महापापातिपापौघ निहंता भक्तवत्सलः । सर्वधर्मैकसारेण तेनैकेन नरेश्वर
आपल्या भक्तांवर प्रेम करणारा तो भगवान, मोठ्या मोठ्या पापांचेही नाश करतो; हे राजन, सर्व धर्मांचा सार असलेल्या त्या एकाच कृतीमुळे.
नीयते पुण्यभवनं पूज्यमानो मरुद्गणैः । महतामपि पापानां निहंता माधवोऽर्चितः
तो merit च्या घरात नेला जातो, वायूंच्या गणांनी सन्मानित होतो; माधवाची पूजा केली की तो मोठ्या मोठ्या पापांचाही नाश करतो.
तथैव माधवो मासो मर्त्यानां विधिनोदितः । यथैव विस्फुलिंगेन ज्वाल्यते तृणसंचयः
माधव महिना जसा माणसांसाठी नियमाने सांगितला आहे, तसाच तो पापं जाळतो, जसं एक ठिणगी गवताच्या ढिगाला पेटवते.
प्रातःस्नानेन वैशाखे तथाघौघोऽपि दह्यते । तावद्वपुषि पापानि प्रभवंति महान्त्यपि
वैशाख महिन्यात सकाळी स्नान केल्याने पापांचा मोठा साठा जळून जातो; त्या वेळेपर्यंतच शरीरात मोठी पापं राहतात.
यावन्न माधवे मासि तीर्थे मज्जति चोषसि । वैशाखे मासि यो युक्तो यथोक्तनियमैर्नरः
माधव महिन्यात तीर्थात स्नान होईपर्यंत पापं राहतात; पण वैशाख महिन्यात जो मनुष्य सांगितलेल्या नियमांनी वागतो—
हरिभक्त्यैव पापौघैर्मुक्तोऽच्युतगृहं व्रजेत् । आजन्मनो हि सुकृतं यत्त्वया न पुरा कृतम्
फक्त हरिभक्तीमुळे पापांचा साठा नाहीसा होतो आणि तो अच्युताच्या निवासस्थानी जातो; कारण जन्मापासून जे पुण्य तू केलं नाहीस—
तेन त्वं निरयस्थानमार्गं नीतो नरेश्वर । अथ भूमिपते तूर्णमस्माभिस्तु मरुद्गणैः
त्यामुळे, हे राजन, तुला नरकाच्या वाटेवर नेण्यात आलं; पण आता, हे भूमिपती, आम्ही आणि वायूंच्या गणांनी तुला लवकर—
स्तूयमानो विमानेन गच्छ गोविंदमंदिरम्
स्तुती करत, विमानात बसवून, गोविंदाच्या मंदिरात घेऊन जातो.
इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे वैशाखमासमाहात्म्ये । एकोत्तरशततमोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीपद्मपुराणाच्या पाताळखंडातील वैशाखमास माहात्म्यात एकशेएकव्या अध्यायाचा समारोप.
यम उवाच- ततस्तु करुणावार्धिस्तेषां शोकेन पीडितः । भूपतिः श्रीहरेर्दूतान्विनयेनाह वाडव
यम म्हणाला— त्यानंतर त्या राजाला त्यांच्या दुःखामुळे दया आली आणि तो नम्रपणे श्रीहरीच्या दूतांना म्हणाला, हे वाडव.
ऐश्वर्यस्याभिजात्यस्य गुणानां सुकृतस्य च । संतः फलं हि गण्यंते यद्भीतपरिरक्षणम्
संपत्ती, उच्च जन्म, गुण आणि पुण्य यांमध्ये सज्जन लोक फक्त एकच फल मानतात—भीतीने ग्रासलेल्यांचे रक्षण करणे.
यद्यस्ति सुकृतं किंचिन्मम तेनैव जंतवः । स्वर्गे गच्छंतु मुक्तौघाः स्थाने तेषां वसाम्यहम्
माझ्याकडे जर काही पुण्य असेल, तर त्याच्याच बळावर हे सर्व जीव बंधनातून मुक्त होऊन स्वर्गात जावोत; मी त्यांच्या जागी राहीन.
एवं भूपवचः श्रुत्वा तस्य सत्यवतो हि ते । ध्यायंतः सत्यमौदार्यमब्रुवंस्ते वचो नृपम्
राजाचे हे शब्द ऐकून, त्या सत्यप्रिय दूतांनी त्याच्या सत्यतेचा आणि उदारतेचा विचार केला आणि राजाला असे म्हणाले—
दूता ऊचु- अनेन तव कारुण्यकर्मणा वचसा नृप । बभूव वृद्धिर्धर्मस्य संचितस्य विशेषतः
दूत म्हणाले— हे राजन, तुझ्या या दयाळूपणाच्या कृतीने आणि शब्दांमुळे, विशेषतः साठवलेल्या धर्माचे पुण्य वाढले आहे.
स्नानं दानं जपो होमस्तपो देवार्चनादिकम् । कृतं यन्माधवे मासि तदनंतफलं विदुः
माधव महिन्यात केलेले स्नान, दान, जप, होम, तप, देवपूजा आणि इतर सर्व कर्म अनंत फळ देतात, असं मानलं जातं.
