अनंतरं समाजग्मुर्जांघिकाः सत्वरश्रमाः । तत्करात्पत्रिकां गृह्य पपाठ रघुसत्तमः
त्याच वेळी वेगाने चालणारे तपस्वी आले; त्यांनी त्याच्या हातातील पत्र घेतले आणि रघुकुळातील श्रेष्ठ रामाने ते वाचले.
मनसाऽचिंतयद्रामः कथमेतदभूदिति । रामं शंभुस्तदा प्राह देव्या ब्राह्मणवेषवान्
रामाच्या मनात विचार आला, 'हे कसे घडले?' तेव्हा शंभू ब्राह्मणाच्या रूपात देवी आणि रामाशी बोलले.
किं चिंतयसि काकुत्स्थ मुनिष्वग्रे वसत्स्वपि । तद्वाक्यं राघवः श्रुत्वा पप्रच्छ मुनिपुंगवान्
काकुत्स्था, इतके मुनी समोर असताना तू का विचार करतोस? ते शब्द ऐकून राघवाने त्या श्रेष्ठ मुनींना विचारले.
श्रीरामउवाच- विभीषणः कथमसौ बद्धः शृंखलया नृभिः । मत्स्थापितं शिवं लिगं दृष्ट्वा रामेश्वरं त्वहो
श्रीराम म्हणाले — मी स्थापलेल्या रामेश्वर या शिवलिंगाचे दर्शन घेतल्यानंतरही विभीषण मनुष्यांनी साखळदंडाने कसा बांधला गेला?
द्राविडैः कुटिलैर्दुष्टैरात्मना तद्विचार्यताम् । विचार्य मुनिवर्यास्ते नेशास्तज्ज्ञातुमल्पतः
द्राविड लोक वाईट आणि वक्र आहेत, त्यांनी हे नीट विचारावे. हे श्रेष्ठ मुनी, तुम्हीही ते विचार करा, कारण हे सहज समजणारे नाही.
न जानीम इति प्राहू रामं रामस्तदाब्रवीत् । पुराणं वीक्ष्य विधिना तत्सर्वं ब्रूत सत्तमाः
त्यांनी रामाला सांगितले, 'आम्हाला माहीत नाही.' तेव्हा राम म्हणाला, 'योग्य पद्धतीने पुराण पाहा आणि सगळे मला सांगा, हे श्रेष्ठजनांनो.'
भवदज्ञानहेतुश्च विचार्यस्तदनंतरम् । किं किं पुराणं प्रेक्ष्यं स्याद्वर्जनीयं तथैव किम्
त्यानंतर, तुमच्या अज्ञानाचे कारण काय आहे तेही शोधा. कोणते पुराण पहावे, आणि कोणते टाळावे हेही ठरवा.
प्रशस्तः कीदृशः श्लोकस्तदन्यः कीदृशो भवेत् । कीदृशेषु च कार्येषु कीदृशः पूजकस्तथा
कुठला श्लोक प्रशंसनीय आहे, आणि कुठला वेगळ्या प्रकारचा आहे? कोणत्या कर्मात, आणि कसा पूजक असावा हेही सांगा.
पूजा च कीदृशैर्भक्तैः कार्या निर्णयदर्शने । इति रामस्य वचनं श्रुत्वा ते द्विजसत्तमाः
कसे भक्त पूजेला योग्य आहेत, आणि योग्य निर्णयाने पूजा कशी करावी? रामाची ही वचने ऐकून ते श्रेष्ठ द्विज—
प्रत्यूचुस्तं रघुश्रेष्ठं चिंताव्याकुलमानसम् । न वक्तारो वरं राम वीक्षतां तु पुराणवित्
चिंतेने भरलेल्या रघुकुळातील श्रेष्ठ रामाला त्यांनी उत्तर दिले — 'राम, आम्ही सांगण्यास योग्य नाही; पुराण जाणणाऱ्याला विचारा.'
तच्छ्रुत्वा राघवः शंभुं पप्रच्छ विनयान्वितः । सोपि तद्वाक्यमाकर्ण्य प्रत्युवाच महामतिः
हे ऐकून राघवाने नम्रतेने शंभूला विचारले; आणि त्याने ती वचने ऐकून मोठ्या बुद्धीने उत्तर दिले.
शंभुरुवाच- पुराणजीवी पूजार्हः स्वशाखाध्ययनः शुचिः । मीमांसातत्त्वविज्ञानः श्रोत्रियोऽनृतदूषकः
शंभू म्हणाले — जो पुराणावर जगतो, जो पूजा करण्यास योग्य आहे, ज्याने आपली शाखा शिकली आहे, जो शुद्ध आहे, मिमांसेचे तत्त्व जाणतो, वेदपारंगत आहे आणि असत्य टाळतो —
देवेषु च समस्तेषु समदृष्टिः शिवे रतः । शतरुद्रियजापी च साग्निकश्चातिवाचकः
सर्व देवांमध्ये समान दृष्टी ठेवणारा, शंकरभक्त, शतरुद्रियाचा जप करणारा, अग्निहोत्र करणारा आणि पवित्र मंत्र उच्चार करणारा.
यजुर्वेदी विशेषेण पूजयेत्पुस्तकं सुधीः । श्रीतालपत्रलिखितं देवलिप्यन्वितं शुभम्
यजुर्वेद जाणणारा बुद्धिमान माणूस, ताडपत्रावर लिहिलेल्या आणि दिव्य लिपीने सजवलेल्या शुभ ग्रंथाची पूजा करावी.
