यं प्राप्यातिपवित्राणि पंचगव्यहवींषि च । अशुचित्वं क्षणं यांति कोऽन्य स्यादशुचिस्ततः
ज्याच्या स्पर्शाने अगदी पवित्र गोमूत्र, गोमय, दूध, दही, तूपही क्षणभर अपवित्र होतात; तर त्याहून अपवित्र दुसरं कोण असू शकतं?
जिघ्रन्नपि स्वदुर्गंधं पश्यन्नपि मलं स्वकम् । न विरज्यति लोकोऽयं पीडयन्नपि नासिकाम्
आपला वास घाण असला, आपलं मल दिसलं, तरी लोक नाक मुरडूनही त्याकडे दुर्लक्ष करतात, दूर जात नाहीत.
हृद्यान्नमन्नपानानि यं प्राप्य सुरभीणि च । अशुचित्वं प्रयांत्याशु कोऽन्यस्यादशुचिस्ततः
मनाला आवडणारे अन्न-पाणी मिळाल्यावर ते सुगंधी होते; पण तेच जर अशुद्ध झाले, तर दुसरा कोण अशुद्ध अन्न खाईल?
यस्योदरगतं चान्नं स्वं हि रूपं परित्यजेत् । कृमिमिश्रममेध्यत्वं शीघ्रं प्रज्ञायते किल
जेव्हा अन्न पोटात जाते आणि त्याचा मूळ आकार बदलतो, तेव्हा ते लगेच किड्यांनी आणि घाणेरड्या पदार्थांनी भरते, हे सर्वांना दिसून येते.
तथापि देहे भूपाल निजरूपं परित्यजेत् । शुनतां याति वै पश्चात्कृमिदुर्गंधिसंकुले
राजा, शरीराचेसुद्धा असेच होते—ते आपला मूळ रूप गमावते आणि नंतर रिकामे होऊन किडे व दुर्गंधी यांनी भरते.
जायंते तत्र वै यूकाः कृमयो वा न संशयः । सकृमिः कुरुते स्फोटं कंडूश्च परिदारुणः
तेथे नक्कीच उवा आणि किडे जन्मतात, यात शंका नाही; हे किडे फोड आणतात आणि तीव्र खाज निर्माण करतात.
व्यथामुत्पादयेद्भूयः सर्वांगं परिचालयेत् । नखाग्रैर्घृष्यमाणा सा कंडूः शांता प्रजायते
हे सगळ्या अंगाला वेदना देतात आणि अस्वस्थ करतात; नखांच्या टोकांनी खाजवले की थोडा आराम मिळतो.
तद्वत्सुखं भवत्येव सुरतस्य न संशयः । भुंजत्येवं रसान्मर्त्यः सुभक्षान्पिबते पुनः
त्याचप्रमाणे, संगामुळेही सुख मिळते, यात शंका नाही; माणूस चवीचे पदार्थ खातो आणि छान पेये पुन्हा-पुन्हा पितो.
तत्रस्थं पचते वह्निरपाने पातयेन्मलम् । सारभूतो रसस्तत्र उद्रिक्तस्तु प्रजायते
पोटात ज्या ठिकाणी अन्न असते, तेथे अग्नी त्याचे शिजवण करतो आणि मल खाली टाकतो; त्यातून जो सार आहे, तो रस म्हणून भरपूर प्रमाणात तयार होतो.
निर्मलः शुद्धवीर्यस्तु ब्रह्मस्थानं प्रयाति च । आकृष्टः स समानेन नीतस्तेनापि वायुना
तो शुद्ध आणि निर्मळ वीर्य ब्रह्मस्थानाकडे जातो; सम वायूने ओढून नेले जाते.
स्थानं न लभते वीर्यं चंचलत्वेन वर्तते । प्राणिनां हि कपालेषु कृमयः संति पंच वै
हे वीर्य स्थिर राहत नाही आणि चंचल असते; जीवांच्या कवटीत पाच किडे असतात.
द्वावेतौ कर्णमूले तु नेत्रस्थाने ततः पुनः । कनिष्ठांगुलिमानेन रक्तपुच्छाश्च भूपते
त्यातील दोन किडे कानाच्या मुळाशी आणि पुन्हा डोळ्यांच्या जागी असतात; राजन, हे किडे लहान बोटाएवढे आणि लाल शेपटीचे असतात.
नवनीतस्य वर्णेन कृष्णपुच्छा न संशयः । तेषां नामानि भद्रं ते मत्तो निगदतः शृणु
हे ताज्या लोण्यासारख्या रंगाचे आणि काळ्या शेपटीचे असतात, यात शंका नाही; त्यांची नावे मी तुला सांगतो, लक्ष देऊन ऐक.
पिङ्गली शृंगली नाम द्वौ कृमी कर्णमूलयोः । शृंगली जंगली चान्यौ नेत्रयोरंतरस्थितौ
पिंगळी आणि श्रृंगळी हे दोन किडे कानाच्या मुळाशी असतात; श्रृंगळी आणि जंगल्ली हे दोन किडे डोळ्यांच्या आत असतात.
कृमीणां शतपंचाशत्तादृग्भूता न संशयः । ललाटांतः स्थिताः सर्वे राजिकायाः प्रमाणतः
अशा प्रकारचे पन्नास किडे असतात, यात शंका नाही; हे सगळे कपाळाच्या टोकाला, मोहरीच्या दाणाएवढ्या आकाराचे असतात.
