प्रत्येकमासनं दत्वा स्वागतोक्त्यासनस्थितान् । क्रमेण रघुशार्दूलः पूजयामास तानृषीन्
प्रत्येकाला आसन देऊन, स्वागत करून, त्यांना बसवलं. मग रघुकुळातील वाघाने त्या ऋषींचा एकामागून एक सन्मान केला.
वाचा मधुरया प्रीणन्निदमाहासनस्थितान् । श्रीराम उवाच- अद्य मे सफलं जन्म प्राप्तमद्य तपः फलम्
गोड शब्दांनी त्यांना आनंदित करत, श्रीराम म्हणाले— आज माझं जन्म सफल झालं, आज माझ्या तपाचं फळ मिळालं.
अद्याभ्यासस्य विद्यानां फलकालोऽयमागतः । अद्य मे पितरस्तुष्टा राज्यं च सफलं मम
आज माझ्या विद्या-अभ्यासाचं फळ मिळण्याची वेळ आली आहे. आज माझे पितर संतुष्ट आहेत, आणि माझं राज्यही सफल झालं.
अद्य मे सफलं वृत्तमद्य मे सफलं श्रुतम् । एवं वदंतं राजानं ब्राह्मणाः कश्यपादयः
आज माझं वर्तन सफल झालं, आज माझं ऐकलेलं ज्ञान सफल झालं. असं राजा म्हणत असताना, कश्यप वगैरे ब्राह्मण—
ऊचुः प्रियतरं वाक्यं रामं राजीवलोचनम् । ऋषय ऊचुः अयं शंभुर्द्विजः प्राप्तः सर्वशास्त्रविशारदः
राम, कमळासारख्या डोळ्याच्या, त्याला अत्यंत प्रिय अशी वाणी बोलले. ऋषी म्हणाले— हा शंभू ब्राह्मण येथे आला आहे, सर्व शास्त्रांचा जाणकार आहे.
वेदवेदांगतत्त्वज्ञः सर्वभूतहिते रतः । कैलासवासी सततं तपसे कृतनिश्चयः
तो वेद आणि वेदांगांचा खरा अर्थ जाणतो, सर्व जीवांच्या कल्याणात रमतो. तो नेहमी कैलासावर राहतो आणि नेहमीच तपश्चर्येला दृढ असतो.
ब्रह्मणा ब्रह्मवर्चस्के तुल्यो ब्रह्मविदां वरः । हरिणा ब्रह्मवात्सल्ये प्रसादे शंकरोपमः
तो ब्रह्मदेवासारखा तेजस्वी आहे, ब्रह्मज्ञानात श्रेष्ठ आहे. ब्राह्मणांवर माया आणि कृपेत तो शंकरासारखा आहे.
एवंविधो महातेजाः शंभुर्ब्राह्मणपुंगवः । अष्टादशपुराणज्ञो मीमांसा न्यायकोविदः
असा हा महान तेजस्वी शंभू, ब्राह्मणांमध्ये श्रेष्ठ आहे. तो अठरा पुराणांचा जाणकार आहे, मीमांसा आणि न्यायशास्त्रात पारंगत आहे.
त्वद्भाग्यगौरवादेव प्राप्तोऽयं मुनिसत्तमः । त्वयाहूतो मुनिवरः कैलासादागतः प्रभो
तुझ्या भाग्यामुळे आणि सन्मानामुळे हा श्रेष्ठ ऋषी येथे आला आहे. तुझ्या बोलावण्यावरून हा कैलासावरून आलेला ऋषिवर येथे आला आहे, प्रभो.
अतः पृच्छ महाभाग पुराणाख्यानमुत्तमम् । श्रोतुकामा वयं प्राप्तास्त्वामद्य रघुनंदन
म्हणून, हे अत्यंत भाग्यवान, तू उत्तम पुराणकथा विचार. आम्ही आज तुझ्याकडून ती ऐकायला आलो आहोत, हे रघुनंदना.