स्वर्गे यज्वा च दाता च क्रीडते त्रिदशैः सह । वापीषु हेमपद्मासु कल्पवृक्षतलेऽपि च
स्वर्गात यज्ञ करणारा आणि दान करणारा देवतांसोबत खेळतो, सोन्याच्या कमळांनी भरलेल्या तळ्यांमध्ये आणि कल्पवृक्षांच्या छायेतही.
गीयमानो मुदं याति गीर्वाणरमणीगणैः । जलान्नदानतो लोकं लभते वारुणं शुभम्
हे गीत गायले असता, देवांगणांना मोठा आनंद होतो; पाणी किंवा अन्न दान केल्याने माणसाला शुभ वाऱुणलोक मिळतो.
कुलानि हेलया सप्त संतारयति गोप्रदः । हयं दत्वा रवेर्लोकं याति विद्याप्रदो नरः
गाय दान करणारा, जरी तो तुच्छतेने देत असला, तरी आपल्या सात पिढ्या तारतो; घोडा दान केल्याने सूर्यलोक मिळतो; आणि विद्या दान केल्याने विद्या मिळविण्याचे स्थान मिळते.
ब्रह्मलोकं तथा हेमदानाद्याति सुरालये । यो ददाति तथा कन्यां विष्णुलोकं स गच्छति
सोनं दान केल्याने ब्रह्मलोक, म्हणजेच देवांचे निवासस्थान मिळते; आणि कन्यादान करणारा विष्णुलोकाला जातो.
माधवेमासि यः स्नात्वा दत्वा संपूज्य माधवम् । अवाप्य सकलान्कामान्प्रयाति पदमव्ययम्
जो माणूस माधव महिन्यात स्नान करून, दान देतो आणि माधवाची पूजा करतो, तो सर्व इच्छा पूर्ण करून अखंड स्थानाला पोहोचतो.
एकतोऽपि तपो दान क्रतु सुत्यादिकाः क्रियाः । एकतो विधिवन्मासो माधवश्चरितो महान्
एकीकडे तप, दान, यज्ञ, सोमयाग आणि इतर विधी आहेत; तर दुसरीकडे नियमाने पाळलेला मोठा माधव महिना आहे.
तस्य माधवमासस्य दिनैकस्यापि भूपते । कृतं यत्सुकृतं तत्ते सर्वदानाधिकं पुरा
राजा, त्या माधव महिन्यात जरी एक दिवस चांगले कर्म केले, तरी ते पूर्वी दिलेल्या सर्व दानांपेक्षा श्रेष्ठ ठरते.
कारुण्येन दिनैकस्य पुण्यं देहि धरापते । निरये पच्यमानेभ्यो दुःखितेभ्यो दयानिधे
हे पृथ्वीपती, दयाळूपणाने, नरकात दुःख भोगणाऱ्यांना एक दिवसाचे पुण्य दे, हे करुणेच्या सागर.
न दयासदृशो धर्मो न दयासदृशं तपः । न दयासदृशं दानं न दयासदृशः सखा
दयेसारखा धर्म नाही, दयेसारखे तप नाही, दयेसारखे दान नाही, आणि दयेसारखा मित्रही नाही.
पुण्यदः पुण्यमाप्नोति नरो लक्षगुणं सदा । कारुण्येन विशेषात्ते धर्मवृद्धिस्ततो भवेत्
जो पुण्य देतो, त्याला नेहमीच लक्षगुणे पुण्य मिळते; विशेषतः दयेमुळे धर्म वाढतो.
दुःखितानां हि भूतानां दुःखोद्धर्त्ता नरो हि यः । स एव सुकृती लोके ज्ञेयो नारायणांशजः
जो दुःखी जीवांची वेदना दूर करतो, तोच खरा पुण्यवान समजावा, तो नारायणाचा अंश आहे.
वैशाखे मासि पूर्णायां स्नानदानादिकं त्वया । यत्तीर्थे विहितं वीर सर्वाघविनिषूदनम्
वैशाख महिन्यात पौर्णिमेला, तुझ्या हातून तीर्थस्थळी केलेले स्नान, दान आणि इतर विधी, हे सर्व पापांचा नाश करणारे आहेत, हे वीर.
तदेभ्यो देहि विधिवत्कृत्वा साक्ष्ये हरिं प्रभुम् । त्रिवाचिकं च निरयाद्येनामी स्वर्गमाप्नुयुः
हे सर्व पुण्य विधीपूर्वक करून, साक्षीला हरिप्रभू ठेवून, या जीवांना दे, म्हणजे त्रिवार सांगून ते नरकातून स्वर्गात जाऊ शकतील.
कपोतार्थं स्वमांसानि कारुण्येन पुरा शिबिः । दत्वा दयानिधिः स्वर्गे राजते कीर्तिवारिधिः
पूर्वी, शिबी राजाने कपोतासाठी दयेमुळे स्वतःचे मांस दिले; तो दयाचा खजिना म्हणून स्वर्गात कीर्तीचा समुद्र होऊन तेजस्वी आहे.
दधीचिरपि राजर्षिर्दत्वास्थि च यमात्मनः । त्रैलोक्यकौमुदीं कीर्तिं लब्धवान्स्वर्गमक्षयम्
राजर्षी दधीचिनेही स्वतःची हाडे दान करून, त्रैलोक्याला उजळवणारी कीर्ती आणि अक्षय स्वर्ग मिळवला.