ऋषय ऊचुः - भूयो वद महाभाग रामचारित्रमद्भुतम् । राममाहात्म्यसर्वस्वं भक्तानां प्रीतिदायकम्
ऋषी म्हणाले— पुन्हा एकदा, हे महाभागा, आम्हाला रामाचे अद्भुत चरित्र सांग, राममाहात्म्याचे सार, जे भक्तांना आनंद देणारे आहे.
सूत उवाच- अश्वमेधं क्रतुवरं कृत्वा दाशरथिर्यथा
सूतमुनी म्हणाले— दशरथपुत्राने, श्रेष्ठ अश्वमेध यज्ञ केल्यानंतर—
प्रवृत्तो लोककृत्येषु शास्त्रकृत्येषु कोविदः । अयोध्यां गंतुकामेन शंकरेण महात्मना
जो लोककार्य आणि शास्त्रकार्य करण्यात कुशल होता, अयोध्येला जाण्याची इच्छा बाळगून, त्या महात्मा शंकरासह—
पार्वत्या सह देवेन उषितः सरयूतटे । मुनयस्तं समभ्येत्य शंकरं विश्वरूपिणम्
पार्वतीसह देवाने सरयूच्या काठी निवास केला, तेव्हा ऋषी त्या विश्वरूप शंकराजवळ आले—
कश्यपाद्या महात्मानः पप्रच्छुरमितौजसम् । स्वागतं ते मुनिश्रेष्ठ सभार्यः कुत आगतः
कश्यपादी महात्म्यांनी, ज्यांची ऊर्जा अमाप आहे, त्याला विचारले— 'मुनिश्रेष्ठा, पत्नीसमवेत तुझे स्वागत आहे. कुठून आला आहेस?'
किमागमनकृत्यं ते कं देशं गंतुमुद्यतः । शंकर उवाच- अहं शंभुरिति ख्यातो विप्रो हिमगिरिस्थितः
'कशासाठी आला आहेस? कोणत्या देशात जायचे ठरवले आहेस?' शंकर म्हणाले— 'मी शंभू म्हणून प्रसिद्ध आहे, ब्राह्मणहो, हिमालयावर वास करणारा.'
द्रष्टुं च राघवं गच्छे मम कार्यं महत्ततः । मामाह्वयति राजासौ पुराणश्रवणे रतः
माझं एक महत्त्वाचं काम आहे, म्हणून मला राघवाला भेटायला जावं लागेल. तो राजा, जो नेहमी प्राचीन कथा ऐकण्यात आनंद मानतो, त्याने मला बोलावलं आहे.
आगच्छंतु भवंतोऽपि राघवः परितुष्यति । ततस्ते मुनयः शंभुर्ययू रामदिदृक्षया
तुम्ही सगळेही या, राघवाला आनंद होईल. मग त्या सर्व ऋषी आणि शंभू, रामाचं दर्शन घ्यायचं म्हणून निघाले.
तानागतान्वसिष्ठस्तु ज्ञात्वा रामाय चोक्तवान् । ततः सत्वरमुत्थाय निर्ययौ स पुरोहितः
त्यांच्या आगमनाची बातमी कळताच, वसिष्ठांनी रामाला सांगितलं. मग तो पुरोहित पटकन उठून बाहेर गेला.
अर्घ्यपाद्यादिकैस्सर्वान्पूजयामास तानृषीन् । गृहराजं ततः सर्वान्प्रावेशयदरिंदमः
त्यांनी त्या सर्व ऋषींचं पायधुण, अर्घ्य आणि इतर विधींनी आदरपूर्वक स्वागत केलं. मग शत्रूंचा नाश करणाऱ्या रामाने त्यांना सर्वांना राजवाड्यात नेलं.
