स गच्छेद्विष्णुभवनं गलिताखिल कल्मषः । यस्तु स्मरति वै प्राज्ञो मृत्युकाले द्विजोत्तम
त्याचं सर्व कलंक गळून पडतं आणि तो विष्णूच्या लोकात जातो; मृत्यूसमयी जो बुद्धिमान गंगेचं स्मरण करतो, हे श्रेष्ठ द्विजा—
गङ्गेति मुक्तिदं नाम तस्य तुष्टो भवेद्धरिः । मृत्युकाले भवेद्यस्तु गङ्गामृत्पुण्ड्रमुत्तमम्
'गंगा' हे मुक्तिदायक नाव मृत्यूसमयी आठवणाऱ्याला, हरि प्रसन्न होतो; आणि मृत्यूसमयी ज्याच्याकडे उत्तम गंगाजलाचं टिळक असतं—
गङ्गास्नायिनमालोक्य त्यजेद्यस्तु कलेवरम् । श्मशानेऽपि द्विजश्रेष्ठ स गङ्गामरणं लभेत्
जो गंगेच्या पाण्यात स्नान करणाऱ्याला पाहून देह सोडतो, तो स्मशानात जरी असला, तरी, हे श्रेष्ठ द्विजा, त्याला गंगेवर मृत्यू मिळतो.
तिष्ठंत्यस्थीनि गङ्गायां यावत्कालं शरीरिणः । तावत्कल्पसहस्राणि विष्णुलोके महीयते
ज्याचं अस्थी गंगेच्या पाण्यात राहतात, तोपर्यंत, म्हणजे शरीर टिकेपर्यंत, तो हजारो कल्प विष्णूच्या लोकात सन्मानित होतो.
यस्य मज्जन्ति गङ्गायां भस्मास्थीनि नखानि च । शिरोरुहाण्यपि प्राज्ञः स विष्णोर्भुवनं वसेत्
ज्याचं भस्म, अस्थी, नखं आणि केस सुद्धा गंगेच्या पाण्यात बुडतात, हे बुद्धिमान, तो विष्णूच्या लोकात वास करतो.
स्थितेष्वस्थिषु गङ्गायां यत्कर्म लभते नरः । ब्रवीमि तत्फलं सर्वं शृणु नान्यमना द्विज
गंगेच्या पाण्यात अस्थी असताना, मनुष्य जे काही कर्म करतो, त्याचं फळ मी पूर्णपणे सांगतो—हे द्विजा, एकाग्र मनानं ऐक.
एकदा भगवाञ्छक्रो नानालंकारभूषितः । क्रीडागृहं ययौ कामी युवत्या पद्मगंधया
एकदा, भगवंत शक्र विविध दागिन्यांनी सजून, कामेच्छेनं, कमळासारखा सुगंध असलेल्या युवतीसोबत क्रीडागृहात गेला.
पद्मगंधा रसज्ञा सा संप्राप्त नवयौवना । नानारसप्रदानेन चकार सुरसं प्रति
ती कमळासारखी सुगंधी, रसांची जाण असलेली, नवयौवनात आलेली होती; तिने विविध सुखं देऊन देवराजाला आनंद दिला.
सपत्न्याः स्वर्णपर्यंके तस्याः शिशुमृगीदृशः । प्रीतः पादतले जिष्णुरुवास स्मरमोहितः
सपत्नीच्या सोन्याच्या पलंगावर, तिच्या हरिणासारख्या डोळ्यांपाशी, प्रसन्न झालेला आणि कामाने मोहित झालेला जिष्णू तिच्या पायाशी राहिला.
अथ तस्यै स्वयं शक्रो निर्माय स्वर्णवीटिकाम् । ददाति परमप्रीतस्तद्गुणाकृष्टमानसः
नंतर, शक्र स्वतः अत्यंत प्रसन्न होऊन आणि तिच्या गुणांनी आकर्षित होऊन, एक सोन्याची पेटी तयार करून तिला दिली.
