प्रत्यग्रशृङ्गमृदुमस्तकसंप्रहारसंरम्भभावनविलोलखुराग्रपातैः । आमेदुरैर्बहुलसास्नगलैरुदग्रपुच्छैश्च वत्सतरवत्सतरीनिकायैः
ताज्या शिंगे आणि मऊ डोकी असलेल्या वासरांनी एकमेकांना प्रेमाने ढुशी दिल्या, त्यांच्या खुरांनी हलकेच जमिनीवर ठोके दिले; जाड, लोंबत्या गळ्यांच्या त्वचेने आणि उंचावलेल्या शेपट्यांनी त्यांचा उत्साह दिसत होता, आणि ते एकत्र जमले होते.
हम्भारवक्षुभितदिग्वलयैर्महद्भिरध्युक्षभिः पृथुककुद्भरभारखिन्नैः । उत्तम्भितश्रुतिपुटीपरिपीतवंशध्वानामृतोद्धतविकासिविशालघोणैः
मोठ्या बैलांचे हंबरणे दिशांना गुंजवत होते, ते जाड कूबाच्या ओझ्याने हळूहळू चालत होते; त्यांच्या रुंद नाकपुड्या वेणूच्या अमृतसमान ध्वनीने फुलल्या होत्या, आणि त्यांच्या कानांनी ती गोड ध्वनी ऐकण्यासाठी उंचावले होते.
गोपैः समानगुणशीलवयोविलासवेशैश्च मूर्छितकलस्वनवेणुवीणैः । मन्दोच्चतारपटुगानपरैर्विलोलदोर्वल्लरीललितलास्यविधानदक्षैः
त्याच्या सभोवताली गोप होते, जे गुण, स्वभाव, वय आणि रूपाने समान होते, ते मधुर वेणू आणि वीणेवर गोड सूर वाजवत, कोणी मंद, कोणी उंच आवाजात गात, आणि हातांची लयबद्ध हालचाल करत नृत्यात कुशल होते.
जङ्घान्तपीवरकटीरतटीनिबद्धव्यालोलकिङ्किणिघटारणितैरटद्भिः । मुग्धैस्तरक्षुनखकल्पितकान्तभूषैरव्यक्तमंजुवचनैः पृथुकैः परीतम्
त्याच्या आजूबाजूला लहान मुले होती, ज्यांच्या जाड कंबरेला घुंगरांची कमरपट्टी बांधलेली, ती चालताना किणकिण आवाज करत होती; वाघाच्या नख्यांनी बनवलेल्या सुंदर दागिन्यांनी सजलेली, आणि त्यांच्या तोंडून अस्पष्ट पण गोड शब्द निघत होते.
अथ सुललितगोपसुन्दरीणां पृथुकबरीषनितम्बमन्थराणाम् । गुरुकुचभरभंगुरावलग्नत्रिवलिविजृम्भितरोमराजिभाजाम्
मग त्या सुंदर गोपिकांमध्ये, ज्यांचे केस दाट, कंबर हलणारी, जड उरोजांमुळे कंबरेवर दाब येणारा, आणि शरीरावर बारीक केसांच्या रेषा उमटलेल्या होत्या,
तदतिरुचिरचारुवेणुवाद्यामृतरसपल्लविताङ्गजाङ्घ्रिपस्य । मुकुलविमलरम्यरूढरोमोद्गमसमलंकृतगात्रवल्लरीणाम्
त्या अती सुंदर, मोहक वेणूच्या अमृतासारख्या संगीतात, गोपिकांच्या अंगावर ताज्या, स्वच्छ आणि रम्य रोमांचांनी त्यांचे शरीर सजले गेले.
तदतिरुचिर मन्दहासचन्द्रातपपरिजृम्भितरागवारिराशेः । तरलतरतरङ्गभङ्गविप्रुट्प्रकरघनश्रमबिन्दुसंततानाम्
त्या अती सुंदर, मंद हास्याच्या चंद्रप्रकाशासारख्या मोहात, त्यांच्या हृदयातील प्रेमाच्या लाटांमुळे, त्यांच्या शरीरावर लहान लहान घामाच्या थेंबांचे, लहरींच्या फवार्यासारखे दाट थेंब उमटले.