प्रत्येकमासनं दत्वा स्वागतोक्त्यासनस्थितान् । क्रमेण रघुशार्दूलः पूजयामास तानृषीन्
प्रत्येकाला आसन देऊन, स्वागत करून, त्यांना बसवलं. मग रघुकुळातील वाघाने त्या ऋषींचा एकामागून एक सन्मान केला.
वाचा मधुरया प्रीणन्निदमाहासनस्थितान् । श्रीराम उवाच- अद्य मे सफलं जन्म प्राप्तमद्य तपः फलम्
गोड शब्दांनी त्यांना आनंदित करत, श्रीराम म्हणाले— आज माझं जन्म सफल झालं, आज माझ्या तपाचं फळ मिळालं.
अद्याभ्यासस्य विद्यानां फलकालोऽयमागतः । अद्य मे पितरस्तुष्टा राज्यं च सफलं मम
आज माझ्या विद्या-अभ्यासाचं फळ मिळण्याची वेळ आली आहे. आज माझे पितर संतुष्ट आहेत, आणि माझं राज्यही सफल झालं.
अद्य मे सफलं वृत्तमद्य मे सफलं श्रुतम् । एवं वदंतं राजानं ब्राह्मणाः कश्यपादयः
आज माझं वर्तन सफल झालं, आज माझं ऐकलेलं ज्ञान सफल झालं. असं राजा म्हणत असताना, कश्यप वगैरे ब्राह्मण—
ऊचुः प्रियतरं वाक्यं रामं राजीवलोचनम् । ऋषय ऊचुः अयं शंभुर्द्विजः प्राप्तः सर्वशास्त्रविशारदः
राम, कमळासारख्या डोळ्याच्या, त्याला अत्यंत प्रिय अशी वाणी बोलले. ऋषी म्हणाले— हा शंभू ब्राह्मण येथे आला आहे, सर्व शास्त्रांचा जाणकार आहे.
वेदवेदांगतत्त्वज्ञः सर्वभूतहिते रतः । कैलासवासी सततं तपसे कृतनिश्चयः
तो वेद आणि वेदांगांचा खरा अर्थ जाणतो, सर्व जीवांच्या कल्याणात रमतो. तो नेहमी कैलासावर राहतो आणि नेहमीच तपश्चर्येला दृढ असतो.
ब्रह्मणा ब्रह्मवर्चस्के तुल्यो ब्रह्मविदां वरः । हरिणा ब्रह्मवात्सल्ये प्रसादे शंकरोपमः
तो ब्रह्मदेवासारखा तेजस्वी आहे, ब्रह्मज्ञानात श्रेष्ठ आहे. ब्राह्मणांवर माया आणि कृपेत तो शंकरासारखा आहे.
एवंविधो महातेजाः शंभुर्ब्राह्मणपुंगवः । अष्टादशपुराणज्ञो मीमांसा न्यायकोविदः
असा हा महान तेजस्वी शंभू, ब्राह्मणांमध्ये श्रेष्ठ आहे. तो अठरा पुराणांचा जाणकार आहे, मीमांसा आणि न्यायशास्त्रात पारंगत आहे.
त्वद्भाग्यगौरवादेव प्राप्तोऽयं मुनिसत्तमः । त्वयाहूतो मुनिवरः कैलासादागतः प्रभो
तुझ्या भाग्यामुळे आणि सन्मानामुळे हा श्रेष्ठ ऋषी येथे आला आहे. तुझ्या बोलावण्यावरून हा कैलासावरून आलेला ऋषिवर येथे आला आहे, प्रभो.
अतः पृच्छ महाभाग पुराणाख्यानमुत्तमम् । श्रोतुकामा वयं प्राप्तास्त्वामद्य रघुनंदन
म्हणून, हे अत्यंत भाग्यवान, तू उत्तम पुराणकथा विचार. आम्ही आज तुझ्याकडून ती ऐकायला आलो आहोत, हे रघुनंदना.
