अंतं गतस्य वेदानां सर्वशास्त्रार्थवेदिनः । पुंसोऽश्रुतपुराणस्य न सम्यग्याति दर्शनम्
जो वेदांचा शेवट आणि सर्व शास्त्रांचा अर्थ जाणतो, पण ज्याने पुराणं ऐकलेली नाहीत, त्याला खरी समज येत नाही.
सूत उवाच- एवमुक्तो रघुश्रेष्ठो मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः । प्रहर्षमतुलं लेभे पुराणश्रवणोत्सुकः
सूतम्हणाले— असे सत्यदर्शी ऋषी बोलल्यावर, रघुकुळातील श्रेष्ठ रामाला अपूर्व आनंद झाला, आणि तो पुराण ऐकायला उत्सुक झाला.
श्रीराम उवाच- लिगार्चनप्रकारं च लिंगमाहात्म्यमेव च । महेशनाममाहात्म्यं पूजामाहात्म्यमेव च
श्रीराम म्हणाले— लिंगाची पूजा कशी करावी, लिंगाचं महत्त्व काय आहे, महेशाच्या नावांचं माहात्म्य आणि पूजेचं महत्त्व—
नमस्कारस्य माहात्म्यं दृष्टिमाहात्म्यमेव च । जलदानस्य माहात्म्यं धूपदानस्य सत्तम
नमस्काराचं माहात्म्य, दर्शनाचं महत्त्व, पाणी अर्पण करण्याचं आणि धूप अर्पण करण्याचं महत्त्व, हे श्रेष्ठा—
दीपगंधादिदानस्य पुष्पमाहात्म्यमेव च । नानाख्यानेतिहासानां कथां पापप्रणाशिनीम्
दिवा, सुगंध वगैरे दान करणे, फुलांचे महत्त्व, आणि वेगवेगळ्या आख्यायिका व इतिहासांच्या कथा — या सर्व पापांचा नाश करणाऱ्या आहेत.
धर्मार्थकाममोक्षांश्च तदुपायांश्च सुव्रत । तत्सर्वं श्रोतुमिच्छामि त्वत्तो मुनिवरोत्तम
सुव्रत, धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष आणि त्यांना मिळवण्याचे उपाय — हे सर्व मला तुझ्याकडून ऐकायचे आहे, हे श्रेष्ठ मुनी.
शंभुरुवाच- रामराम महाबाहो पुण्यवानसि राघव । राज्यासक्तस्य ते जाता पुराणश्रवणे रतिः
शंभू म्हणाले — राम, महाबाहु, तू फार पुण्यवान आहेस. राजकार्यात गुंतलेला असूनही तुला पुराणे ऐकण्याची आवड निर्माण झाली आहे.
स्यान्महत्सेवया राम पुण्यतीर्थनिषेवणात् । सा जिह्वा या शिवं गायेत्तच्चित्तं यत्तदर्प्पितम्
राम, अशी आवड मोठ्या सत्कृत्याने आणि पुण्य तीर्थांच्या भेटीने निर्माण होते. ती जिव्हा धन्य आहे जी शिवाचे गुण गाते, आणि ते मन धन्य आहे जे त्याला अर्पण झाले आहे.
तावेव केवलौ श्लाघ्यौ यौ तत्पूजाकरौ करौ । सुजन्मदेहमत्यर्थं तदेवाशेषजन्मसु
फक्त त्या दोन हातांचे खरे कौतुक आहे जे त्याची पूजा करतात. तेच मानवाचे शरीर अत्यंत श्रेष्ठ आहे, आणि सर्व जन्मांतही तसेच आहे.
यदेवोत्पुलकोभासि हर नामानुकीर्तनात् । कृतार्थोऽसि महाराज तत्प्रश्नानुगता मतिः
हे महराजा, जेव्हा हराचे नाव घेताना तुझ्या अंगावर रोमांच उभे राहतात, तेव्हा तू खरोखरच कृतार्थ झालास; तुझे मन अशा प्रश्नांकडे वळते.