कपालरोगिणः सर्वे कुर्वंति न संशयः । अन्यमेवं प्रवक्ष्यामि प्राजापत्यो महाकृमिः
कपाळाच्या आजाराने त्रस्त असलेल्या सर्वांना हे किडे त्रास देतात, यात शंका नाही; आता मी तुला दुसरा, प्रजापत्य नावाचा मोठा किडा सांगतो.
सतंडुलप्रमाणेन तद्वद्वर्णेन संशयः । केशद्वयं मुखे तस्य विद्यते शृणु भूपते
तो तांदळाच्या दाण्यासारखा रंग आणि आकार असलेला असतो, यात शंका नाही; त्याच्या तोंडात दोन केस असतात, हे ऐक राजन.
प्राणिनां संक्षयाबुद्धिस्तत्क्षणाद्धि न संशयः । स्वस्थाने संस्थितस्यापि प्राजापत्यस्य वै मुखे
त्यामुळे जीवांची बुद्धी क्षणात नष्ट होते, यात शंका नाही; जरी प्रजापत्य किडा आपल्या जागी, तोंडात असला तरी.
तद्वीर्यं रसरूपेण पतते नात्र संशयः । सुखेन पिबते वीर्यं तेन मत्तः प्रजायते
त्याचा सार रसाच्या रूपाने खाली पडतो, यात शंका नाही; त्यामुळे तो सहजपणे वीर्य पितो आणि माझ्यापासून जन्मतो.
तालुस्थानं प्रभेद्यैव चंचलत्वेन वर्त्तते । इडा च पिंगला नाडी सुषुम्ना तत्र संस्थिताः
तो तालू फोडून चंचलपणे राहतो; तिथे इडा, पिंगला आणि सुषुम्ना या नाड्या असतात.
स्वबलेनापि तस्यैव कंपिता नाडिका क्षणम् । कामकंडूर्भवेद्राजन्सर्वेषां प्राणिनां किल
राजा, आपल्या स्वतःच्या शक्तीनेसुद्धा ती नळी क्षणभर थरथरते; आणि सर्व प्राण्यांमध्ये कामाची खाज निर्माण होते.
नरस्य स्फुटते लिगं नार्या योनिश्च भूपते । स्त्रीनरौ च प्रमत्तौ तौ गच्छतः संगमं ततः
राजा, पुरुषाचे लिंग आणि स्त्रीची योनी दोन्ही फुलतात; मग ती स्त्री आणि पुरुष दोघेही वेडसर होऊन एकत्र येतात.
कायेन कायं संघृष्य मैथुनेन हि जायते । क्षणमात्रं सुखं तत्र पुनः कंडूश्च तादृशी
शरीर शरीराशी घासल्यावर मैथुन होते; तिथे क्षणभर सुख मिळते, आणि पुन्हा तशीच खाज येते.
सर्वत्र दृश्यते वीर भाव एवंविधः किल । विरसः परिपाकोऽयं विषयस्य न संशयः
वीर, जगात सर्वत्र असाच अनुभव दिसतो; विषयसुखाचा शेवट नेहमीच नीरस असतो, यात शंका नाही.
धर्म एव पुनः श्रेयान्विधिना समनुष्ठितः । धैर्यमालंब्य च ततो धर्ममेव समाचर
नियमाप्रमाणे केलेला धर्म हाच खरा श्रेष्ठ आहे; म्हणून धैर्य धरून नेहमी धर्माचाच आचरण कर.
श्वास एष चपलः क्षणमध्ये यो गतागत शतानि विधत्ते । जीवितं तनुभृतां तदधीनं कः समाचरति धर्मविलंबम्
हा श्वास फारच चंचल आहे, क्षणभरात शेकडो वेळा येतो आणि जातो; सर्व सजीवांचे जीवन त्यावरच अवलंबून आहे—मग धर्माच्या आचरणात कोण उशीर करील?
दशमीमपि यातस्य चेतो नाद्यापि भूपते । विषयेभ्यो निषिद्धेभ्यो हाहा न विरमेच्चलम्
राजा, माणूस दहा दशकं जगल्यानंतरही त्याचे मन निषिद्ध विषयांकडून थांबत नाही—हाय, ते मन कायम अस्थिरच राहते.
न जातुकामः कामानामुपभोगेन शाम्यति । हविषा कृष्णवर्त्मेव भूय एवाभिवर्द्धते
काम कधीच उपभोगाने शांत होत नाही; जशी तुपाने अग्नी वाढतो, तशीच इच्छा अधिकच वाढते.
पुंश्चल्यापहृतं चित्तं कश्चान्यो मोचितुं क्षमः । आत्मारामेश्वरमृते भगवंतं च माधवम्
जेव्हा एखाद्या स्त्रीने मन हरवले जाते, तेव्हा आत्माराम आणि श्रीमाधव यांच्याशिवाय ते कोण सोडवू शकतो?
तस्मात्सर्वं निष्फलत्वं प्रयातं कामकश्मलात् । वयस्तेऽप्यधुना भूप समाचर हितं निजम्
म्हणून, कामाच्या अपवित्रतेमुळे सर्व काही निष्फळ होते; राजा, आता स्वतःचे कल्याण साध.