अहो मे मनसो मोहो येनात्मा योषितां कृते । पातितो व्यसने घोरे दुःखोदर्के दुरत्यये
अहो, माझ्या मनाचा मोह! ज्यामुळे स्त्रियांसाठी मी स्वतःला भयंकर, टळू न शकणाऱ्या दुःखात टाकले.
भगवन्परितुष्टोऽस्मि बोधितो वचनेन ते । उपदेशप्रदानेन मामुद्धर्तुमिहार्हसि
भगवंत, तुझ्या उपदेशाने मी संतुष्ट झालो आहे; तू मला शिकवलेस, आता मला इथे तारावे.
पुरा चरितपुण्योऽहं भवता बोधितोऽस्मि यत् । त्वत्पादरजसा वापि विशेषादपि पावितः
पूर्वी मी केलेल्या पुण्यामुळे तू मला जागृत केलेस, किंवा तुझ्या पायधुळीमुळे मी विशेषतः पावन झालो.
विधिं माधवमासस्य ब्रूहि मे वदतां वर । सर्वपापक्षयकरो यस्त्वया परिकीर्तितः
वक्त्यांमध्ये श्रेष्ठा, तू जे सर्व पाप नष्ट करणारे म्हणून सांगितलेस, त्या माधवमासातील व्रताचे स्वरूप मला सांग.
किं दानं तत्र किं स्नानं को देवो नियमास्तु के । एतदाचक्ष्व विप्रर्षे दुरितोत्तारणाय मे
त्या व्रतात कोणते दान, कोणते स्नान, कोणता देव, आणि कोणते नियम आहेत? हे विप्रर्षी, मला पापातून सोडवण्यासाठी हे सर्व सांग.
यम उवाच- इत्येवमुक्तो भगवान्कश्यपः स दयानिधिः । प्रोवाच वचनं विप्र धर्म्यं विश्वहितं शुभम्
यम म्हणाला—अशा प्रकारे विचारल्यावर, दयासागर असलेल्या भगवंत कश्यपांनी, हे विप्र, सर्वांच्या हितासाठी धर्मयुक्त आणि शुभ असे वचन सांगितले.
कश्यप उवाच- पूर्वापरसमाधान क्षमबुद्ध्या च ते नृप । पृष्टं प्राज्ञे न वक्तव्यं नाधमे पापमानसे
कश्यप म्हणाले — राजन, धीर आणि समजूतदार मनाने, ज्यांनी विचारले नाही अशा विद्वानांशी किंवा नीच, वाईट मनाच्या माणसांशी बोलू नये.
पापप्रवृत्तस्य तथा दत्वा भूप शुभां मतिम् । विद्यादानफलं सम्यक्प्राप्यते नात्र संशयः
राजा, जो वाईट मार्गावर आहे त्याला जर चांगली समज दिली, तर ज्ञान देण्याचे पूर्ण फळ नक्की मिळते — यात शंका नाही.
नापृष्टः कस्यचिद्ब्रूयान्न चान्यायेन पृच्छतः । जानन्नपि हि मेधावी जडवल्लोकमाचरेत्
कोणत्याही माणसाला न विचारता बोलू नये, आणि अन्यायाने विचारणाऱ्यालाही सांगू नये; ज्ञानी असला तरी लोकांत जणू काही त्याला काहीच माहीत नाही असे वागावे.
विदुषामपि शिष्याणां पुत्राणां च क्रियावताम् । अपृष्टमपि वक्तव्यं श्रेयः श्रद्धावतां हितम्
पण, जे शिष्य, पुत्र किंवा चांगले कर्म करणारे आहेत आणि श्रद्धावान आहेत, त्यांना विचारले नाही तरी त्यांचे कल्याण साधणारे सांगावे.
सांप्रतं शुद्धहृदयो जातस्त्वं वचनान्मम । पुराचरितपुण्येन केनापि च महीपते
राजन, माझ्या शब्दांमुळे आणि पूर्वी केलेल्या पुण्यामुळे तुझे हृदय आता शुद्ध झाले आहे.
पापावस्थं शरीरं तद्गतं तव ममाश्रयात् । श्रवणाद्धर्मशास्त्रस्य धर्मावस्थं तु तेऽभवत्
तुझे जे पापयुक्त शरीर होते, ते माझ्या आश्रयाने आले; धर्मशास्त्राचे श्रवण केल्याने तू धर्माच्या स्थितीत पोहोचला आहेस.
पापावस्थमधर्माख्यं धर्मज्ञानविवर्जितम् । अपरं सद्व्रतं यद्धि विज्ञेयं तद्धि धार्मिकम्
पापयुक्त, धर्मज्ञान नसलेली अवस्था एक आहे; आणि चांगले व्रत पाळणारी दुसरी अवस्था — तीच खरी धर्मयुक्त समजावी.
धर्माधर्मोपभोगाय तत्तृतीयमतींद्रियम् । तत्त्रिभेदं शरीरं हि धर्म्मविद्भिरिहोच्यते
धर्म आणि अधर्माचा अनुभव घेण्यासाठी एक तिसरी, इंद्रियांच्या पलीकडची अवस्था आहे; म्हणून ज्ञानी लोक शरीराचे तीन प्रकार सांगतात.
यावता धर्मभोगश्च मुक्तिश्चैतत्त्रिभेदकम् । पापावस्थं शरीरं तत्पापसंज्ञं तदुच्यते
जोपर्यंत धर्माचा अनुभव आणि मुक्ती आहे, तोपर्यंत हे तीन प्रकार राहतात; पापयुक्त शरीराला 'पापयुक्त' असेच म्हणतात.
