त्वा चैव परेऽहनि
पूर्वसंध्येला दात घासावेत, स्नान करावे, नखे आणि केस कापावेत; हे सर्व त्या दिवशी करावे आणि श्राद्धाच्या दिवशी त्याचे त्याग करावा.
गृह्णीतनियमानुक्तान्सर्वमेतत्परित्यजेत् । त्रिकालं चैव पूजा चेत्प्रातर्देवं यजेत्स्वकम्
सर्व नियम पाळावेत, पण श्राद्धाच्या दिवशी हे सर्व सोडावे. जो रोज तीन वेळा पूजा करतो, त्याने सकाळी आपल्या इष्टदेवताची पूजा करावी.
अरुणोदयवेलायां करोति यदि पूजनम् । अधःशायी तथा भूतः प्रातरुत्थाय कर्मवित्
अरुणोदयाच्या वेळी पूजा केली, आणि जमिनीवर झोपले असेल, तर सकाळी उठून कर्म जाणणाऱ्याने,
प्रातस्त्यमपि यत्कर्म तत्कृत्वा स्नानपूर्वकम् । ऋणत्रयविनिर्मुक्तो यास्यति ब्रह्मतत्परम्
सकाळची सर्व कर्तव्ये स्नान करून पूर्ण केली, तर तो तीन ऋणांतून मुक्त होऊन ब्रह्मस्वरूप प्राप्त करतो.
सूर्यस्योदयवेलायां शिवपूजां करोति यः । सूर्येणसम तेजस्वी शिवलोके महीयते
जो सूर्याच्या उदयाच्या वेळी शिवाची पूजा करतो, तो सूर्यासारखा तेजस्वी होतो आणि शिवलोकात सन्मानित होतो.
उदिते भास्करे पश्चाद्धटिकांतरपूजनम् । रुद्रेणसम तेजस्वी शिवलोके महीयते
सूर्य उगवल्यावर एक घटिकेने पूजा केली, तर तो रुद्रासारखा तेजस्वी होतो आणि शिवलोकात सन्मानित होतो.