एकतोऽपि तपो दान क्रतु सुत्यादिकाः क्रियाः । एकतो विधिवन्मासो माधवश्चरितो महान्
एकीकडे तप, दान, यज्ञ, सोमयाग आणि इतर विधी आहेत; तर दुसरीकडे नियमाने पाळलेला मोठा माधव महिना आहे.
तस्य माधवमासस्य दिनैकस्यापि भूपते । कृतं यत्सुकृतं तत्ते सर्वदानाधिकं पुरा
राजा, त्या माधव महिन्यात जरी एक दिवस चांगले कर्म केले, तरी ते पूर्वी दिलेल्या सर्व दानांपेक्षा श्रेष्ठ ठरते.
कारुण्येन दिनैकस्य पुण्यं देहि धरापते । निरये पच्यमानेभ्यो दुःखितेभ्यो दयानिधे
हे पृथ्वीपती, दयाळूपणाने, नरकात दुःख भोगणाऱ्यांना एक दिवसाचे पुण्य दे, हे करुणेच्या सागर.
न दयासदृशो धर्मो न दयासदृशं तपः । न दयासदृशं दानं न दयासदृशः सखा
दयेसारखा धर्म नाही, दयेसारखे तप नाही, दयेसारखे दान नाही, आणि दयेसारखा मित्रही नाही.
पुण्यदः पुण्यमाप्नोति नरो लक्षगुणं सदा । कारुण्येन विशेषात्ते धर्मवृद्धिस्ततो भवेत्
जो पुण्य देतो, त्याला नेहमीच लक्षगुणे पुण्य मिळते; विशेषतः दयेमुळे धर्म वाढतो.
दुःखितानां हि भूतानां दुःखोद्धर्त्ता नरो हि यः । स एव सुकृती लोके ज्ञेयो नारायणांशजः
जो दुःखी जीवांची वेदना दूर करतो, तोच खरा पुण्यवान समजावा, तो नारायणाचा अंश आहे.
वैशाखे मासि पूर्णायां स्नानदानादिकं त्वया । यत्तीर्थे विहितं वीर सर्वाघविनिषूदनम्
वैशाख महिन्यात पौर्णिमेला, तुझ्या हातून तीर्थस्थळी केलेले स्नान, दान आणि इतर विधी, हे सर्व पापांचा नाश करणारे आहेत, हे वीर.
तदेभ्यो देहि विधिवत्कृत्वा साक्ष्ये हरिं प्रभुम् । त्रिवाचिकं च निरयाद्येनामी स्वर्गमाप्नुयुः
हे सर्व पुण्य विधीपूर्वक करून, साक्षीला हरिप्रभू ठेवून, या जीवांना दे, म्हणजे त्रिवार सांगून ते नरकातून स्वर्गात जाऊ शकतील.
कपोतार्थं स्वमांसानि कारुण्येन पुरा शिबिः । दत्वा दयानिधिः स्वर्गे राजते कीर्तिवारिधिः
पूर्वी, शिबी राजाने कपोतासाठी दयेमुळे स्वतःचे मांस दिले; तो दयाचा खजिना म्हणून स्वर्गात कीर्तीचा समुद्र होऊन तेजस्वी आहे.
दधीचिरपि राजर्षिर्दत्वास्थि च यमात्मनः । त्रैलोक्यकौमुदीं कीर्तिं लब्धवान्स्वर्गमक्षयम्
राजर्षी दधीचिनेही स्वतःची हाडे दान करून, त्रैलोक्याला उजळवणारी कीर्ती आणि अक्षय स्वर्ग मिळवला.
सहस्रजिच्च राजर्षिः प्राणानिष्टान्महायशाः । ब्राह्मणार्थे परित्यज्य गतो लोकाननुत्तमान्
सहस्रजित या राजर्षीने, मोठ्या कीर्तीने, ब्राह्मणासाठी आपले प्राण सोडले आणि श्रेष्ठ लोकांना गाठले.
न स्वर्गे नापवर्गेऽपि तत्सुखं लभते नरः । यदार्तजंतुनिर्व्वाणदानोत्थमिति नो मतिः
स्वर्गात किंवा मुक्तीतही माणसाला तेवढे सुख मिळत नाही, जे दुःखी जीवांना दिलेल्या दिलास्यामुळे मिळते — ही आमची ठाम श्रद्धा आहे.
सर्वेषु दातृजातेषु पुरा जातोसि भूपते । कर्मणानेन संख्यासु धीर धैर्यं नियोज्य च
हे राजन, सर्व दान करणाऱ्यांमध्ये पूर्वी तू जन्म घेतलास; या कर्मामुळे धीर धर आणि स्थिर रहा.
दृष्ट्वा तवधियं धर्म दया दानं सुनिश्चलम् । अस्माभिरपि तूत्साहः क्रियते धर्म्मवादिभिः
तुझी ठाम समज, धर्म, दया आणि अढळ दान पाहून, आम्ही धर्म सांगणारेही उत्साही होतो.
यदि ते रोचते राजन्न विलंबतया ततः । तदेभ्यो देहि तत्पुण्यं यातनादुःखदाहकम्
राजा, तुला हे आवडत असेल तर वेळ न घालवता, या जीवांना ते पुण्य दे, जे यमाच्या यातना जाळणारे दुःख नाहीसे करते.
इत्युक्तः स तदा देवं कृत्वा साक्ष्ये गदाधरम् । तेभ्यस्त्रिवाचिकं पुण्यं दयावान्विधिना ददौ
असं म्हटल्यावर, त्याने गदाधराला साक्षी ठेवून, दयाळूपणाने योग्य पद्धतीने त्यांना तीन उपवासांचं पुण्य दिलं.
