वदाम्यहं तव नृपहितं सर्वोत्तमोत्तमम् । पुरोहितो यतस्तेऽहं सदसत्कर्मभागपि
राजा, मी तुला सर्वश्रेष्ठ हित सांगतो; कारण मी तुझा पुरोहित आहे, आणि तुझ्या सर्व कर्मांचा मीही भागीदार आहे.
एकतः सर्वपुण्यानि पापनाशाय पापिनाम् । एकतो माधवे मासो माधवस्यप्रियः सदा
एकीकडे सर्व पुण्ये पापींच्या पापनाशासाठी आहेत, आणि दुसरीकडे माधवाचा महिना, जो माधवाला नेहमी प्रिय आहे.
ब्रह्महत्या सुरापानं स्तेयं गुर्वंगनागमः । महांति पातकान्येव कीर्तितानि मुनीश्वरैः
ब्राह्मणहत्या, मद्यपान, चोरी, आणि गुरुच्या पत्नीशी संबंध—हे सर्व मोठे पाप आहेत, असे ऋषींनी सांगितले आहे.
तत्र यन्मनसा काये व्रतेनापि कृतं नरैः । नाशयेन्माधवो मासः सर्वं पापतमो महत्
माणसांनी मनाने, शरीराने किंवा व्रताने केलेली कोणतीही मोठी पापे माधवाचा महिना पूर्णपणे नष्ट करतो.
दिवाकर इव ध्वांतं नाशयेन्नृपसर्वशः । तथा श्री माधवोमासस्तमाचर विधानतः
राजा, जसा सूर्य अंधार नाहीसा करतो, तसाच श्रीमाधवाचा महिना पाप नाहीसा करतो; म्हणून तो नियमाने पाळ.
आजन्मनोऽपि विहितानि महांति राजन्घोराणि तानि दुरितानि विहाय मर्त्याः । वैशाखमासविहिताचरणप्रभाव पुण्येन ते हरिपुरं मुदिता लभंते
राजा, जन्मापासून केलेली मोठी आणि भयंकर पापेही माणसे सोडतात; वैशाख महिन्याचे व्रत केल्यामुळे मिळणाऱ्या पुण्याने ते आनंदाने हरिपुरी प्राप्त करतात.
यद्येकमपि वैशाखमाचरंति विधानतः । भावतः पापिनोऽप्यंते प्रयांति हरिमंदिरम्
कोणी एक जरी वैशाख महिना नियमाने पाळला, तरी तो कितीही पापी असला तरी शेवटी हरिच्या धामाला पोहोचतो.
तस्मात्त्वमपि राजेंद्र मासेऽस्मिन्माधवेधुना । प्रातःस्नात्वा विधानेन समर्चय मधुद्विषम्
म्हणून, राजेंद्र, या माधव महिन्यात सकाळी नियमाने स्नान करून मधुचा शत्रू असलेल्या श्रीकृष्णाची पूजा कर.
तंडुलस्य यथा चर्म यथा ताम्रस्य कालिमा । नश्यंति क्रियया वीर पुरुषस्य तथा मलः
जसा तांदळाचा साल आणि तांब्यावरील काळेपणा कष्टाने नाहीसा होतो, तसेच पुरुषाचे दोषही प्रयत्नाने नष्ट होतात, हे वीर.
जीवस्य तंडुलस्येव सहजोऽपि मलो महान् । नश्यत्येव न संदेहस्तस्मात्कर्मोदितं कुरु
जसा तांदळाला जन्मजात साल असतो, तसा जीवाला मोठा दोष असतो; पण तोही नक्कीच नाहीसा होतो—यात शंका नाही. म्हणून सांगितलेल्या कर्माचे पालन कर.
इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे वैशाखमाहात्म्ये नवनवतितमोऽध्यायः
श्रीपद्मपुराणाच्या पाताळखंडातील वैशाखमाहात्म्याचा नव्याण्णववा अध्याय येथे संपला.
श्रीराजोवाच- क्षीरोदजलतुल्याभिः शीतलामलदृष्टिभिः । तथ्याभिश्च विचित्राभिस्त्वया गीर्भिः प्रबोधितः
राजा म्हणाला—तुझ्या शब्दांनी, जे क्षीरसागरासारखे शीतल आणि निर्मळ आहेत, खरे आणि रंगीबेरंगी आहेत, मला जागृती मिळाली.
असागरोत्थं पीयूषमद्रव्यं व्यसनौषधम् । त्वयाहं पायितः सौम्य भवरोगनिवारणम्
हे सौम्य, तू मला असा अमृतरस प्यायला दिलास, जो समुद्रातून न जन्मलेला आणि दुःखाची औषधी आहे, जो भवरोग दूर करतो.
हर्षप्रदो नृणां पापहानिकृज्जीवनौषधम् । जरामृत्युहरो विप्र सद्भिः किल समागमः
हे विप्र, सज्जनांचा संग हा लोकांना आनंद देणारा, पाप नष्ट करणारा, जीवनाची औषधी देणारा आणि वार्धक्य व मृत्यू दूर करणारा आहे, असे ज्ञानी लोक म्हणतात.
यानि यानि दुरापानि वांछितानि महीतले । प्राप्यंते तानि तान्येव साधूनामेव संगमात्
या पृथ्वीवर जी जी दुर्मिळ आणि इच्छित वस्तू आहेत, त्या सर्व सज्जनांच्या संगामुळे मिळतात.