अंतं गतस्य वेदानां सर्वशास्त्रार्थवेदिनः । पुंसोऽश्रुतपुराणस्य न सम्यग्याति दर्शनम्
जो वेदांचा शेवट आणि सर्व शास्त्रांचा अर्थ जाणतो, पण ज्याने पुराणं ऐकलेली नाहीत, त्याला खरी समज येत नाही.
सूत उवाच- एवमुक्तो रघुश्रेष्ठो मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः । प्रहर्षमतुलं लेभे पुराणश्रवणोत्सुकः
सूतम्हणाले— असे सत्यदर्शी ऋषी बोलल्यावर, रघुकुळातील श्रेष्ठ रामाला अपूर्व आनंद झाला, आणि तो पुराण ऐकायला उत्सुक झाला.
श्रीराम उवाच- लिगार्चनप्रकारं च लिंगमाहात्म्यमेव च । महेशनाममाहात्म्यं पूजामाहात्म्यमेव च
श्रीराम म्हणाले— लिंगाची पूजा कशी करावी, लिंगाचं महत्त्व काय आहे, महेशाच्या नावांचं माहात्म्य आणि पूजेचं महत्त्व—
नमस्कारस्य माहात्म्यं दृष्टिमाहात्म्यमेव च । जलदानस्य माहात्म्यं धूपदानस्य सत्तम
नमस्काराचं माहात्म्य, दर्शनाचं महत्त्व, पाणी अर्पण करण्याचं आणि धूप अर्पण करण्याचं महत्त्व, हे श्रेष्ठा—
दीपगंधादिदानस्य पुष्पमाहात्म्यमेव च । नानाख्यानेतिहासानां कथां पापप्रणाशिनीम्
दिवा, सुगंध वगैरे दान करणे, फुलांचे महत्त्व, आणि वेगवेगळ्या आख्यायिका व इतिहासांच्या कथा — या सर्व पापांचा नाश करणाऱ्या आहेत.
धर्मार्थकाममोक्षांश्च तदुपायांश्च सुव्रत । तत्सर्वं श्रोतुमिच्छामि त्वत्तो मुनिवरोत्तम
सुव्रत, धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष आणि त्यांना मिळवण्याचे उपाय — हे सर्व मला तुझ्याकडून ऐकायचे आहे, हे श्रेष्ठ मुनी.
शंभुरुवाच- रामराम महाबाहो पुण्यवानसि राघव । राज्यासक्तस्य ते जाता पुराणश्रवणे रतिः
शंभू म्हणाले — राम, महाबाहु, तू फार पुण्यवान आहेस. राजकार्यात गुंतलेला असूनही तुला पुराणे ऐकण्याची आवड निर्माण झाली आहे.
स्यान्महत्सेवया राम पुण्यतीर्थनिषेवणात् । सा जिह्वा या शिवं गायेत्तच्चित्तं यत्तदर्प्पितम्
राम, अशी आवड मोठ्या सत्कृत्याने आणि पुण्य तीर्थांच्या भेटीने निर्माण होते. ती जिव्हा धन्य आहे जी शिवाचे गुण गाते, आणि ते मन धन्य आहे जे त्याला अर्पण झाले आहे.
तावेव केवलौ श्लाघ्यौ यौ तत्पूजाकरौ करौ । सुजन्मदेहमत्यर्थं तदेवाशेषजन्मसु
फक्त त्या दोन हातांचे खरे कौतुक आहे जे त्याची पूजा करतात. तेच मानवाचे शरीर अत्यंत श्रेष्ठ आहे, आणि सर्व जन्मांतही तसेच आहे.
यदेवोत्पुलकोभासि हर नामानुकीर्तनात् । कृतार्थोऽसि महाराज तत्प्रश्नानुगता मतिः
हे महराजा, जेव्हा हराचे नाव घेताना तुझ्या अंगावर रोमांच उभे राहतात, तेव्हा तू खरोखरच कृतार्थ झालास; तुझे मन अशा प्रश्नांकडे वळते.
