स्थानं न लभते वीर्यं चंचलत्वेन वर्तते । प्राणिनां हि कपालेषु कृमयः संति पंच वै
हे वीर्य स्थिर राहत नाही आणि चंचल असते; जीवांच्या कवटीत पाच किडे असतात.
द्वावेतौ कर्णमूले तु नेत्रस्थाने ततः पुनः । कनिष्ठांगुलिमानेन रक्तपुच्छाश्च भूपते
त्यातील दोन किडे कानाच्या मुळाशी आणि पुन्हा डोळ्यांच्या जागी असतात; राजन, हे किडे लहान बोटाएवढे आणि लाल शेपटीचे असतात.
नवनीतस्य वर्णेन कृष्णपुच्छा न संशयः । तेषां नामानि भद्रं ते मत्तो निगदतः शृणु
हे ताज्या लोण्यासारख्या रंगाचे आणि काळ्या शेपटीचे असतात, यात शंका नाही; त्यांची नावे मी तुला सांगतो, लक्ष देऊन ऐक.
पिङ्गली शृंगली नाम द्वौ कृमी कर्णमूलयोः । शृंगली जंगली चान्यौ नेत्रयोरंतरस्थितौ
पिंगळी आणि श्रृंगळी हे दोन किडे कानाच्या मुळाशी असतात; श्रृंगळी आणि जंगल्ली हे दोन किडे डोळ्यांच्या आत असतात.
कृमीणां शतपंचाशत्तादृग्भूता न संशयः । ललाटांतः स्थिताः सर्वे राजिकायाः प्रमाणतः
अशा प्रकारचे पन्नास किडे असतात, यात शंका नाही; हे सगळे कपाळाच्या टोकाला, मोहरीच्या दाणाएवढ्या आकाराचे असतात.
कपालरोगिणः सर्वे कुर्वंति न संशयः । अन्यमेवं प्रवक्ष्यामि प्राजापत्यो महाकृमिः
कपाळाच्या आजाराने त्रस्त असलेल्या सर्वांना हे किडे त्रास देतात, यात शंका नाही; आता मी तुला दुसरा, प्रजापत्य नावाचा मोठा किडा सांगतो.
सतंडुलप्रमाणेन तद्वद्वर्णेन संशयः । केशद्वयं मुखे तस्य विद्यते शृणु भूपते
तो तांदळाच्या दाण्यासारखा रंग आणि आकार असलेला असतो, यात शंका नाही; त्याच्या तोंडात दोन केस असतात, हे ऐक राजन.
प्राणिनां संक्षयाबुद्धिस्तत्क्षणाद्धि न संशयः । स्वस्थाने संस्थितस्यापि प्राजापत्यस्य वै मुखे
त्यामुळे जीवांची बुद्धी क्षणात नष्ट होते, यात शंका नाही; जरी प्रजापत्य किडा आपल्या जागी, तोंडात असला तरी.
तद्वीर्यं रसरूपेण पतते नात्र संशयः । सुखेन पिबते वीर्यं तेन मत्तः प्रजायते
त्याचा सार रसाच्या रूपाने खाली पडतो, यात शंका नाही; त्यामुळे तो सहजपणे वीर्य पितो आणि माझ्यापासून जन्मतो.
तालुस्थानं प्रभेद्यैव चंचलत्वेन वर्त्तते । इडा च पिंगला नाडी सुषुम्ना तत्र संस्थिताः
तो तालू फोडून चंचलपणे राहतो; तिथे इडा, पिंगला आणि सुषुम्ना या नाड्या असतात.
स्वबलेनापि तस्यैव कंपिता नाडिका क्षणम् । कामकंडूर्भवेद्राजन्सर्वेषां प्राणिनां किल
राजा, आपल्या स्वतःच्या शक्तीनेसुद्धा ती नळी क्षणभर थरथरते; आणि सर्व प्राण्यांमध्ये कामाची खाज निर्माण होते.
नरस्य स्फुटते लिगं नार्या योनिश्च भूपते । स्त्रीनरौ च प्रमत्तौ तौ गच्छतः संगमं ततः
राजा, पुरुषाचे लिंग आणि स्त्रीची योनी दोन्ही फुलतात; मग ती स्त्री आणि पुरुष दोघेही वेडसर होऊन एकत्र येतात.
कायेन कायं संघृष्य मैथुनेन हि जायते । क्षणमात्रं सुखं तत्र पुनः कंडूश्च तादृशी
शरीर शरीराशी घासल्यावर मैथुन होते; तिथे क्षणभर सुख मिळते, आणि पुन्हा तशीच खाज येते.
सर्वत्र दृश्यते वीर भाव एवंविधः किल । विरसः परिपाकोऽयं विषयस्य न संशयः
वीर, जगात सर्वत्र असाच अनुभव दिसतो; विषयसुखाचा शेवट नेहमीच नीरस असतो, यात शंका नाही.
धर्म एव पुनः श्रेयान्विधिना समनुष्ठितः । धैर्यमालंब्य च ततो धर्ममेव समाचर
नियमाप्रमाणे केलेला धर्म हाच खरा श्रेष्ठ आहे; म्हणून धैर्य धरून नेहमी धर्माचाच आचरण कर.