अनंतरं समाजग्मुर्जांघिकाः सत्वरश्रमाः । तत्करात्पत्रिकां गृह्य पपाठ रघुसत्तमः
त्याच वेळी वेगाने चालणारे तपस्वी आले; त्यांनी त्याच्या हातातील पत्र घेतले आणि रघुकुळातील श्रेष्ठ रामाने ते वाचले.
मनसाऽचिंतयद्रामः कथमेतदभूदिति । रामं शंभुस्तदा प्राह देव्या ब्राह्मणवेषवान्
रामाच्या मनात विचार आला, 'हे कसे घडले?' तेव्हा शंभू ब्राह्मणाच्या रूपात देवी आणि रामाशी बोलले.
किं चिंतयसि काकुत्स्थ मुनिष्वग्रे वसत्स्वपि । तद्वाक्यं राघवः श्रुत्वा पप्रच्छ मुनिपुंगवान्
काकुत्स्था, इतके मुनी समोर असताना तू का विचार करतोस? ते शब्द ऐकून राघवाने त्या श्रेष्ठ मुनींना विचारले.
श्रीरामउवाच- विभीषणः कथमसौ बद्धः शृंखलया नृभिः । मत्स्थापितं शिवं लिगं दृष्ट्वा रामेश्वरं त्वहो
श्रीराम म्हणाले — मी स्थापलेल्या रामेश्वर या शिवलिंगाचे दर्शन घेतल्यानंतरही विभीषण मनुष्यांनी साखळदंडाने कसा बांधला गेला?
द्राविडैः कुटिलैर्दुष्टैरात्मना तद्विचार्यताम् । विचार्य मुनिवर्यास्ते नेशास्तज्ज्ञातुमल्पतः
द्राविड लोक वाईट आणि वक्र आहेत, त्यांनी हे नीट विचारावे. हे श्रेष्ठ मुनी, तुम्हीही ते विचार करा, कारण हे सहज समजणारे नाही.
न जानीम इति प्राहू रामं रामस्तदाब्रवीत् । पुराणं वीक्ष्य विधिना तत्सर्वं ब्रूत सत्तमाः
त्यांनी रामाला सांगितले, 'आम्हाला माहीत नाही.' तेव्हा राम म्हणाला, 'योग्य पद्धतीने पुराण पाहा आणि सगळे मला सांगा, हे श्रेष्ठजनांनो.'
भवदज्ञानहेतुश्च विचार्यस्तदनंतरम् । किं किं पुराणं प्रेक्ष्यं स्याद्वर्जनीयं तथैव किम्
त्यानंतर, तुमच्या अज्ञानाचे कारण काय आहे तेही शोधा. कोणते पुराण पहावे, आणि कोणते टाळावे हेही ठरवा.
प्रशस्तः कीदृशः श्लोकस्तदन्यः कीदृशो भवेत् । कीदृशेषु च कार्येषु कीदृशः पूजकस्तथा
कुठला श्लोक प्रशंसनीय आहे, आणि कुठला वेगळ्या प्रकारचा आहे? कोणत्या कर्मात, आणि कसा पूजक असावा हेही सांगा.
पूजा च कीदृशैर्भक्तैः कार्या निर्णयदर्शने । इति रामस्य वचनं श्रुत्वा ते द्विजसत्तमाः
कसे भक्त पूजेला योग्य आहेत, आणि योग्य निर्णयाने पूजा कशी करावी? रामाची ही वचने ऐकून ते श्रेष्ठ द्विज—
प्रत्यूचुस्तं रघुश्रेष्ठं चिंताव्याकुलमानसम् । न वक्तारो वरं राम वीक्षतां तु पुराणवित्
चिंतेने भरलेल्या रघुकुळातील श्रेष्ठ रामाला त्यांनी उत्तर दिले — 'राम, आम्ही सांगण्यास योग्य नाही; पुराण जाणणाऱ्याला विचारा.'
