मुह्यतापि मनुष्येण प्रष्टव्याः सुहृदो बुधाः । ते च पृष्टा यथा ब्रूयुस्तत्कर्त्तव्यं यथोचितम्
माणूस जरी गोंधळला असला, तरी शहाण्या मित्रांना विचारावं; आणि ते विचारल्यावर योग्य ते सांगावं, व तसंच वागावं.
सर्वोपायेन कर्त्तव्यो निग्रहः कामकोपयोः । श्रेयोऽर्थिना यतस्तौ हि श्रेयोघातार्थमुद्यतौ
सर्व प्रकारांनी काम आणि राग यांना आवर घालावा, कारण हे दोन्ही नेहमीच कल्याण नष्ट करण्यासाठी तयार असतात.
कामो हि बलवान्राजञ्छरीरस्थो रिपुर्महान् । न तस्य वशगो भूयाज्जनः श्रेयोभिलाषुकः
राजा, काम हा शरीरात राहणारा मोठा आणि बलवान शत्रू आहे; जो कल्याणाची इच्छा करतो त्याने त्याच्या अधीन होऊ नये.
यः कामो देवदेवेन पुरा तेनैव शूलिना । ललाटवह्निना दग्धः कृतोनंग इति स्थितिः
पूर्वी देवाधिदेवाने, त्रिशूळधारीने, कपाळातील ज्वाळेने ज्या कामदेवाला जाळलं, त्यालाच 'अनंग' असं म्हणतात.
यदा वांछत्यसौ नारीं निहंतुं समनोभवः । पुंसां कायं समाश्रित्य स्वरूपं दर्शयत्यसौ
जेव्हा तो मनातून उत्पन्न झालेला देव एखाद्या स्त्रीला नष्ट करायचं ठरवतो, तेव्हा पुरुषांचा आधार घेऊन तो स्वतःचं रूप दाखवतो.
चिंत्यमानस्य वै पुंसो नार्या रूपं पुनःपुनः । तमदृष्टं समाश्रित्य नरमुन्मादयत्यसौ
जेव्हा एखादा पुरुष वारंवार स्त्रीचं रूप मनात धरतो, तेव्हा काम त्या अदृश्य प्रतिमेचा आधार घेऊन त्याला वेडं करतो.
तथैवोन्मादयत्येष योषिदंगं न संशयः । स्मरः संस्मरणान्नाम जातं तस्य ततो नृप
त्याचप्रमाणे, तो स्त्रियांच्या अंगावरूनही त्यांना वेडं करतो, यात शंका नाही. कारण तो आठवला जातो म्हणून त्याला 'स्मर' असं नाव आहे, राजन.
यादृशस्तादृशो रंगो वस्त्रं वीरसमाश्रयेत् । आत्मतेजः प्रकाशात्सोऽश्रुधारा पेयतां व्रजेत्
जसा खेळ तसं वस्त्र; वीराने स्वतःच्या तेजावर विश्वास ठेवावा. ते तेज प्रकट झालं की, अश्रूंच्या धारेपर्यंत जाऊ शकतो.
नार्यारूपं समारुह्य धीरं तमपि मोहयेत् । पुरुषं तु समाश्रित्य द्रावयत्येष योषितम्
स्त्रीचं रूप घेऊन तो धीरवानालाही मोहात पाडतो; पण पुरुषाचा आधार घेतल्यावर तो स्त्रियांना दूर करतो.
स एव सहजो राजन्नशरीरी शरीरगः । शरीरकस्यापि विभो कथं पापं विधीयते
राजा, तोच सहज असणारा, देह नसला तरी देहात असणारा आहे; मग देहधाऱ्याला पाप कसं लागतं, प्रभो?
यं प्राप्यातिपवित्राणि पंचगव्यहवींषि च । अशुचित्वं क्षणं यांति कोऽन्य स्यादशुचिस्ततः
ज्याच्या स्पर्शाने अगदी पवित्र गोमूत्र, गोमय, दूध, दही, तूपही क्षणभर अपवित्र होतात; तर त्याहून अपवित्र दुसरं कोण असू शकतं?
जिघ्रन्नपि स्वदुर्गंधं पश्यन्नपि मलं स्वकम् । न विरज्यति लोकोऽयं पीडयन्नपि नासिकाम्
आपला वास घाण असला, आपलं मल दिसलं, तरी लोक नाक मुरडूनही त्याकडे दुर्लक्ष करतात, दूर जात नाहीत.
हृद्यान्नमन्नपानानि यं प्राप्य सुरभीणि च । अशुचित्वं प्रयांत्याशु कोऽन्यस्यादशुचिस्ततः
मनाला आवडणारे अन्न-पाणी मिळाल्यावर ते सुगंधी होते; पण तेच जर अशुद्ध झाले, तर दुसरा कोण अशुद्ध अन्न खाईल?
यस्योदरगतं चान्नं स्वं हि रूपं परित्यजेत् । कृमिमिश्रममेध्यत्वं शीघ्रं प्रज्ञायते किल
जेव्हा अन्न पोटात जाते आणि त्याचा मूळ आकार बदलतो, तेव्हा ते लगेच किड्यांनी आणि घाणेरड्या पदार्थांनी भरते, हे सर्वांना दिसून येते.
तथापि देहे भूपाल निजरूपं परित्यजेत् । शुनतां याति वै पश्चात्कृमिदुर्गंधिसंकुले
राजा, शरीराचेसुद्धा असेच होते—ते आपला मूळ रूप गमावते आणि नंतर रिकामे होऊन किडे व दुर्गंधी यांनी भरते.