एतस्मिन्नेव काले तु पौलोमी वरसुन्दरी । भूषणैर्भूषिता सर्वैः स्वयं तद्गृहमाययौ
त्याच वेळी, सर्वात सुंदर पौलोमी, सर्व अलंकारांनी सजलेली, स्वतः त्या घरात आली.
दृष्ट्वा तथाविधं शक्रं सर्वदेवाधिपं प्रभुम् । भृशं चुकोप पौलोमी प्राहेति च सुलक्षणा
सर्व देवांचा अधिपती, प्रभू शक्र तसा पाहून, पौलोमीला फार राग आला आणि ती सुंदर लक्षणांनी युक्त असूनही बोलली.
शच्युवाच- देव किं कुरुषे कांत त्वं समस्तसुराधिप । मम दासीस्वरूपायै ददासि स्वर्णवीटिकाम्
शची म्हणाली — देवा, सर्व देवतांचा स्वामी असलेला प्रियकरा, तू काय करतोस? माझ्या दासीसारख्या स्त्रीला तू सोन्याची विड्याची पेटी का देतोस?
स्पृशंति त्रिदशाः सर्वे शिरसा चरणौ तव । त्वं कथं पद्मगन्धाया दास्याः पादतले प्रभोः
सर्व देवता तुझ्या पायांना डोकं टेकवतात, तरी प्रभो, तू पद्मगंधा या दासीच्या पायांना कसा स्पर्श करतोस?
याचितश्च सुगन्धित्वाद्भृंगः स्यानचतद्यशः । सुंदरी कोटिभर्त्ता त्वं समस्तरसवित्प्रभो
मधमाशीला सुगंध विचारला तर ती सुगंधी होईल, पण तिचं नाव हरवेल; तू तर असंख्य सुंदर स्त्रियांंचा पती आणि सर्व तेजाचा स्वामी आहेस.
कथमेवंविधं कर्म करोष्यत्यंतकुत्सितम् । निर्गुणे पद्मगन्धेहे दासिदूरं परिव्रज
अशी अत्यंत लाजिरवाणी कृती तू कशी करू शकतोस? गुण नसलेल्या पद्मगंधा या दासीला दूर लोट.
त्वमीश्वरी च पर्यंके शक्रः पादतले तव । व्यास उवाच- तया निर्भर्त्सिता साध्वी पौलोम्या बहुधा ततः
तू राणी म्हणून पलंगावर बसली आहेस, आणि शक्र तुझ्या पायाशी आहे. व्यास म्हणतो — त्या सती पौलोमीने तिला अनेक प्रकारे फटकारलं.
उवाच पद्मगन्धा सा क्रोधादिति वरांगना । पद्मगंधोवाच- गुणं च मम दोषं च स्वयं स्वाम्येव वेत्ति वै
पद्मगंधा, ती श्रेष्ठा स्त्री, रागाने म्हणाली — माझे गुण आणि दोष माझा स्वामीच जाणतो.
केनाधिकारेणागत्य त्वं मां निंदसि निर्गुणे । अन्ये नेत्रद्वयेनापि पश्यंति गुणदोषकौ
तुला कोणत्या अधिकाराने तू इथे येऊन मला, गुण नसलेल्या मला, निंदा करतेस? इतर लोक दोन डोळ्यांनी गुणदोष पाहतात.
सहस्रनेत्रैरप्येष न पश्येत्किं दुराशये । यथा दोषो हि लोकानां प्रचरेन्न गुणं तथा
वाईट हेतू असलेला माणूस हजार डोळे असला तरी काहीच पाहू शकत नाही; लोकांचे दोषच सर्वत्र पसरतात, गुण नाही.
आदौ कलंकश्चन्द्रस्य दृश्यते गुणवज्जनैः । अनर्थभाषिणी क्रूरा कुमूर्त्तिर्गुणवर्जिता
गुणी लोकांना सुरुवातीला चंद्राचा डागच दिसतो; जे वाईट बोलतात, क्रूर असतात आणि वाईट रूपाचे असतात, त्यांच्यात गुण नसतो.
