अन्यतीर्थे कृतं पापं गङ्गायां च विनश्यति । गङ्गायां यत्कृतं पापं तत्कुत्रापि न शाम्यते
इतर तीर्थांवर केलं पाप गंगेत नष्ट होतं; पण गंगेत केलं पाप कुठेही शांत होत नाही.
तस्मात्पापं न कर्तव्यं गङ्गायां शास्त्रकोविदैः । कर्मणा मनसा वाचा कर्तव्यो धर्मसंग्रहः
म्हणून शास्त्रज्ञ लोकांनी गंगेत कधीच पाप करू नये; कृतीने, मनाने आणि वाणीने नेहमी धर्माचं पालन करावं.
न ते देशा न ते शैला न च तानि वनानि च । पापविध्वंसिनी यत्र न तिष्ठेत्सुरनिम्नगा
जिथे गंगेची दिव्य नदी पाप नष्ट करत नाही, असे कोणतेही प्रदेश, डोंगर किंवा जंगल नाहीत.
गङ्गातीरं परित्यज्य मुहूर्तमपि जैमिने । न च स्थातव्यमन्यत्र यदि कार्यशतान्यपि
जैमिनी, गंगेच्या काठावरून दूर गेल्यावर, शंभर कामं असली तरी, एक क्षणही दुसरीकडे थांबू नये.
भिक्षान्नमपि भुक्त्वा च स्थातव्यं जाह्नवीतटे । न चान्यत्र क्षणमपि प्राप्य भूपालतामपि
भीक मागून मिळालेलं अन्न खाल्लं तरी, गंगेच्या काठीच राहावं; राजेपद मिळालं तरी, क्षणभरही दुसरीकडे जाऊ नये.
संत्यज्य देहं गङ्गायां ब्रह्महापि विमुच्यते । अन्यत्र मुक्तये न स्यादश्वमेधसहस्रकृत्
गंगेच्या पाण्यात देह सोडला, तर ब्रह्महत्यारा सुद्धा मुक्त होतो; दुसरीकडे हजार अश्वमेध यज्ञ केले तरी, मुक्ती मिळत नाही.
गङ्गातीरे वसन्यस्तु हरिपूजापरो भवेत् । जन्मजन्मांतरे येन कदाचिन्नार्चितो हरिः
जो कोणी गंगेच्या काठी राहतो आणि हरिपूजेत मन लावतो, त्यानं जन्मोजन्मी कधीही हरिपूजा केली नसली, तरीही—
भक्तिर्भवति नैतस्य गङ्गायां लोकमातरि । श्रूयतां मानवाः सर्वे भूयोभूयो ब्रवीम्यहम्
त्याला गंगा, जी सर्व लोकांची आई आहे, तिच्याबद्दल भक्ती उत्पन्न होत नाही. सर्व मानवांनी ऐकावं, मी पुन्हा पुन्हा सांगतो.
स्नानं विधाय गङ्गायां गम्यतां परमं पदम् । मृत्युकाले भजेद्यस्तु गङ्गागङ्गेति मानवः
गंगेच्या पाण्यात स्नान केल्यावर, मनुष्याला परमपद मिळतं; मृत्यूसमयी जो 'गंगे, गंगे' असं म्हणतो—
विमुक्तःपातकैः सर्वैर्दिवि देवयुगायुतम् । यस्य गङ्गाकथारम्भो मृत्युकाले भवेद्द्विज
तो सर्व पापांपासून मुक्त होतो आणि हजारो देवयुगं स्वर्गात राहतो; मृत्यूसमयी ज्याच्याकडून गंगेची कथा सुरू होते, हे द्विजा—
स गच्छेद्विष्णुभवनं गलिताखिल कल्मषः । यस्तु स्मरति वै प्राज्ञो मृत्युकाले द्विजोत्तम
त्याचं सर्व कलंक गळून पडतं आणि तो विष्णूच्या लोकात जातो; मृत्यूसमयी जो बुद्धिमान गंगेचं स्मरण करतो, हे श्रेष्ठ द्विजा—
गङ्गेति मुक्तिदं नाम तस्य तुष्टो भवेद्धरिः । मृत्युकाले भवेद्यस्तु गङ्गामृत्पुण्ड्रमुत्तमम्
'गंगा' हे मुक्तिदायक नाव मृत्यूसमयी आठवणाऱ्याला, हरि प्रसन्न होतो; आणि मृत्यूसमयी ज्याच्याकडे उत्तम गंगाजलाचं टिळक असतं—
गङ्गास्नायिनमालोक्य त्यजेद्यस्तु कलेवरम् । श्मशानेऽपि द्विजश्रेष्ठ स गङ्गामरणं लभेत्
जो गंगेच्या पाण्यात स्नान करणाऱ्याला पाहून देह सोडतो, तो स्मशानात जरी असला, तरी, हे श्रेष्ठ द्विजा, त्याला गंगेवर मृत्यू मिळतो.
तिष्ठंत्यस्थीनि गङ्गायां यावत्कालं शरीरिणः । तावत्कल्पसहस्राणि विष्णुलोके महीयते
ज्याचं अस्थी गंगेच्या पाण्यात राहतात, तोपर्यंत, म्हणजे शरीर टिकेपर्यंत, तो हजारो कल्प विष्णूच्या लोकात सन्मानित होतो.
यस्य मज्जन्ति गङ्गायां भस्मास्थीनि नखानि च । शिरोरुहाण्यपि प्राज्ञः स विष्णोर्भुवनं वसेत्
ज्याचं भस्म, अस्थी, नखं आणि केस सुद्धा गंगेच्या पाण्यात बुडतात, हे बुद्धिमान, तो विष्णूच्या लोकात वास करतो.