तदतिललितमन्दचिल्लिचापच्युतनिशितेक्षणमारबाणवृष्ट्या । दलितसकलमर्मविह्वलाङ्गप्रविसृतदुःसहवेपथुव्यथानाम्
त्या कोमल, खेळकर कटाक्षांनी, जणू त्यांच्या डोळ्यांतून बाणांची सर आली, त्यामुळे त्यांचे संपूर्ण शरीर थरथरले, सर्व अंग शिथिल झाले, आणि त्यांना असह्य असा कंप जाणवू लागला.
तदतिरुचिरवेषरूपशोभामृतरसपानविधानलालसानाम् । प्रणयसलिलपूरवाहिनीनामलसविलोलविलोचनाम्बुजानाम्
ज्यांच्या रूप आणि वेष अतिशय सुंदरतेने तेजाळतात, ज्यांना आनंदाच्या अमृतरसाचा आस्वाद घ्यायची ओढ आहे, आणि ज्यांचे डोळे प्रेमाच्या ओलाव्याने भरलेले, कमळासारखे मंद हालचाली करतात—
विस्रंसत्कबरीकलापविगलत्फुल्लत्प्रसूनास्रवन् । माध्वीलम्पटचञ्चरीकघटयासंसेवितानां मुहुः । मारोन्मादमदस्खलन्मृदुगिरामालोलकाञ्च्युल्लस-। न्नीवीविश्लथमानचीनसिचयान्तार्चिर्नितम्बत्विषाम्
ज्यांचे मोकळे केस उमलत्या फुलांनी सजलेले असून, मधासाठी लालायित असलेल्या मधमाशांनी वारंवार वेढलेले आहेत; ज्यांचा कोमल आवाज प्रेमाच्या नशेत थरथरतो, ज्यांचे कंबरपट्टे आणि वस्त्र सैल झालेले चमकत आहेत, आणि ज्यांचे नितंब मोकळ्या अलंकारांच्या झळाळीने उजळले आहेत—
स्खलितलसितपादाम्भोजमन्दाभिघातच्छुरितमणितुलाकोट्याकुलाशामुखानाम् । चलदधरदलानांकुड्मलापक्ष्मलाक्षि- द्वयसरसिरुहाणामुल्लसत्कुण्डलानाम्
ज्यांचे कमळासारखे पाय डगमगत जाऊन हळुवारपणे रत्नजडित उंबरठ्यावर आपटतात, ज्यांचे चेहरे उत्कटतेने लाल झालेले आहेत, ज्यांचे ओठ थरथरतात, ज्यांचे डोळे मिटलेल्या कळीच्या कमळासारखे हलतात, आणि ज्यांचे कानातले झुंबर चमकत डोलतात—
द्राघिष्ठश्वसनसमीरणाभितापप्रम्लानीभवदरुणौष्ठपल्लवानाम् । नानोपायनविलसत्कराम्बुजानामालीभिः सततनिषेवितं समन्तात्
ज्यांचे कोवळे, लालसर ओठ खोल आणि वेगवान श्वासामुळे कोमेजले आहेत, ज्यांचे हात विविध भेटवस्तूंनी सजलेले आहेत, आणि ज्यांच्याभोवती सखी सदैव सेवा करतात—
तासामायतलोलनीलनयनव्याकोशलीनाम्बुज- स्रग्भिः संपरिपूजिताखिलतनुं नानाविलासास्पदम् । तन्मुग्धाननपङ्कजप्रविगलन्माध्वीरसास्वादिनीं- बिभ्राणं प्रणयान्मदाक्षिमधुहृन्मालां मनोहारिणीम्
ज्याच्या सर्व अंगावर मोठ्या, चंचल निळ्या डोळ्यांसारख्या फुललेल्या निळ्या कमळांच्या माळांनी पूजा केली जाते, जो सर्व आनंदांचा आधार आहे, आणि ज्याच्या भोळ्या सुंदर मुखकमळांमधून गोड अमृतरसाचा आस्वाद घेत, प्रेम, अभिमान आणि मधुरतेची मनोहारी माळ त्याने धारण केली आहे—