यदाहं नास्मि गुणिनी भजतु त्वां तदा पतिः । व्यास उवाच- इत्युक्त्वा पद्मगंधा सा क्रोधात्कोकनदेक्षणा
मी जर गुणी नसेन, तर तुझा पती तुझीच सेवा करो. व्यास म्हणतो — असं म्हणून, कमळासारख्या डोळ्यांची पद्मगंधा रागाने—
उत्तस्थौ स्वर्णपर्यङ्कात्कुर्वंती करुणं महत् । इन्द्र उवाच- प्रिये प्राणेश्वरि श्रेष्ठे मां विहाय क्व गच्छसि
सोन्याच्या पलंगावरून उठली आणि मोठ्या दुःखाने रडू लागली. इंद्र म्हणाला — प्रिये, प्राणाची स्वामिनी, श्रेष्ठ स्त्री, मला सोडून कुठे चाललीस?
मया किमपराद्धं ते मम तद्वद सुंदरि । कांते दासोऽस्म्यहं नूनं दासकर्म करोमि ते
मी तुझं काय चुक केलं? सुंदरि, ते मला सांग. प्रिय, मी खरोखरच तुझा दास आहे आणि तुझ्यासाठी दासाचे काम करतो.
दासपत्नी भवेद्दासी वाक्यं त्वं न शृणोषि कम् । समुत्थाय ततः शक्रस्तन्मोहाकुलमानसः
दासाची बायकोही दासीच होते; तू माझं बोलणं काहीच ऐकत नाहीस. मग शक्र उठला आणि त्याचं मन मोहाने भरकटलं.
अंके निवेशयामास भूयस्तां वरसुंदरीम् । शच्युवाच- क्रौंचित्वज्जीवनं धन्यं व्यर्थं मज्जीवनं ध्रुवम्
त्याने पुन्हा त्या सुंदर स्त्रीला आपल्या मांडीवर बसवलं. शची म्हणाली — क्रौंच पक्ष्याचं जीवन धन्य आहे; माझं जीवन मात्र व्यर्थ आहे.
त्वं स्वामिसुभगा नित्यं दुर्भगाहं वरांगना । यावत्पुण्यक्षयं क्रौंचि तत्पुण्यं यास्यते क्षयम्
तू नेहमीच सौभाग्यवती आहेस, मी मात्र दुर्दैवी आहे, हे श्रेष्ठे. ज्या वेळेपर्यंत क्रौंचाचं पुण्य आहे, तोपर्यंत त्याचं पुण्य संपेल.
क्रौंचवंशसमुत्पन्ना दुःखंभूयोऽपि भोक्ष्यसि । देवेन्द्रेणसमं तावत्कुरु केलि यथासुखम्
क्रौंच वंशात जन्म घेऊन, तुला पुन्हा दुःख भोगावं लागेल. तोपर्यंत, देवेंद्रासोबत हवे तसे सुख उपभोग.
कियद्भिर्दिवसैः क्रौंचि न भवेत्तव निर्गुणे । अत्यद्भुतं वचस्तस्याः पद्मगन्धा निशम्य सा ५० 7.8.
किती दिवस, क्रौंच, तू गुणरहित राहशील? तिचं बोलणं ऐकून पद्मगंधा फारच आश्चर्यचकित झाली.
द्वन्द्वभावं परित्यज्य प्रणम्योवाच तां सतीम् । पद्मगंधोवाच- पुलोमजे वरारोहे चित्रमेतत्त्वयोदितम्
द्वेष सोडून, तिने त्या सतीला वाकून नमस्कार केला आणि म्हणाली — पद्मगंधा म्हणाली — पुलोमजेसुत, हे श्रेष्ठे, तू जे बोललीस ते खरंच अद्भुत आहे.