श्वास एष चपलः क्षणमध्ये यो गतागत शतानि विधत्ते । जीवितं तनुभृतां तदधीनं कः समाचरति धर्मविलंबम्
हा श्वास फारच चंचल आहे, क्षणभरात शेकडो वेळा येतो आणि जातो; सर्व सजीवांचे जीवन त्यावरच अवलंबून आहे—मग धर्माच्या आचरणात कोण उशीर करील?
दशमीमपि यातस्य चेतो नाद्यापि भूपते । विषयेभ्यो निषिद्धेभ्यो हाहा न विरमेच्चलम्
राजा, माणूस दहा दशकं जगल्यानंतरही त्याचे मन निषिद्ध विषयांकडून थांबत नाही—हाय, ते मन कायम अस्थिरच राहते.
न जातुकामः कामानामुपभोगेन शाम्यति । हविषा कृष्णवर्त्मेव भूय एवाभिवर्द्धते
काम कधीच उपभोगाने शांत होत नाही; जशी तुपाने अग्नी वाढतो, तशीच इच्छा अधिकच वाढते.
पुंश्चल्यापहृतं चित्तं कश्चान्यो मोचितुं क्षमः । आत्मारामेश्वरमृते भगवंतं च माधवम्
जेव्हा एखाद्या स्त्रीने मन हरवले जाते, तेव्हा आत्माराम आणि श्रीमाधव यांच्याशिवाय ते कोण सोडवू शकतो?
तस्मात्सर्वं निष्फलत्वं प्रयातं कामकश्मलात् । वयस्तेऽप्यधुना भूप समाचर हितं निजम्
म्हणून, कामाच्या अपवित्रतेमुळे सर्व काही निष्फळ होते; राजा, आता स्वतःचे कल्याण साध.
वदाम्यहं तव नृपहितं सर्वोत्तमोत्तमम् । पुरोहितो यतस्तेऽहं सदसत्कर्मभागपि
राजा, मी तुला सर्वश्रेष्ठ हित सांगतो; कारण मी तुझा पुरोहित आहे, आणि तुझ्या सर्व कर्मांचा मीही भागीदार आहे.
एकतः सर्वपुण्यानि पापनाशाय पापिनाम् । एकतो माधवे मासो माधवस्यप्रियः सदा
एकीकडे सर्व पुण्ये पापींच्या पापनाशासाठी आहेत, आणि दुसरीकडे माधवाचा महिना, जो माधवाला नेहमी प्रिय आहे.
ब्रह्महत्या सुरापानं स्तेयं गुर्वंगनागमः । महांति पातकान्येव कीर्तितानि मुनीश्वरैः
ब्राह्मणहत्या, मद्यपान, चोरी, आणि गुरुच्या पत्नीशी संबंध—हे सर्व मोठे पाप आहेत, असे ऋषींनी सांगितले आहे.
तत्र यन्मनसा काये व्रतेनापि कृतं नरैः । नाशयेन्माधवो मासः सर्वं पापतमो महत्
माणसांनी मनाने, शरीराने किंवा व्रताने केलेली कोणतीही मोठी पापे माधवाचा महिना पूर्णपणे नष्ट करतो.
दिवाकर इव ध्वांतं नाशयेन्नृपसर्वशः । तथा श्री माधवोमासस्तमाचर विधानतः
राजा, जसा सूर्य अंधार नाहीसा करतो, तसाच श्रीमाधवाचा महिना पाप नाहीसा करतो; म्हणून तो नियमाने पाळ.
आजन्मनोऽपि विहितानि महांति राजन्घोराणि तानि दुरितानि विहाय मर्त्याः । वैशाखमासविहिताचरणप्रभाव पुण्येन ते हरिपुरं मुदिता लभंते
राजा, जन्मापासून केलेली मोठी आणि भयंकर पापेही माणसे सोडतात; वैशाख महिन्याचे व्रत केल्यामुळे मिळणाऱ्या पुण्याने ते आनंदाने हरिपुरी प्राप्त करतात.
यद्येकमपि वैशाखमाचरंति विधानतः । भावतः पापिनोऽप्यंते प्रयांति हरिमंदिरम्
कोणी एक जरी वैशाख महिना नियमाने पाळला, तरी तो कितीही पापी असला तरी शेवटी हरिच्या धामाला पोहोचतो.
तस्मात्त्वमपि राजेंद्र मासेऽस्मिन्माधवेधुना । प्रातःस्नात्वा विधानेन समर्चय मधुद्विषम्
म्हणून, राजेंद्र, या माधव महिन्यात सकाळी नियमाने स्नान करून मधुचा शत्रू असलेल्या श्रीकृष्णाची पूजा कर.
तंडुलस्य यथा चर्म यथा ताम्रस्य कालिमा । नश्यंति क्रियया वीर पुरुषस्य तथा मलः
जसा तांदळाचा साल आणि तांब्यावरील काळेपणा कष्टाने नाहीसा होतो, तसेच पुरुषाचे दोषही प्रयत्नाने नष्ट होतात, हे वीर.
जीवस्य तंडुलस्येव सहजोऽपि मलो महान् । नश्यत्येव न संदेहस्तस्मात्कर्मोदितं कुरु
जसा तांदळाला जन्मजात साल असतो, तसा जीवाला मोठा दोष असतो; पण तोही नक्कीच नाहीसा होतो—यात शंका नाही. म्हणून सांगितलेल्या कर्माचे पालन कर.