तच्छ्रुत्वा राघवः शंभुं पप्रच्छ विनयान्वितः । सोपि तद्वाक्यमाकर्ण्य प्रत्युवाच महामतिः
हे ऐकून राघवाने नम्रतेने शंभूला विचारले; आणि त्याने ती वचने ऐकून मोठ्या बुद्धीने उत्तर दिले.
शंभुरुवाच- पुराणजीवी पूजार्हः स्वशाखाध्ययनः शुचिः । मीमांसातत्त्वविज्ञानः श्रोत्रियोऽनृतदूषकः
शंभू म्हणाले — जो पुराणावर जगतो, जो पूजा करण्यास योग्य आहे, ज्याने आपली शाखा शिकली आहे, जो शुद्ध आहे, मिमांसेचे तत्त्व जाणतो, वेदपारंगत आहे आणि असत्य टाळतो —
देवेषु च समस्तेषु समदृष्टिः शिवे रतः । शतरुद्रियजापी च साग्निकश्चातिवाचकः
सर्व देवांमध्ये समान दृष्टी ठेवणारा, शंकरभक्त, शतरुद्रियाचा जप करणारा, अग्निहोत्र करणारा आणि पवित्र मंत्र उच्चार करणारा.
यजुर्वेदी विशेषेण पूजयेत्पुस्तकं सुधीः । श्रीतालपत्रलिखितं देवलिप्यन्वितं शुभम्
यजुर्वेद जाणणारा बुद्धिमान माणूस, ताडपत्रावर लिहिलेल्या आणि दिव्य लिपीने सजवलेल्या शुभ ग्रंथाची पूजा करावी.
बंधाद्यतिप्रपंचं यद्युगपत्प्रणवाक्षरम् । प्रागूर्द्ध्वंरेखयोः प्रांते प्रणवस्याग्रयोजिका
जर एकाच वेळी प्रपंचातील सर्व बंध आणि प्रणवाचा अक्षर एकत्र बांधले, तर ओळींच्या शेवटी प्रणवाचा अग्रभाग जोडला जातो.
रेखा भवेदेवमेका अकारस्तस्य पार्श्वतः । शिरोभागमुपक्रम्य सकोणाधः प्रलंबिनी
अशी एक रेषा तयार होते, तिच्या बाजूला 'अ' अक्षर असते, वरच्या भागापासून सुरू होऊन, कोनातून खाली लोंबकळणारी.
आकारः स हि विज्ञेयः पट्टिकादक्षरेखया । वामे षड्वक्रबिंदूद्वा विकार इति कीर्तितः
ही आकृती 'आ' म्हणून ओळखावी, लिपीच्या रेषेने ओळखता येते, डाव्या बाजूला सहा वळणे आणि बिंदू असलेली, तिला भेद म्हणून म्हणतात.
तस्य वामशिरोरेखा लंबिन्या ई उदाहृतः । सर्वाक्षरे शिरोरेखा अवक्रा प्रणवं विना
त्या लोंबकळणाऱ्या रूपाची डावी वरची रेषा 'ई' म्हणून ओळखली जाते; सर्व अक्षरांमध्ये वरची रेषा वाकडी असते, फक्त प्रणव सोडून.
तस्यां तु लंबरेखान्या तदंते च लवित्रवत् । उकारः स हि विख्यातो लवित्रद्वयतस्तदू
त्यात शेवटी लोंबकळणारी रेषा फावड्यासारखी असते; ती 'उ' म्हणून प्रसिद्ध आहे, आणि दोन फावड्यांपासून ती बनते.
एवमन्यानि सर्वाणि अक्षराण्याह भारती । लिप्यानयैव लिखितं पुराणं तु प्रशस्यस्ते
अशा प्रकारे, भारतीने सर्व इतर अक्षरांचे वर्णन केले आहे; या लिपीत लिहिलेले पुराण श्रेष्ठ मानले जाते.