अंतं गतस्य वेदानां सर्वशास्त्रार्थवेदिनः । पुंसोऽश्रुतपुराणस्य न सम्यग्याति दर्शनम्
जो वेदांचा शेवट आणि सर्व शास्त्रांचा अर्थ जाणतो, पण ज्याने पुराणं ऐकलेली नाहीत, त्याला खरी समज येत नाही.
सूत उवाच- एवमुक्तो रघुश्रेष्ठो मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः । प्रहर्षमतुलं लेभे पुराणश्रवणोत्सुकः
सूतम्हणाले— असे सत्यदर्शी ऋषी बोलल्यावर, रघुकुळातील श्रेष्ठ रामाला अपूर्व आनंद झाला, आणि तो पुराण ऐकायला उत्सुक झाला.
श्रीराम उवाच- लिगार्चनप्रकारं च लिंगमाहात्म्यमेव च । महेशनाममाहात्म्यं पूजामाहात्म्यमेव च
श्रीराम म्हणाले— लिंगाची पूजा कशी करावी, लिंगाचं महत्त्व काय आहे, महेशाच्या नावांचं माहात्म्य आणि पूजेचं महत्त्व—
नमस्कारस्य माहात्म्यं दृष्टिमाहात्म्यमेव च । जलदानस्य माहात्म्यं धूपदानस्य सत्तम
नमस्काराचं माहात्म्य, दर्शनाचं महत्त्व, पाणी अर्पण करण्याचं आणि धूप अर्पण करण्याचं महत्त्व, हे श्रेष्ठा—
दीपगंधादिदानस्य पुष्पमाहात्म्यमेव च । नानाख्यानेतिहासानां कथां पापप्रणाशिनीम्
दिवा, सुगंध वगैरे दान करणे, फुलांचे महत्त्व, आणि वेगवेगळ्या आख्यायिका व इतिहासांच्या कथा — या सर्व पापांचा नाश करणाऱ्या आहेत.
धर्मार्थकाममोक्षांश्च तदुपायांश्च सुव्रत । तत्सर्वं श्रोतुमिच्छामि त्वत्तो मुनिवरोत्तम
सुव्रत, धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष आणि त्यांना मिळवण्याचे उपाय — हे सर्व मला तुझ्याकडून ऐकायचे आहे, हे श्रेष्ठ मुनी.
शंभुरुवाच- रामराम महाबाहो पुण्यवानसि राघव । राज्यासक्तस्य ते जाता पुराणश्रवणे रतिः
शंभू म्हणाले — राम, महाबाहु, तू फार पुण्यवान आहेस. राजकार्यात गुंतलेला असूनही तुला पुराणे ऐकण्याची आवड निर्माण झाली आहे.
स्यान्महत्सेवया राम पुण्यतीर्थनिषेवणात् । सा जिह्वा या शिवं गायेत्तच्चित्तं यत्तदर्प्पितम्
राम, अशी आवड मोठ्या सत्कृत्याने आणि पुण्य तीर्थांच्या भेटीने निर्माण होते. ती जिव्हा धन्य आहे जी शिवाचे गुण गाते, आणि ते मन धन्य आहे जे त्याला अर्पण झाले आहे.
तावेव केवलौ श्लाघ्यौ यौ तत्पूजाकरौ करौ । सुजन्मदेहमत्यर्थं तदेवाशेषजन्मसु
फक्त त्या दोन हातांचे खरे कौतुक आहे जे त्याची पूजा करतात. तेच मानवाचे शरीर अत्यंत श्रेष्ठ आहे, आणि सर्व जन्मांतही तसेच आहे.
यदेवोत्पुलकोभासि हर नामानुकीर्तनात् । कृतार्थोऽसि महाराज तत्प्रश्नानुगता मतिः
हे महराजा, जेव्हा हराचे नाव घेताना तुझ्या अंगावर रोमांच उभे राहतात, तेव्हा तू खरोखरच कृतार्थ झालास; तुझे मन अशा प्रश्नांकडे वळते.