यः स्नातः पापहरया साधुसंगम गंगया । किं तस्य दानैः किं तीर्थैः किं तपोभिः किमध्वरैः
जो सज्जनसंगरूपी गंगेत स्नान करतो, जी पाप नष्ट करणारी आहे, त्याला दान, तीर्थ, तप किंवा यज्ञ यांची गरज राहत नाही.
निमज्ज्योन्मज्जतान्नॄणां भवाब्धौ परमायनम् । संतो धर्मविदः शांता नौर्दृढे वाप्सुमज्जताम्
जी माणसं जन्ममरणाच्या समुद्रात बुडत आणि वर येतात, त्यांच्यासाठी शांत, धर्म जाणणारे संत हे बुडणाऱ्यांसाठी मजबूत होडीसारखे श्रेष्ठ आश्रयस्थान आहेत.
यो मे भावःपुरा ह्यासीत्कामैकसुखलालसः । दर्शनाद्वचनात्तेऽद्य विपरीतोऽभवद्विभो
माझा पूर्वीचा भाव, जो केवळ कामसुखात रमणारा होता, तो तुझ्या दर्शनाने आणि शब्दांनी आता पूर्णपणे बदलून गेला आहे, हे प्रभो.
एकजन्मसुखस्यार्थे सहस्राणि विलोपयेत् । प्राज्ञो जन्मसहस्राणि संचिनोत्येकजन्मना
एक जन्मातील सुखासाठी शहाणा माणूस हजारो जन्म सोडून देतो; आणि एका जन्मात तो हजारो जन्मांचे पुण्य साठवतो.
हाहा कामरसास्वाद सुखलालसचेतसा । मया मूढेन न कृतं किंचिदात्महितं द्विज
हाय! मी मूढ, कामरसाच्या चवीत आणि सुखाच्या लालसेत रमलो, म्हणून मी स्वतःच्या हितासाठी काहीच केले नाही, हे द्विज.
अहो मे मनसो मोहो येनात्मा योषितां कृते । पातितो व्यसने घोरे दुःखोदर्के दुरत्यये
अहो, माझ्या मनाचा मोह! ज्यामुळे स्त्रियांसाठी मी स्वतःला भयंकर, टळू न शकणाऱ्या दुःखात टाकले.
भगवन्परितुष्टोऽस्मि बोधितो वचनेन ते । उपदेशप्रदानेन मामुद्धर्तुमिहार्हसि
भगवंत, तुझ्या उपदेशाने मी संतुष्ट झालो आहे; तू मला शिकवलेस, आता मला इथे तारावे.
पुरा चरितपुण्योऽहं भवता बोधितोऽस्मि यत् । त्वत्पादरजसा वापि विशेषादपि पावितः
पूर्वी मी केलेल्या पुण्यामुळे तू मला जागृत केलेस, किंवा तुझ्या पायधुळीमुळे मी विशेषतः पावन झालो.
विधिं माधवमासस्य ब्रूहि मे वदतां वर । सर्वपापक्षयकरो यस्त्वया परिकीर्तितः
वक्त्यांमध्ये श्रेष्ठा, तू जे सर्व पाप नष्ट करणारे म्हणून सांगितलेस, त्या माधवमासातील व्रताचे स्वरूप मला सांग.
किं दानं तत्र किं स्नानं को देवो नियमास्तु के । एतदाचक्ष्व विप्रर्षे दुरितोत्तारणाय मे
त्या व्रतात कोणते दान, कोणते स्नान, कोणता देव, आणि कोणते नियम आहेत? हे विप्रर्षी, मला पापातून सोडवण्यासाठी हे सर्व सांग.
यम उवाच- इत्येवमुक्तो भगवान्कश्यपः स दयानिधिः । प्रोवाच वचनं विप्र धर्म्यं विश्वहितं शुभम्
यम म्हणाला—अशा प्रकारे विचारल्यावर, दयासागर असलेल्या भगवंत कश्यपांनी, हे विप्र, सर्वांच्या हितासाठी धर्मयुक्त आणि शुभ असे वचन सांगितले.
कश्यप उवाच- पूर्वापरसमाधान क्षमबुद्ध्या च ते नृप । पृष्टं प्राज्ञे न वक्तव्यं नाधमे पापमानसे
कश्यप म्हणाले — राजन, धीर आणि समजूतदार मनाने, ज्यांनी विचारले नाही अशा विद्वानांशी किंवा नीच, वाईट मनाच्या माणसांशी बोलू नये.
पापप्रवृत्तस्य तथा दत्वा भूप शुभां मतिम् । विद्यादानफलं सम्यक्प्राप्यते नात्र संशयः
राजा, जो वाईट मार्गावर आहे त्याला जर चांगली समज दिली, तर ज्ञान देण्याचे पूर्ण फळ नक्की मिळते — यात शंका नाही.
नापृष्टः कस्यचिद्ब्रूयान्न चान्यायेन पृच्छतः । जानन्नपि हि मेधावी जडवल्लोकमाचरेत्
कोणत्याही माणसाला न विचारता बोलू नये, आणि अन्यायाने विचारणाऱ्यालाही सांगू नये; ज्ञानी असला तरी लोकांत जणू काही त्याला काहीच माहीत नाही असे वागावे.
विदुषामपि शिष्याणां पुत्राणां च क्रियावताम् । अपृष्टमपि वक्तव्यं श्रेयः श्रद्धावतां हितम्
पण, जे शिष्य, पुत्र किंवा चांगले कर्म करणारे आहेत आणि श्रद्धावान आहेत, त्यांना विचारले नाही तरी त्यांचे कल्याण साधणारे सांगावे.