स्थितेष्वस्थिषु गङ्गायां यत्कर्म लभते नरः । ब्रवीमि तत्फलं सर्वं शृणु नान्यमना द्विज
गंगेच्या पाण्यात अस्थी असताना, मनुष्य जे काही कर्म करतो, त्याचं फळ मी पूर्णपणे सांगतो—हे द्विजा, एकाग्र मनानं ऐक.
एकदा भगवाञ्छक्रो नानालंकारभूषितः । क्रीडागृहं ययौ कामी युवत्या पद्मगंधया
एकदा, भगवंत शक्र विविध दागिन्यांनी सजून, कामेच्छेनं, कमळासारखा सुगंध असलेल्या युवतीसोबत क्रीडागृहात गेला.
पद्मगंधा रसज्ञा सा संप्राप्त नवयौवना । नानारसप्रदानेन चकार सुरसं प्रति
ती कमळासारखी सुगंधी, रसांची जाण असलेली, नवयौवनात आलेली होती; तिने विविध सुखं देऊन देवराजाला आनंद दिला.
सपत्न्याः स्वर्णपर्यंके तस्याः शिशुमृगीदृशः । प्रीतः पादतले जिष्णुरुवास स्मरमोहितः
सपत्नीच्या सोन्याच्या पलंगावर, तिच्या हरिणासारख्या डोळ्यांपाशी, प्रसन्न झालेला आणि कामाने मोहित झालेला जिष्णू तिच्या पायाशी राहिला.
अथ तस्यै स्वयं शक्रो निर्माय स्वर्णवीटिकाम् । ददाति परमप्रीतस्तद्गुणाकृष्टमानसः
नंतर, शक्र स्वतः अत्यंत प्रसन्न होऊन आणि तिच्या गुणांनी आकर्षित होऊन, एक सोन्याची पेटी तयार करून तिला दिली.
एतस्मिन्नेव काले तु पौलोमी वरसुन्दरी । भूषणैर्भूषिता सर्वैः स्वयं तद्गृहमाययौ
त्याच वेळी, सर्वात सुंदर पौलोमी, सर्व अलंकारांनी सजलेली, स्वतः त्या घरात आली.
दृष्ट्वा तथाविधं शक्रं सर्वदेवाधिपं प्रभुम् । भृशं चुकोप पौलोमी प्राहेति च सुलक्षणा
सर्व देवांचा अधिपती, प्रभू शक्र तसा पाहून, पौलोमीला फार राग आला आणि ती सुंदर लक्षणांनी युक्त असूनही बोलली.
शच्युवाच- देव किं कुरुषे कांत त्वं समस्तसुराधिप । मम दासीस्वरूपायै ददासि स्वर्णवीटिकाम्
शची म्हणाली — देवा, सर्व देवतांचा स्वामी असलेला प्रियकरा, तू काय करतोस? माझ्या दासीसारख्या स्त्रीला तू सोन्याची विड्याची पेटी का देतोस?
स्पृशंति त्रिदशाः सर्वे शिरसा चरणौ तव । त्वं कथं पद्मगन्धाया दास्याः पादतले प्रभोः
सर्व देवता तुझ्या पायांना डोकं टेकवतात, तरी प्रभो, तू पद्मगंधा या दासीच्या पायांना कसा स्पर्श करतोस?
याचितश्च सुगन्धित्वाद्भृंगः स्यानचतद्यशः । सुंदरी कोटिभर्त्ता त्वं समस्तरसवित्प्रभो
मधमाशीला सुगंध विचारला तर ती सुगंधी होईल, पण तिचं नाव हरवेल; तू तर असंख्य सुंदर स्त्रियांंचा पती आणि सर्व तेजाचा स्वामी आहेस.
कथमेवंविधं कर्म करोष्यत्यंतकुत्सितम् । निर्गुणे पद्मगन्धेहे दासिदूरं परिव्रज
अशी अत्यंत लाजिरवाणी कृती तू कशी करू शकतोस? गुण नसलेल्या पद्मगंधा या दासीला दूर लोट.
त्वमीश्वरी च पर्यंके शक्रः पादतले तव । व्यास उवाच- तया निर्भर्त्सिता साध्वी पौलोम्या बहुधा ततः
तू राणी म्हणून पलंगावर बसली आहेस, आणि शक्र तुझ्या पायाशी आहे. व्यास म्हणतो — त्या सती पौलोमीने तिला अनेक प्रकारे फटकारलं.
उवाच पद्मगन्धा सा क्रोधादिति वरांगना । पद्मगंधोवाच- गुणं च मम दोषं च स्वयं स्वाम्येव वेत्ति वै
पद्मगंधा, ती श्रेष्ठा स्त्री, रागाने म्हणाली — माझे गुण आणि दोष माझा स्वामीच जाणतो.
केनाधिकारेणागत्य त्वं मां निंदसि निर्गुणे । अन्ये नेत्रद्वयेनापि पश्यंति गुणदोषकौ
तुला कोणत्या अधिकाराने तू इथे येऊन मला, गुण नसलेल्या मला, निंदा करतेस? इतर लोक दोन डोळ्यांनी गुणदोष पाहतात.
सहस्रनेत्रैरप्येष न पश्येत्किं दुराशये । यथा दोषो हि लोकानां प्रचरेन्न गुणं तथा
वाईट हेतू असलेला माणूस हजार डोळे असला तरी काहीच पाहू शकत नाही; लोकांचे दोषच सर्वत्र पसरतात, गुण नाही.