जायंते तत्र वै यूकाः कृमयो वा न संशयः । सकृमिः कुरुते स्फोटं कंडूश्च परिदारुणः
तेथे नक्कीच उवा आणि किडे जन्मतात, यात शंका नाही; हे किडे फोड आणतात आणि तीव्र खाज निर्माण करतात.
व्यथामुत्पादयेद्भूयः सर्वांगं परिचालयेत् । नखाग्रैर्घृष्यमाणा सा कंडूः शांता प्रजायते
हे सगळ्या अंगाला वेदना देतात आणि अस्वस्थ करतात; नखांच्या टोकांनी खाजवले की थोडा आराम मिळतो.
तद्वत्सुखं भवत्येव सुरतस्य न संशयः । भुंजत्येवं रसान्मर्त्यः सुभक्षान्पिबते पुनः
त्याचप्रमाणे, संगामुळेही सुख मिळते, यात शंका नाही; माणूस चवीचे पदार्थ खातो आणि छान पेये पुन्हा-पुन्हा पितो.
तत्रस्थं पचते वह्निरपाने पातयेन्मलम् । सारभूतो रसस्तत्र उद्रिक्तस्तु प्रजायते
पोटात ज्या ठिकाणी अन्न असते, तेथे अग्नी त्याचे शिजवण करतो आणि मल खाली टाकतो; त्यातून जो सार आहे, तो रस म्हणून भरपूर प्रमाणात तयार होतो.
निर्मलः शुद्धवीर्यस्तु ब्रह्मस्थानं प्रयाति च । आकृष्टः स समानेन नीतस्तेनापि वायुना
तो शुद्ध आणि निर्मळ वीर्य ब्रह्मस्थानाकडे जातो; सम वायूने ओढून नेले जाते.
स्थानं न लभते वीर्यं चंचलत्वेन वर्तते । प्राणिनां हि कपालेषु कृमयः संति पंच वै
हे वीर्य स्थिर राहत नाही आणि चंचल असते; जीवांच्या कवटीत पाच किडे असतात.
द्वावेतौ कर्णमूले तु नेत्रस्थाने ततः पुनः । कनिष्ठांगुलिमानेन रक्तपुच्छाश्च भूपते
त्यातील दोन किडे कानाच्या मुळाशी आणि पुन्हा डोळ्यांच्या जागी असतात; राजन, हे किडे लहान बोटाएवढे आणि लाल शेपटीचे असतात.
नवनीतस्य वर्णेन कृष्णपुच्छा न संशयः । तेषां नामानि भद्रं ते मत्तो निगदतः शृणु
हे ताज्या लोण्यासारख्या रंगाचे आणि काळ्या शेपटीचे असतात, यात शंका नाही; त्यांची नावे मी तुला सांगतो, लक्ष देऊन ऐक.
पिङ्गली शृंगली नाम द्वौ कृमी कर्णमूलयोः । शृंगली जंगली चान्यौ नेत्रयोरंतरस्थितौ
पिंगळी आणि श्रृंगळी हे दोन किडे कानाच्या मुळाशी असतात; श्रृंगळी आणि जंगल्ली हे दोन किडे डोळ्यांच्या आत असतात.
कृमीणां शतपंचाशत्तादृग्भूता न संशयः । ललाटांतः स्थिताः सर्वे राजिकायाः प्रमाणतः
अशा प्रकारचे पन्नास किडे असतात, यात शंका नाही; हे सगळे कपाळाच्या टोकाला, मोहरीच्या दाणाएवढ्या आकाराचे असतात.
कपालरोगिणः सर्वे कुर्वंति न संशयः । अन्यमेवं प्रवक्ष्यामि प्राजापत्यो महाकृमिः
कपाळाच्या आजाराने त्रस्त असलेल्या सर्वांना हे किडे त्रास देतात, यात शंका नाही; आता मी तुला दुसरा, प्रजापत्य नावाचा मोठा किडा सांगतो.
सतंडुलप्रमाणेन तद्वद्वर्णेन संशयः । केशद्वयं मुखे तस्य विद्यते शृणु भूपते
तो तांदळाच्या दाण्यासारखा रंग आणि आकार असलेला असतो, यात शंका नाही; त्याच्या तोंडात दोन केस असतात, हे ऐक राजन.
प्राणिनां संक्षयाबुद्धिस्तत्क्षणाद्धि न संशयः । स्वस्थाने संस्थितस्यापि प्राजापत्यस्य वै मुखे
त्यामुळे जीवांची बुद्धी क्षणात नष्ट होते, यात शंका नाही; जरी प्रजापत्य किडा आपल्या जागी, तोंडात असला तरी.
तद्वीर्यं रसरूपेण पतते नात्र संशयः । सुखेन पिबते वीर्यं तेन मत्तः प्रजायते
त्याचा सार रसाच्या रूपाने खाली पडतो, यात शंका नाही; त्यामुळे तो सहजपणे वीर्य पितो आणि माझ्यापासून जन्मतो.
तालुस्थानं प्रभेद्यैव चंचलत्वेन वर्त्तते । इडा च पिंगला नाडी सुषुम्ना तत्र संस्थिताः
तो तालू फोडून चंचलपणे राहतो; तिथे इडा, पिंगला आणि सुषुम्ना या नाड्या असतात.