स्खलितलसितपादाम्भोजमन्दाभिघातच्छुरितमणितुलाकोट्याकुलाशामुखानाम् । चलदधरदलानांकुड्मलापक्ष्मलाक्षि- द्वयसरसिरुहाणामुल्लसत्कुण्डलानाम्
ज्यांचे कमळासारखे पाय डगमगत जाऊन हळुवारपणे रत्नजडित उंबरठ्यावर आपटतात, ज्यांचे चेहरे उत्कटतेने लाल झालेले आहेत, ज्यांचे ओठ थरथरतात, ज्यांचे डोळे मिटलेल्या कळीच्या कमळासारखे हलतात, आणि ज्यांचे कानातले झुंबर चमकत डोलतात—
द्राघिष्ठश्वसनसमीरणाभितापप्रम्लानीभवदरुणौष्ठपल्लवानाम् । नानोपायनविलसत्कराम्बुजानामालीभिः सततनिषेवितं समन्तात्
ज्यांचे कोवळे, लालसर ओठ खोल आणि वेगवान श्वासामुळे कोमेजले आहेत, ज्यांचे हात विविध भेटवस्तूंनी सजलेले आहेत, आणि ज्यांच्याभोवती सखी सदैव सेवा करतात—
तासामायतलोलनीलनयनव्याकोशलीनाम्बुज- स्रग्भिः संपरिपूजिताखिलतनुं नानाविलासास्पदम् । तन्मुग्धाननपङ्कजप्रविगलन्माध्वीरसास्वादिनीं- बिभ्राणं प्रणयान्मदाक्षिमधुहृन्मालां मनोहारिणीम्
ज्याच्या सर्व अंगावर मोठ्या, चंचल निळ्या डोळ्यांसारख्या फुललेल्या निळ्या कमळांच्या माळांनी पूजा केली जाते, जो सर्व आनंदांचा आधार आहे, आणि ज्याच्या भोळ्या सुंदर मुखकमळांमधून गोड अमृतरसाचा आस्वाद घेत, प्रेम, अभिमान आणि मधुरतेची मनोहारी माळ त्याने धारण केली आहे—
गोपीगोपपशूनां बहिः स्मरेदग्रतोऽस्य गीर्वाणघटांवित्तार्थिनीं विरिञ्चित्रिनयनशतमन्युपूर्विकां स्तोत्रपराम्
बाहेर, त्याच्या समोर, गायी, गोप, आणि इतर पशूंसह, इंद्र, ब्रह्मा आणि इतर देवांच्या सभेचे, धनाची इच्छा असणाऱ्या, स्तुती करणाऱ्या सर्वांचा स्मरण करावा—
तद्वद्दक्षिणतो मुनिनिकरं दृढधर्मवाञ्छया समाम्नायपरम् । योगीन्द्रानथ पृष्ठे मुमुक्षमाणान्समाधिना तु सनकाद्यान्
त्याच्या उजव्या बाजूला, दृढ धर्माची इच्छा असलेल्या आणि श्रेष्ठ परंपरेचे पालन करणाऱ्या ऋषींचा समूह आहे; मागे, मुक्तीची इच्छा असलेले, सनकादी महान योगी ध्यानस्थ आहेत—
सव्ये सकान्तानथ यक्षसिद्धगन्धर्वविद्याधरचारणांश्च । सकिन्नरानप्सरसश्च मुख्याः कामार्थिनीर्नर्तनगीतवाद्यैः
डाव्या बाजूला, आपल्या प्रियांसह, यक्ष, सिद्ध, गंधर्व, विद्याधर, चारण, किन्नर आणि मुख्य अप्सरा, जे कामाची इच्छा बाळगून, नृत्य, गाणे आणि वाद्य यांत मग्न आहेत—
शङ्खेन्दुकुन्दधवलं सकलागमज्ञं सौदामिनीततिपिशङ्गजटाकलापम् । तत्पादपङ्कजगताममलां च भक्तिं वाञ्छन्तमुज्झिततरान्यसमस्तसङ्गम्
जो शंख, चंद्र आणि कुंदासारखा शुभ्र आहे, सर्व शास्त्रांचे ज्ञाता आहे, वीजेसारख्या रेषांनी सजलेल्या जटांमध्ये राहतो, आणि ज्याच्या पवित्र चरणकमळांवर शुद्ध भक्ती मिळवण्याची इच्छा असलेले, सर्व इतर आसक्ती सोडून, त्याचे ध्यान करावे—
नानाविध श्रुतिगुणान्वितसप्तरागग्रामत्रयीगतमनोहरमूर्छनाभिः । संप्रीणयन्तमुदिताभिरपि प्रभक्त्या संचिन्तयन्नभसि मां द्रुहिणप्रसूतम्
विविध वेदगुणांनी युक्त, सप्त स्वरांनी आणि त्रिस्वरातील मोहक रचनांनी आनंद देणाऱ्या, आणि आनंदाने भक्ती करणाऱ्या, ब्रह्मापासून उत्पन्न झालेल्या मला आकाशात ध्यान करावे—
इति ध्यात्वाऽत्मानं पटुविशदधीर्नन्दतनयं नरो बुद्ध्यैवाऽर्घप्रभृतिभिरनिन्द्योपहृतिभिः । यजेद्भूयो भक्त्या स्ववपुषि बहिष्ठैश्च विभवैरिति प्रोक्तं सर्वं यदभिलषितं भूसुरवराः
अशा प्रकारे, नंदनंदनाचे शुद्ध आणि स्पष्ट मनाने ध्यान करून, मनुष्याने पुन्हा भक्तीने, अर्घ्य वगैरे निष्कलंक अर्पणांनी, स्वतःच्या शरीराने आणि बाह्य साधनांनी त्याची पूजा करावी. हे श्रेष्ठ ब्राह्मणहो, सर्व इच्छित गोष्टी असे सांगितल्या आहेत.
इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे वैशाखमाहात्म्ये त्र्युत्तरशततमोऽध्यायः
श्रीपद्मपुराणातील पाताळखंडातील वैशाखमाहात्म्यातील एकशेतीसाव्या अध्यायाचा येथे समारोप झाला.
ऋषय ऊचुः - भूयो वद महाभाग रामचारित्रमद्भुतम् । राममाहात्म्यसर्वस्वं भक्तानां प्रीतिदायकम्
ऋषी म्हणाले— पुन्हा एकदा, हे महाभागा, आम्हाला रामाचे अद्भुत चरित्र सांग, राममाहात्म्याचे सार, जे भक्तांना आनंद देणारे आहे.
सूत उवाच- अश्वमेधं क्रतुवरं कृत्वा दाशरथिर्यथा
सूतमुनी म्हणाले— दशरथपुत्राने, श्रेष्ठ अश्वमेध यज्ञ केल्यानंतर—
प्रवृत्तो लोककृत्येषु शास्त्रकृत्येषु कोविदः । अयोध्यां गंतुकामेन शंकरेण महात्मना
जो लोककार्य आणि शास्त्रकार्य करण्यात कुशल होता, अयोध्येला जाण्याची इच्छा बाळगून, त्या महात्मा शंकरासह—
पार्वत्या सह देवेन उषितः सरयूतटे । मुनयस्तं समभ्येत्य शंकरं विश्वरूपिणम्
पार्वतीसह देवाने सरयूच्या काठी निवास केला, तेव्हा ऋषी त्या विश्वरूप शंकराजवळ आले—
कश्यपाद्या महात्मानः पप्रच्छुरमितौजसम् । स्वागतं ते मुनिश्रेष्ठ सभार्यः कुत आगतः
कश्यपादी महात्म्यांनी, ज्यांची ऊर्जा अमाप आहे, त्याला विचारले— 'मुनिश्रेष्ठा, पत्नीसमवेत तुझे स्वागत आहे. कुठून आला आहेस?'
किमागमनकृत्यं ते कं देशं गंतुमुद्यतः । शंकर उवाच- अहं शंभुरिति ख्यातो विप्रो हिमगिरिस्थितः
'कशासाठी आला आहेस? कोणत्या देशात जायचे ठरवले आहेस?' शंकर म्हणाले— 'मी शंभू म्हणून प्रसिद्ध आहे, ब्राह्मणहो, हिमालयावर वास करणारा.'
द्रष्टुं च राघवं गच्छे मम कार्यं महत्ततः । मामाह्वयति राजासौ पुराणश्रवणे रतः
माझं एक महत्त्वाचं काम आहे, म्हणून मला राघवाला भेटायला जावं लागेल. तो राजा, जो नेहमी प्राचीन कथा ऐकण्यात आनंद मानतो, त्याने मला बोलावलं आहे.
आगच्छंतु भवंतोऽपि राघवः परितुष्यति । ततस्ते मुनयः शंभुर्ययू रामदिदृक्षया
तुम्ही सगळेही या, राघवाला आनंद होईल. मग त्या सर्व ऋषी आणि शंभू, रामाचं दर्शन घ्यायचं म्हणून निघाले.