इदानीं गुरुभक्तिं च कुर्वतश्च वचो मम । शृण्वतो धर्मरूपं तु शरीरं ते व्यवस्थितम्
आता, गुरुभक्ती आणि माझे शब्द ऐकण्यामुळे तुझे शरीर धर्मरूप झाले आहे.
तेनैव शुद्धिरमला जाता धर्मक्रियोचिता । दैवेन देहिनां नाम चेतांसि चरितानि च
यामुळे तुझी शुद्ध, निर्मळ अशी धर्मकृत्यांना योग्य अशी शुद्धी झाली आहे; कारण देहधारकांची नावे, मन आणि कर्म हे सर्व दैवाने ठरतात.
शरीराणि च पुष्यंति कालेकाले विपर्ययम् । सांप्रतं भवतश्चेतो नूनं धर्मे प्रवर्तते
शरीरे काळानुसार वाढतात आणि कमी होतात; आता तुझे मन नक्कीच धर्मात लागले आहे.
तेन त्वां कारयिष्यामि माधवस्नानमुत्तमम् । यम उवाच-। ततस्तु कारितस्तेन कश्यपेन पुरोधसा
म्हणून मी तुला उत्तम माधवस्नान घालणार आहे. यम म्हणाले — मग त्या ऋत्विज कश्यपाने त्याला तसे करवून घेतले.
स नृपो माधवे मासि स्नानं दानं च पूजनम् । यथादृष्टं पुरा शास्त्रे वैशाखस्नानजं विधिम्
त्या राजाने माधव महिन्यात शास्त्रात सांगितलेल्या वैशाखस्नानाच्या विधीनुसार स्नान, दान आणि पूजा केली.
स मुनिः प्रत्युवाचासौ भूपाय च यथोदितम् । श्रावितः स्तोत्रसारं च पाठितो हरिमेधसः
त्या ऋषीने मग राजाला सांगितले, स्तोत्रांचा सारांश ऐकवला आणि हरिच्या स्तुती पाठ करायला लावली.
श्रुते यस्मिन्नधीते च स सम्यक्फलमाप्नुयात्
जो कोणी हे ऐकतो किंवा वाचतो, त्याला पूर्ण फळ मिळते.
स कारितस्तेन विशुद्धभावो राजापि चक्रे विधिवत्तदानीम् । श्रीमाधवेमासि विधानमीड्यं ततो यथाकर्णितमादरेण
त्या ऋषीने विधीपूर्वक करवून घेतल्यावर, शुद्ध मनाने त्या राजाने माधव महिन्यात ऐकले तसे भक्तीने पूजनीय व्रत केले.
प्रातःस्नानं च पाद्यं च ह्यर्घं च हरिपूजनम् । नैवेद्यं भक्तिभावेन चकार स नृपोत्तमः
त्या श्रेष्ठ राजाने सकाळी स्नान, पाद्य, अर्घ्य, हरिपूजा आणि नैवेद्य भक्तिभावाने केला.
दानं यथा नियमपालनमादरेण वैशाखमादिविदधाति विधानमेवम् । यो भक्तितोऽन्वहमसौ प्रतिवर्षमेवं कृत्वा प्रयाति हरिधाम महीसुराग्र्यः
जसा एखादा राजा दान देताना नियम पाळतो आणि वैशाख महिन्याच्या सुरुवातीला विधी श्रद्धेने करतो, तसाच जो दरवर्षी भक्तीभावाने हे करतो, तो श्रेष्ठ राजा हरिच्या धामाला जातो.
अथेतरेषु मासेषु कामिनीकुचकेलिवान् । भोगैकलालसो भूयो भवत्येवं यथारुचि
पण इतर महिन्यांत, तो स्त्रियांच्या अंगाशी खेळण्यात आणि भोगातच रमतो, आणि आपल्या इच्छेप्रमाणे वागतो.
न धर्मनियमं राजकार्येषु न विचारणम् । करोति कामवशगो हित्वा मासं स माधवम्
तो कामाच्या वशिला जाऊन, धर्माचे नियम आणि राजकारण लक्षात घेत नाही, आणि माधव महिना सोडून देतो.
महतामपि विप्राग्र्य दुर्निवार्यो मनोभवः । शरीरसहजो नूनमनादिर्वासनाक्रमः
हे श्रेष्ठ ब्राह्मण, मोठ्या मोठ्यांनाही मनाचा मोह थांबवता येत नाही; तो शरीरातच असतो आणि तो अगदी आदिकाळापासून चालत आलेला आहे.
केशकज्जलशालिन्यो दुःस्पर्शा लोचनप्रियाः । यस्मादग्निशिखा नार्यो दहंति तृणवन्नरम्
केस आणि काजळ लावलेल्या, स्पर्शाला कठीण पण डोळ्यांना प्रिय अशा स्त्रिया, अग्नीच्या ज्वाळेसारख्या पुरुषांना गवतासारखे जाळतात.
घोरः शत्रुः शरीरस्थः पुंसां कामो यथोचितम् । मोहधूममयः पापो न केषामंधकारितम्
शरीरात असलेला काम हा पुरुषांचा भयंकर शत्रू आहे; तो मोहाच्या धुराने बनलेला, पापी आणि अनेकांना अंध करणारा आहे.