सांप्रतं शुद्धहृदयो जातस्त्वं वचनान्मम । पुराचरितपुण्येन केनापि च महीपते
राजन, माझ्या शब्दांमुळे आणि पूर्वी केलेल्या पुण्यामुळे तुझे हृदय आता शुद्ध झाले आहे.
पापावस्थं शरीरं तद्गतं तव ममाश्रयात् । श्रवणाद्धर्मशास्त्रस्य धर्मावस्थं तु तेऽभवत्
तुझे जे पापयुक्त शरीर होते, ते माझ्या आश्रयाने आले; धर्मशास्त्राचे श्रवण केल्याने तू धर्माच्या स्थितीत पोहोचला आहेस.
पापावस्थमधर्माख्यं धर्मज्ञानविवर्जितम् । अपरं सद्व्रतं यद्धि विज्ञेयं तद्धि धार्मिकम्
पापयुक्त, धर्मज्ञान नसलेली अवस्था एक आहे; आणि चांगले व्रत पाळणारी दुसरी अवस्था — तीच खरी धर्मयुक्त समजावी.
धर्माधर्मोपभोगाय तत्तृतीयमतींद्रियम् । तत्त्रिभेदं शरीरं हि धर्म्मविद्भिरिहोच्यते
धर्म आणि अधर्माचा अनुभव घेण्यासाठी एक तिसरी, इंद्रियांच्या पलीकडची अवस्था आहे; म्हणून ज्ञानी लोक शरीराचे तीन प्रकार सांगतात.
यावता धर्मभोगश्च मुक्तिश्चैतत्त्रिभेदकम् । पापावस्थं शरीरं तत्पापसंज्ञं तदुच्यते
जोपर्यंत धर्माचा अनुभव आणि मुक्ती आहे, तोपर्यंत हे तीन प्रकार राहतात; पापयुक्त शरीराला 'पापयुक्त' असेच म्हणतात.
इदानीं गुरुभक्तिं च कुर्वतश्च वचो मम । शृण्वतो धर्मरूपं तु शरीरं ते व्यवस्थितम्
आता, गुरुभक्ती आणि माझे शब्द ऐकण्यामुळे तुझे शरीर धर्मरूप झाले आहे.
तेनैव शुद्धिरमला जाता धर्मक्रियोचिता । दैवेन देहिनां नाम चेतांसि चरितानि च
यामुळे तुझी शुद्ध, निर्मळ अशी धर्मकृत्यांना योग्य अशी शुद्धी झाली आहे; कारण देहधारकांची नावे, मन आणि कर्म हे सर्व दैवाने ठरतात.
शरीराणि च पुष्यंति कालेकाले विपर्ययम् । सांप्रतं भवतश्चेतो नूनं धर्मे प्रवर्तते
शरीरे काळानुसार वाढतात आणि कमी होतात; आता तुझे मन नक्कीच धर्मात लागले आहे.
तेन त्वां कारयिष्यामि माधवस्नानमुत्तमम् । यम उवाच-। ततस्तु कारितस्तेन कश्यपेन पुरोधसा
म्हणून मी तुला उत्तम माधवस्नान घालणार आहे. यम म्हणाले — मग त्या ऋत्विज कश्यपाने त्याला तसे करवून घेतले.
स नृपो माधवे मासि स्नानं दानं च पूजनम् । यथादृष्टं पुरा शास्त्रे वैशाखस्नानजं विधिम्
त्या राजाने माधव महिन्यात शास्त्रात सांगितलेल्या वैशाखस्नानाच्या विधीनुसार स्नान, दान आणि पूजा केली.
स मुनिः प्रत्युवाचासौ भूपाय च यथोदितम् । श्रावितः स्तोत्रसारं च पाठितो हरिमेधसः
त्या ऋषीने मग राजाला सांगितले, स्तोत्रांचा सारांश ऐकवला आणि हरिच्या स्तुती पाठ करायला लावली.
श्रुते यस्मिन्नधीते च स सम्यक्फलमाप्नुयात्
जो कोणी हे ऐकतो किंवा वाचतो, त्याला पूर्ण फळ मिळते.
स कारितस्तेन विशुद्धभावो राजापि चक्रे विधिवत्तदानीम् । श्रीमाधवेमासि विधानमीड्यं ततो यथाकर्णितमादरेण
त्या ऋषीने विधीपूर्वक करवून घेतल्यावर, शुद्ध मनाने त्या राजाने माधव महिन्यात ऐकले तसे भक्तीने पूजनीय व्रत केले.
प्रातःस्नानं च पाद्यं च ह्यर्घं च हरिपूजनम् । नैवेद्यं भक्तिभावेन चकार स नृपोत्तमः
त्या श्रेष्ठ राजाने सकाळी स्नान, पाद्य, अर्घ्य, हरिपूजा आणि नैवेद्य भक्तिभावाने केला.
दानं यथा नियमपालनमादरेण वैशाखमादिविदधाति विधानमेवम् । यो भक्तितोऽन्वहमसौ प्रतिवर्षमेवं कृत्वा प्रयाति हरिधाम महीसुराग्र्यः
जसा एखादा राजा दान देताना नियम पाळतो आणि वैशाख महिन्याच्या सुरुवातीला विधी श्रद्धेने करतो, तसाच जो दरवर्षी भक्तीभावाने हे करतो, तो श्रेष्ठ राजा हरिच्या धामाला जातो.