बंधाद्यतिप्रपंचं यद्युगपत्प्रणवाक्षरम् । प्रागूर्द्ध्वंरेखयोः प्रांते प्रणवस्याग्रयोजिका
जर एकाच वेळी प्रपंचातील सर्व बंध आणि प्रणवाचा अक्षर एकत्र बांधले, तर ओळींच्या शेवटी प्रणवाचा अग्रभाग जोडला जातो.
रेखा भवेदेवमेका अकारस्तस्य पार्श्वतः । शिरोभागमुपक्रम्य सकोणाधः प्रलंबिनी
अशी एक रेषा तयार होते, तिच्या बाजूला 'अ' अक्षर असते, वरच्या भागापासून सुरू होऊन, कोनातून खाली लोंबकळणारी.
आकारः स हि विज्ञेयः पट्टिकादक्षरेखया । वामे षड्वक्रबिंदूद्वा विकार इति कीर्तितः
ही आकृती 'आ' म्हणून ओळखावी, लिपीच्या रेषेने ओळखता येते, डाव्या बाजूला सहा वळणे आणि बिंदू असलेली, तिला भेद म्हणून म्हणतात.
तस्य वामशिरोरेखा लंबिन्या ई उदाहृतः । सर्वाक्षरे शिरोरेखा अवक्रा प्रणवं विना
त्या लोंबकळणाऱ्या रूपाची डावी वरची रेषा 'ई' म्हणून ओळखली जाते; सर्व अक्षरांमध्ये वरची रेषा वाकडी असते, फक्त प्रणव सोडून.
तस्यां तु लंबरेखान्या तदंते च लवित्रवत् । उकारः स हि विख्यातो लवित्रद्वयतस्तदू
त्यात शेवटी लोंबकळणारी रेषा फावड्यासारखी असते; ती 'उ' म्हणून प्रसिद्ध आहे, आणि दोन फावड्यांपासून ती बनते.
एवमन्यानि सर्वाणि अक्षराण्याह भारती । लिप्यानयैव लिखितं पुराणं तु प्रशस्यस्ते
अशा प्रकारे, भारतीने सर्व इतर अक्षरांचे वर्णन केले आहे; या लिपीत लिहिलेले पुराण श्रेष्ठ मानले जाते.
ब्राह्मं पाद्मं वैष्णवं च मार्तंडं नारदेरितम् । मार्कंडेयमथाग्नेयं कौर्मं वामनमेव च
ब्राह्म, पद्म, वैष्णव, मार्तंड, नारद, मार्कंडेय, आग्नेय, कूर्म आणि वामन ही पुराणे.
गारुडं लैंगमाख्यातं स्कांदं मात्स्यं नृसिंहकम् । तथैव गदितं राम पुराणं कापिलं तथा
गारुड, लैंगिक, स्कांद, मत्स्य, नरसिंह, तसेच रामपुराण आणि कापिल हेही.
वाराहं ब्रह्मवैवर्तं शकुनेषु प्रशस्यते । शैवं भागवतं दौर्गं भविष्योत्तरमेव च
वाराह, ब्रह्मवैवर्त हे पक्ष्यांमध्ये प्रशंसित आहेत; शैव, भागवत, दौर्ग आणि भविष्यत्तर हेही.
भविष्यं चोपसंज्ञानि त्वन्यानि च विवर्जयेत् । विमुच्य पुस्तकं रत्नपीठे निक्षिप्य संस्कृतम्
भविष्य आणि इतर उपपुराणे टाळावीत; शुद्ध करून ग्रंथ रत्नांच्या आसनावर ठेवावा.
धौतवस्त्रधरः स्नात्वा शुचिरक्रोधनोऽज्वरः । आदावात्मानमभ्यर्च्य कृत्वा संकल्पमेव च
स्वच्छ वस्त्र परिधान करून, स्नान करून, शुद्ध, राग आणि ताप नसलेला, प्रथम स्वतःची पूजा करून, संकल्प करावा.
अंकुशं चाक्षसूत्रं च पाशं पुस्तकमेव च । धारयंतीं सितां ध्यायेत्प्रसन्नास्यां सरस्वतीम्
हातात अंकुश, माळ, पाश आणि पुस्तक धरलेली, शुभ्रवर्णाची, प्रसन्न चेहरा असलेली सरस्वतीचे ध्यान करावे.
गोक्षीरसदृशाकारं त्रिनेत्रं वृषवाहनम् । सहासवदनं शांतं शुक्लांबरधरं शिवम्
गायीच्या दुधासारखा रंग, तीन डोळे, वृषभावर बसलेला, हसरा, शांत, पांढरे वस्त्र घातलेला शंकर.
हरिणं चाभयं चोर्द्ध्वबाहुयुग्मं किरीटिनम् । व्याख्यामुद्रा चं दक्षेधो वामहस्ते वरप्रदम्
हिरण, अभयमुद्रा, वर उचललेली दोन हात, मुकुटधारी; उजव्या हातात व्याख्यानमुद्रा, डाव्या हातात वरद मुद्रा.
नानारत्नविभूषाढ्यं गिरिजार्द्धांबुजासनम् । बहुभिर्मुनिमुख्यैस्तु ध्यायमान पदांबुजम्
नानाविध रत्नांनी सुशोभित, अर्ध्या अंगावर पार्वतीसह कमलासनावर बसलेला, अनेक श्रेष्ठ ऋषी ज्याच्या चरणकमलांची पूजा करतात.
मूर्तिमद्भिस्तथा वेदैः स्तूयमानं पुराणकैः । अन्यैः समस्तलोकैश्च संसेवितपदांबुजम्
साकार वेदांनी, पुराणांनी आणि इतर सर्व लोकांनी ज्याचे स्तवन केले आहे, ज्याच्या चरणकमलांची सेवा केली जाते.