अनंतरं समाजग्मुर्जांघिकाः सत्वरश्रमाः । तत्करात्पत्रिकां गृह्य पपाठ रघुसत्तमः
त्याच वेळी वेगाने चालणारे तपस्वी आले; त्यांनी त्याच्या हातातील पत्र घेतले आणि रघुकुळातील श्रेष्ठ रामाने ते वाचले.
मनसाऽचिंतयद्रामः कथमेतदभूदिति । रामं शंभुस्तदा प्राह देव्या ब्राह्मणवेषवान्
रामाच्या मनात विचार आला, 'हे कसे घडले?' तेव्हा शंभू ब्राह्मणाच्या रूपात देवी आणि रामाशी बोलले.
किं चिंतयसि काकुत्स्थ मुनिष्वग्रे वसत्स्वपि । तद्वाक्यं राघवः श्रुत्वा पप्रच्छ मुनिपुंगवान्
काकुत्स्था, इतके मुनी समोर असताना तू का विचार करतोस? ते शब्द ऐकून राघवाने त्या श्रेष्ठ मुनींना विचारले.
श्रीरामउवाच- विभीषणः कथमसौ बद्धः शृंखलया नृभिः । मत्स्थापितं शिवं लिगं दृष्ट्वा रामेश्वरं त्वहो
श्रीराम म्हणाले — मी स्थापलेल्या रामेश्वर या शिवलिंगाचे दर्शन घेतल्यानंतरही विभीषण मनुष्यांनी साखळदंडाने कसा बांधला गेला?
द्राविडैः कुटिलैर्दुष्टैरात्मना तद्विचार्यताम् । विचार्य मुनिवर्यास्ते नेशास्तज्ज्ञातुमल्पतः
द्राविड लोक वाईट आणि वक्र आहेत, त्यांनी हे नीट विचारावे. हे श्रेष्ठ मुनी, तुम्हीही ते विचार करा, कारण हे सहज समजणारे नाही.
न जानीम इति प्राहू रामं रामस्तदाब्रवीत् । पुराणं वीक्ष्य विधिना तत्सर्वं ब्रूत सत्तमाः
त्यांनी रामाला सांगितले, 'आम्हाला माहीत नाही.' तेव्हा राम म्हणाला, 'योग्य पद्धतीने पुराण पाहा आणि सगळे मला सांगा, हे श्रेष्ठजनांनो.'
भवदज्ञानहेतुश्च विचार्यस्तदनंतरम् । किं किं पुराणं प्रेक्ष्यं स्याद्वर्जनीयं तथैव किम्
त्यानंतर, तुमच्या अज्ञानाचे कारण काय आहे तेही शोधा. कोणते पुराण पहावे, आणि कोणते टाळावे हेही ठरवा.
प्रशस्तः कीदृशः श्लोकस्तदन्यः कीदृशो भवेत् । कीदृशेषु च कार्येषु कीदृशः पूजकस्तथा
कुठला श्लोक प्रशंसनीय आहे, आणि कुठला वेगळ्या प्रकारचा आहे? कोणत्या कर्मात, आणि कसा पूजक असावा हेही सांगा.
पूजा च कीदृशैर्भक्तैः कार्या निर्णयदर्शने । इति रामस्य वचनं श्रुत्वा ते द्विजसत्तमाः
कसे भक्त पूजेला योग्य आहेत, आणि योग्य निर्णयाने पूजा कशी करावी? रामाची ही वचने ऐकून ते श्रेष्ठ द्विज—
प्रत्यूचुस्तं रघुश्रेष्ठं चिंताव्याकुलमानसम् । न वक्तारो वरं राम वीक्षतां तु पुराणवित्
चिंतेने भरलेल्या रघुकुळातील श्रेष्ठ रामाला त्यांनी उत्तर दिले — 'राम, आम्ही सांगण्यास योग्य नाही; पुराण जाणणाऱ्याला विचारा.'