दत्ते माधवमासस्य तस्मिन्नेकदिनोद्भवे । स्वकृते जंतवो याम्ययातनापरिवर्जिताः
माधव महिन्यातल्या त्या एका दिवशी हे पुण्य दिल्यावर, त्या माणसाच्या कृतीमुळे सर्व जीव यमाच्या यातनेतून मुक्त झाले.
विमानवरमारूढाः सर्वे ते त्रिदिवं ययुः । प्रणमंतः स्तुवंतश्च पश्यंतस्तं प्रहर्षिताः
सर्वजण सुंदर विमानांमध्ये बसून, आनंदाने त्याला पाहात, वाकून आणि स्तुती करत स्वर्गात गेले.
नृपेण दत्तं तदवाप्य पुण्यं वैशाखमासैकदिनाभिजातम् । सर्वे ययुस्ते नरकाद्विमुक्ता दिवं विमानाधिगता हि चित्रम्
राजाने दिलेलं, वैशाख महिन्यातल्या एका दिवसात मिळालेलं ते पुण्य मिळवून, सर्वजण नरकातून मुक्त होऊन, आश्चर्यकारकरीत्या विमानात बसून स्वर्गात गेले.
नूनं विचित्रो भुवि भूतवर्गः संभूतभावो बहुधा विचित्रः । तथा विचित्रोऽखिलकर्मयोगस्तत्कर्मशक्तिप्रचयो विचित्रः
खरंच, या पृथ्वीवरची सृष्टी फारच अद्भुत आहे; त्यांची उत्पत्ती अनेक प्रकारची आहे. तसंच, सर्व कर्मं वेगवेगळी आहेत आणि कर्माची शक्तीही विविध आहे.
संस्तूयमानो मुनिदेवसंघैर्यस्तद्विशेषाधिकलब्धपुण्यः । परं पदं योगिवरैरलभ्यं ययौ जगन्नाथगणाभिवंद्यः
जो विशेष पुण्य मिळवून, ऋषी आणि देवांच्या समूहांनी ज्याचं कौतुक केलं, तो जगन्नाथाच्या सेवकांनी वंदनीय असा, मोठ्या योग्यांनाही न मिळणारं परमपद गाठला.
इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे वैशाखमासमाहात्म्ये । द्व्युत्तरशततमोऽध्यायः
श्रीपद्मपुराणाच्या पाताळखंडातील वैशाखमासाच्या माहात्म्यात, हा एकशे दुसरा अध्याय संपला.
यम उवाच- एतन्माधवमासस्य समासात्किंचिदीरितम् । माहात्म्यं पूर्णिमायाश्च विशेषाद्द्विजसत्तम
यम म्हणाला — हे श्रेष्ठ द्विजा, माधव महिन्याचं माहात्म्य आणि विशेषतः पौर्णिमेचं थोडक्यात सांगितलं आहे.
वैशाखमासे मधुसूदनस्य प्रियं य एनं पठतीतिहासम् । स याति कृष्णालयमाशुपूतः कल्पाननेकानिह मोदते च
जो कोणी वैशाख महिन्यात मधुसूदनाला प्रिय असलेली ही कथा वाचतो, तो लवकरच पवित्र होऊन, कृष्णाच्या धामात जातो आणि तिथे अनेक कल्पेपर्यंत आनंद घेतो.
धन्यं यशस्यमायुष्यमिदं स्वस्त्ययनं महत् । स्वर्ग्यं श्रीदं सौमनस्यं प्रशस्यमघमर्षणम्
हे पुण्यदायक आहे, कीर्ती देणारं आहे, आयुष्य वाढवणारं आहे, मोठं शुभ आहे, स्वर्ग देणारं आहे, श्रीमंती आणि आनंद देणारं आहे, प्रशंसनीय आहे आणि पाप नष्ट करणारं आहे.
इदं माधवमासस्य माहात्म्यं माधवप्रियम् । चरित्रं भूपतेस्तस्य संवादं चावयोरपि
हे माधव महिन्याचं, माधवाला प्रिय असलेलं माहात्म्य, त्या राजाची कथा आणि आपला संवाद आहे.
श्रुत्वा पठित्वा विधिवदनुमोद्य मनःप्रियम् । भवेद्भक्तिर्भगवति यया स्यात्पापसंक्षयः
हे मनाला आनंद देणारं आहे; जेव्हा एखाद्याने हे नीट ऐकलं, वाचलं आणि मान्य केलं, तेव्हा भगवंतावर भक्ती निर्माण होते आणि त्यामुळे पापांचं क्षय होतो.
अथ गच्छ महीदेव देवलोकाद्यथेच्छया । निपात्य भुवि वैदेहं रुदंत्यद्यापि बांधवाः
आता, हे पृथ्वीचे राजा, तू इच्छेनुसार देवांच्या लोकात जा; पृथ्वीवर शरीर ठेवून, तुझे नातेवाईक अजूनही रडत आहेत.
विलप्यमानैरपि बंधुभिस्तैर्न यावदग्नौ तव तच्छरीरम् । प्रक्षिप्यते हंत जवैर्न तावद्याहि स्वयं सुप्त इव प्रबुद्धः
तुझे नातेवाईक रडत असले तरी, जोपर्यंत तुझे शरीर अग्नीत टाकले जात नाही, तोपर्यंत झोपेतून जागा झाल्यासारखा स्वतःहून लगेच जाऊ नकोस.
ममप्रसादादिह पुण्ययोगः श्रुतो यथावत्तमिमं विधेहि । विधानतो वै समये समंते समागमोंऽते भविता सुरैश्च
माझ्या कृपेने इथे तुला पुण्य मिळवण्याचा योग्य मार्ग ऐकायला मिळाला; तो नीट पार पाड, आणि योग्य वेळी शेवटी देवांसोबत तुझं एकत्र येणं होईल.