गोपीगोपपशूनां बहिः स्मरेदग्रतोऽस्य गीर्वाणघटांवित्तार्थिनीं विरिञ्चित्रिनयनशतमन्युपूर्विकां स्तोत्रपराम्
बाहेर, त्याच्या समोर, गायी, गोप, आणि इतर पशूंसह, इंद्र, ब्रह्मा आणि इतर देवांच्या सभेचे, धनाची इच्छा असणाऱ्या, स्तुती करणाऱ्या सर्वांचा स्मरण करावा—
तद्वद्दक्षिणतो मुनिनिकरं दृढधर्मवाञ्छया समाम्नायपरम् । योगीन्द्रानथ पृष्ठे मुमुक्षमाणान्समाधिना तु सनकाद्यान्
त्याच्या उजव्या बाजूला, दृढ धर्माची इच्छा असलेल्या आणि श्रेष्ठ परंपरेचे पालन करणाऱ्या ऋषींचा समूह आहे; मागे, मुक्तीची इच्छा असलेले, सनकादी महान योगी ध्यानस्थ आहेत—
सव्ये सकान्तानथ यक्षसिद्धगन्धर्वविद्याधरचारणांश्च । सकिन्नरानप्सरसश्च मुख्याः कामार्थिनीर्नर्तनगीतवाद्यैः
डाव्या बाजूला, आपल्या प्रियांसह, यक्ष, सिद्ध, गंधर्व, विद्याधर, चारण, किन्नर आणि मुख्य अप्सरा, जे कामाची इच्छा बाळगून, नृत्य, गाणे आणि वाद्य यांत मग्न आहेत—
शङ्खेन्दुकुन्दधवलं सकलागमज्ञं सौदामिनीततिपिशङ्गजटाकलापम् । तत्पादपङ्कजगताममलां च भक्तिं वाञ्छन्तमुज्झिततरान्यसमस्तसङ्गम्
जो शंख, चंद्र आणि कुंदासारखा शुभ्र आहे, सर्व शास्त्रांचे ज्ञाता आहे, वीजेसारख्या रेषांनी सजलेल्या जटांमध्ये राहतो, आणि ज्याच्या पवित्र चरणकमळांवर शुद्ध भक्ती मिळवण्याची इच्छा असलेले, सर्व इतर आसक्ती सोडून, त्याचे ध्यान करावे—
नानाविध श्रुतिगुणान्वितसप्तरागग्रामत्रयीगतमनोहरमूर्छनाभिः । संप्रीणयन्तमुदिताभिरपि प्रभक्त्या संचिन्तयन्नभसि मां द्रुहिणप्रसूतम्
विविध वेदगुणांनी युक्त, सप्त स्वरांनी आणि त्रिस्वरातील मोहक रचनांनी आनंद देणाऱ्या, आणि आनंदाने भक्ती करणाऱ्या, ब्रह्मापासून उत्पन्न झालेल्या मला आकाशात ध्यान करावे—
इति ध्यात्वाऽत्मानं पटुविशदधीर्नन्दतनयं नरो बुद्ध्यैवाऽर्घप्रभृतिभिरनिन्द्योपहृतिभिः । यजेद्भूयो भक्त्या स्ववपुषि बहिष्ठैश्च विभवैरिति प्रोक्तं सर्वं यदभिलषितं भूसुरवराः
अशा प्रकारे, नंदनंदनाचे शुद्ध आणि स्पष्ट मनाने ध्यान करून, मनुष्याने पुन्हा भक्तीने, अर्घ्य वगैरे निष्कलंक अर्पणांनी, स्वतःच्या शरीराने आणि बाह्य साधनांनी त्याची पूजा करावी. हे श्रेष्ठ ब्राह्मणहो, सर्व इच्छित गोष्टी असे सांगितल्या आहेत.
इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे वैशाखमाहात्म्ये त्र्युत्तरशततमोऽध्यायः
श्रीपद्मपुराणातील पाताळखंडातील वैशाखमाहात्म्यातील एकशेतीसाव्या अध्यायाचा येथे समारोप झाला.
ऋषय ऊचुः - भूयो वद महाभाग रामचारित्रमद्भुतम् । राममाहात्म्यसर्वस्वं भक्तानां प्रीतिदायकम्
ऋषी म्हणाले— पुन्हा एकदा, हे महाभागा, आम्हाला रामाचे अद्भुत चरित्र सांग, राममाहात्म्याचे सार, जे भक्तांना आनंद देणारे आहे.
सूत उवाच- अश्वमेधं क्रतुवरं कृत्वा दाशरथिर्यथा
सूतमुनी म्हणाले— दशरथपुत्राने, श्रेष्ठ अश्वमेध यज्ञ केल्यानंतर—
प्रवृत्तो लोककृत्येषु शास्त्रकृत्येषु कोविदः । अयोध्यां गंतुकामेन शंकरेण महात्मना
जो लोककार्य आणि शास्त्रकार्य करण्यात कुशल होता, अयोध्येला जाण्याची इच्छा बाळगून, त्या महात्मा शंकरासह—
पार्वत्या सह देवेन उषितः सरयूतटे । मुनयस्तं समभ्येत्य शंकरं विश्वरूपिणम्
पार्वतीसह देवाने सरयूच्या काठी निवास केला, तेव्हा ऋषी त्या विश्वरूप शंकराजवळ आले—
कश्यपाद्या महात्मानः पप्रच्छुरमितौजसम् । स्वागतं ते मुनिश्रेष्ठ सभार्यः कुत आगतः
कश्यपादी महात्म्यांनी, ज्यांची ऊर्जा अमाप आहे, त्याला विचारले— 'मुनिश्रेष्ठा, पत्नीसमवेत तुझे स्वागत आहे. कुठून आला आहेस?'
किमागमनकृत्यं ते कं देशं गंतुमुद्यतः । शंकर उवाच- अहं शंभुरिति ख्यातो विप्रो हिमगिरिस्थितः
'कशासाठी आला आहेस? कोणत्या देशात जायचे ठरवले आहेस?' शंकर म्हणाले— 'मी शंभू म्हणून प्रसिद्ध आहे, ब्राह्मणहो, हिमालयावर वास करणारा.'
द्रष्टुं च राघवं गच्छे मम कार्यं महत्ततः । मामाह्वयति राजासौ पुराणश्रवणे रतः
माझं एक महत्त्वाचं काम आहे, म्हणून मला राघवाला भेटायला जावं लागेल. तो राजा, जो नेहमी प्राचीन कथा ऐकण्यात आनंद मानतो, त्याने मला बोलावलं आहे.
आगच्छंतु भवंतोऽपि राघवः परितुष्यति । ततस्ते मुनयः शंभुर्ययू रामदिदृक्षया
तुम्ही सगळेही या, राघवाला आनंद होईल. मग त्या सर्व ऋषी आणि शंभू, रामाचं दर्शन घ्यायचं म्हणून निघाले.
तानागतान्वसिष्ठस्तु ज्ञात्वा रामाय चोक्तवान् । ततः सत्वरमुत्थाय निर्ययौ स पुरोहितः
त्यांच्या आगमनाची बातमी कळताच, वसिष्ठांनी रामाला सांगितलं. मग तो पुरोहित पटकन उठून बाहेर गेला.
अर्घ्यपाद्यादिकैस्सर्वान्पूजयामास तानृषीन् । गृहराजं ततः सर्वान्प्रावेशयदरिंदमः
त्यांनी त्या सर्व ऋषींचं पायधुण, अर्घ्य आणि इतर विधींनी आदरपूर्वक स्वागत केलं. मग शत्रूंचा नाश करणाऱ्या रामाने त्यांना सर्वांना राजवाड्यात नेलं.