अथेतरेषु मासेषु कामिनीकुचकेलिवान् । भोगैकलालसो भूयो भवत्येवं यथारुचि
पण इतर महिन्यांत, तो स्त्रियांच्या अंगाशी खेळण्यात आणि भोगातच रमतो, आणि आपल्या इच्छेप्रमाणे वागतो.
न धर्मनियमं राजकार्येषु न विचारणम् । करोति कामवशगो हित्वा मासं स माधवम्
तो कामाच्या वशिला जाऊन, धर्माचे नियम आणि राजकारण लक्षात घेत नाही, आणि माधव महिना सोडून देतो.
महतामपि विप्राग्र्य दुर्निवार्यो मनोभवः । शरीरसहजो नूनमनादिर्वासनाक्रमः
हे श्रेष्ठ ब्राह्मण, मोठ्या मोठ्यांनाही मनाचा मोह थांबवता येत नाही; तो शरीरातच असतो आणि तो अगदी आदिकाळापासून चालत आलेला आहे.
केशकज्जलशालिन्यो दुःस्पर्शा लोचनप्रियाः । यस्मादग्निशिखा नार्यो दहंति तृणवन्नरम्
केस आणि काजळ लावलेल्या, स्पर्शाला कठीण पण डोळ्यांना प्रिय अशा स्त्रिया, अग्नीच्या ज्वाळेसारख्या पुरुषांना गवतासारखे जाळतात.
घोरः शत्रुः शरीरस्थः पुंसां कामो यथोचितम् । मोहधूममयः पापो न केषामंधकारितम्
शरीरात असलेला काम हा पुरुषांचा भयंकर शत्रू आहे; तो मोहाच्या धुराने बनलेला, पापी आणि अनेकांना अंध करणारा आहे.
इति श्रीपद्मपुराणेपातालखंडे वैशाखमासमाहात्म्ये शततमोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीपद्मपुराणाच्या पाताळखंडातील वैशाखमास माहात्म्याच्या शंभराव्या अध्यायाचा समाप्ती झाली.
यम उवाच- अथ कालकटाक्षेण लक्षितो नृपतिस्तदा । मृतोऽतिरतिसेवोत्थ क्षयक्षीणकलेवरः
यम म्हणाला— त्या वेळी काळाच्या कटाक्षाने लक्षात आलेला राजा, अतिशय भोगामुळे शरीर क्षीण होऊन मरण पावला.
नीयमानो यमगणैस्ताड्यमानो मुहुर्मुहुः । क्रन्दमानो महारावान्स स्मरन्निजपातकम्
यमाच्या सेवकांनी त्याला ओढत नेले, पुन्हा पुन्हा मारले, तेव्हा तो मोठ्याने ओरडू लागला आणि आपल्या पापांची आठवण काढू लागला.
विष्णुदूतैः समागम्य ताडयित्वा ममानुगान् । धर्मवानयमित्युक्त्वा विमानमथ रोपितः
मग विष्णूच्या दूतांनी येऊन माझ्या सेवकांना मारले, 'हा धर्मात्मा आहे' असे सांगितले आणि त्याला विमानात बसवले.
नीतो हरिपुरं भूपः स्तूयमानोऽप्सरोगणैः । प्रातःस्नानेन वैशाखमासस्य क्षीणपातकः
राजाला हरिपुरीला नेले, अप्सरांच्या समूहांनी त्याचे स्तुती केली; वैशाख महिन्यातील प्रात:स्नानामुळे त्याची पापे नष्ट झाली.
अथ धर्मविहीनोऽयमिति मत्वा च तैः पुनः । देवदूतैर्निदेशेन विष्णोर्भूमिपतिस्तदा । अदूरादेव निरयवर्त्मना स समाहितः
मग, 'हा धर्मरहित आहे' असे समजून, त्या देवदूतांनी विष्णूच्या आज्ञेने राजाला, जरा दूर असलेल्या नरकाच्या वाटेने, सावधपणे नेले.
स गच्छन्नपि शुश्राव जीवानां क्रंदतां पुनः । निरये पच्यमानानामारावं विविधं तदा
तो जात असताना त्याने पुन्हा जिवंत प्राण्यांचे रडणे, नरकात यातना भोगणाऱ्यांचे विविध आक्रोश ऐकले.
पापिनां क्वथ्यमानानामाक्रंदमतिदारुणम् । श्रुत्वा विस्मयवान्विप्र राजाभूदतिदुःखितः
पाप्यांना उकळवताना त्यांच्या भीषण किंकाळ्या ऐकून, राजा आश्चर्यचकित आणि फार दुःखी झाला, हे ब्राह्मण.
प्रोवाच दूताः किमयमाक्रंदो दारुणः श्रुतः । पुनर्न श्रूयते तन्मे कारणं वक्तुमर्हथ
त्याने दूतांना विचारले: 'ही भयंकर किंकाळी मी ऐकली, पण पुन्हा का ऐकू येत नाही? मला त्याचे कारण सांगा.'
दूता ऊचु- जंतवस्त्यक्तमर्यादाः पापास्त्वाचारवर्जिताः । निरयेषु च घोरेषु तामिस्रादिषु पातिताः
दूत म्हणाले— 'जे प्राणी मर्यादा सोडतात, जे पापी आणि सदाचारहीन आहेत, त्यांना तामिस्रासारख्या भयंकर नरकांत टाकले जाते.'