तानागतान्वसिष्ठस्तु ज्ञात्वा रामाय चोक्तवान् । ततः सत्वरमुत्थाय निर्ययौ स पुरोहितः
त्यांच्या आगमनाची बातमी कळताच, वसिष्ठांनी रामाला सांगितलं. मग तो पुरोहित पटकन उठून बाहेर गेला.
अर्घ्यपाद्यादिकैस्सर्वान्पूजयामास तानृषीन् । गृहराजं ततः सर्वान्प्रावेशयदरिंदमः
त्यांनी त्या सर्व ऋषींचं पायधुण, अर्घ्य आणि इतर विधींनी आदरपूर्वक स्वागत केलं. मग शत्रूंचा नाश करणाऱ्या रामाने त्यांना सर्वांना राजवाड्यात नेलं.
प्रत्येकमासनं दत्वा स्वागतोक्त्यासनस्थितान् । क्रमेण रघुशार्दूलः पूजयामास तानृषीन्
प्रत्येकाला आसन देऊन, स्वागत करून, त्यांना बसवलं. मग रघुकुळातील वाघाने त्या ऋषींचा एकामागून एक सन्मान केला.
वाचा मधुरया प्रीणन्निदमाहासनस्थितान् । श्रीराम उवाच- अद्य मे सफलं जन्म प्राप्तमद्य तपः फलम्
गोड शब्दांनी त्यांना आनंदित करत, श्रीराम म्हणाले— आज माझं जन्म सफल झालं, आज माझ्या तपाचं फळ मिळालं.
अद्याभ्यासस्य विद्यानां फलकालोऽयमागतः । अद्य मे पितरस्तुष्टा राज्यं च सफलं मम
आज माझ्या विद्या-अभ्यासाचं फळ मिळण्याची वेळ आली आहे. आज माझे पितर संतुष्ट आहेत, आणि माझं राज्यही सफल झालं.
अद्य मे सफलं वृत्तमद्य मे सफलं श्रुतम् । एवं वदंतं राजानं ब्राह्मणाः कश्यपादयः
आज माझं वर्तन सफल झालं, आज माझं ऐकलेलं ज्ञान सफल झालं. असं राजा म्हणत असताना, कश्यप वगैरे ब्राह्मण—
ऊचुः प्रियतरं वाक्यं रामं राजीवलोचनम् । ऋषय ऊचुः अयं शंभुर्द्विजः प्राप्तः सर्वशास्त्रविशारदः
राम, कमळासारख्या डोळ्याच्या, त्याला अत्यंत प्रिय अशी वाणी बोलले. ऋषी म्हणाले— हा शंभू ब्राह्मण येथे आला आहे, सर्व शास्त्रांचा जाणकार आहे.
वेदवेदांगतत्त्वज्ञः सर्वभूतहिते रतः । कैलासवासी सततं तपसे कृतनिश्चयः
तो वेद आणि वेदांगांचा खरा अर्थ जाणतो, सर्व जीवांच्या कल्याणात रमतो. तो नेहमी कैलासावर राहतो आणि नेहमीच तपश्चर्येला दृढ असतो.
ब्रह्मणा ब्रह्मवर्चस्के तुल्यो ब्रह्मविदां वरः । हरिणा ब्रह्मवात्सल्ये प्रसादे शंकरोपमः
तो ब्रह्मदेवासारखा तेजस्वी आहे, ब्रह्मज्ञानात श्रेष्ठ आहे. ब्राह्मणांवर माया आणि कृपेत तो शंकरासारखा आहे.
एवंविधो महातेजाः शंभुर्ब्राह्मणपुंगवः । अष्टादशपुराणज्ञो मीमांसा न्यायकोविदः
असा हा महान तेजस्वी शंभू, ब्राह्मणांमध्ये श्रेष्ठ आहे. तो अठरा पुराणांचा जाणकार आहे, मीमांसा आणि न्यायशास्त्रात पारंगत आहे.
त्वद्भाग्यगौरवादेव प्राप्तोऽयं मुनिसत्तमः । त्वयाहूतो मुनिवरः कैलासादागतः प्रभो
तुझ्या भाग्यामुळे आणि सन्मानामुळे हा श्रेष्ठ ऋषी येथे आला आहे. तुझ्या बोलावण्यावरून हा कैलासावरून आलेला ऋषिवर येथे आला आहे, प्रभो.
अतः पृच्छ महाभाग पुराणाख्यानमुत्तमम् । श्रोतुकामा वयं प्राप्तास्त्वामद्य रघुनंदन
म्हणून, हे अत्यंत भाग्यवान, तू उत्तम पुराणकथा विचार. आम्ही आज तुझ्याकडून ती ऐकायला आलो आहोत, हे रघुनंदना.