भुक्त्वा भोगांश्चिरं कालं ब्रह्मलोकमवाप्तवान् । एषा पुण्यतमा तस्माद्वैशाखी विश्वपावनी
खूप काळ सुख उपभोगून, तो ब्रह्मलोकात पोहोचला. म्हणूनच वैशाख महिना सर्वात पवित्र असून, तो जगाला शुद्ध करतो.
कथ्यते तु मया विप्र समासेनातिगौरवात्
हे ब्राह्मण, विषय फार गंभीर असल्याने मी तुला थोडक्यात सांगतो.
धन्यास्त एव कृतिनश्च त एव जाता लोके त एव पुरुषाः पुरुषार्थभाजः । ये माधवे मधुनिषूदनमर्चयंति प्रातर्निमज्ज्य नियमेन विशुद्धचित्ताः
या जगात जे लोक चार पुरुषार्थांचा पाठपुरावा करतात, माधव महिन्यात सकाळी स्नान करून, शुद्ध मनाने, नियमाने मधुसूदनाची पूजा करतात, तेच खरे भाग्यवान आणि कृतार्थ आहेत.
यो माधवे मासि नरः प्रभाते स्नातः समाराधयते रमेशम् । यमैरुपेतो नियमैरशेषैर्वृतोऽपि नूनं स निहंति पापम्
जो मनुष्य माधव महिन्यात पहाटे स्नान करून, सर्व नियम पाळून लक्ष्मीपतीची पूजा करतो, तो नक्कीच आपले पाप नष्ट करतो.
तैरेवकालो विजितस्त एव नरेषु धन्या विगतैनसस्ते । त एव गर्भे न विशंति भूयो मज्जंति ये माधवमासि युक्ताः
माधव महिन्यात भक्तीने जे गुंतलेले असतात, तेच काळावर विजय मिळवतात, तेच खरे भाग्यवान आणि निष्पाप असतात, आणि ते पुन्हा गर्भात जात नाहीत.
स माधवो गर्जति यज्ञयोगात्तपः क्रिया दानविधान योगात् । यस्मिन्कृतं मासि कथंचिदल्पं पुण्यं पुनः स्यादिह कल्पतुल्यम्
माधव महिना यज्ञ, योग, तप, कर्मकांड आणि दान यांच्या योगाने गाजतो. या महिन्यात थोडेसे पुण्यसुद्धा केल्यास, ते कल्पासमान फळ देते.
मज्जतो हि मनुजस्य माधवे माधवार्चनकृते दिनोदये । तामसोपि जलबिंदुसंगमादंगमावहति पावनं यतः
माधव महिन्यात माधवाची पूजा करण्यासाठी सूर्योदयाच्या वेळी स्नान करणाऱ्या माणसाला, जरी तो तमोगुणी असला तरी, पाण्याचा एक थेंबही त्याच्या शरीराला पावन करतो.
तानि देहमधिरुह्य देहिनस्तावदेव विचरंत्यघानि च । यावदेति न स माधवाह्वयः श्रीरमारमणवल्लभो विराट्
माधव नावाचा, लक्ष्मीचा प्रिय परमेश्वर जेव्हा आत येत नाही, तोपर्यंत पापे देहधारकासोबत राहतात.
मेरुमंदरतुल्यानि पापान्युग्राण्यनेकशः । दहते माधवो मासः स्नातो माधववल्लभः
मेरू आणि मंदार पर्वताएवढी भीषण आणि असंख्य पापे देखील, माधव महिन्यात स्नान करून माधवाच्या भक्तीने जळून जातात.
इदं संक्षेपतः प्रोक्तं मया तेऽनुग्रहाद्द्विज । वैशाखस्नानमाहात्म्यं श्रोतुः पापक्षयं करम्
हे द्विजा, तुझ्यावर कृपा म्हणून मी तुला वैशाख स्नानाचे महात्म्य थोडक्यात सांगितले. हे ऐकणाऱ्याचे पाप नष्ट करणारे आहे.
यस्तु श्रोष्यति भक्त्यैनमितिहासं मयोदितम् । सोऽपि पापविनिर्मुक्तो न मामालोकयिष्यति
जो कोणी माझ्या भक्तीने सांगितलेली ही कथा ऐकेल, त्याचेही पाप नष्ट होईल आणि तो मला पुन्हा पाहणार नाही.
ब्रह्महत्यादि पापानि बहुशोऽपि कृतान्यपि । वैशाखस्य विधानेन तानि नश्यंति निश्चितम्
ब्राह्मणहत्येसारखी कितीही मोठी आणि वारंवार केलेली पापे, वैशाख महिन्याचे नियम पाळल्याने नक्कीच नष्ट होतात.
त्रिंशत्पूर्वान्परांस्त्रिंशत्त्रिंशच्चैव परावरान् । वैशाखे विधिना स्नातो नरकादुद्धरेत्पितॄन्
वैशाख महिन्यात योग्य पद्धतीने स्नान केल्याने, माणूस त्रिसंशती पूर्वज आणि त्रिसंशती पुढील पिढ्यांतील पितरांना नरकातून मुक्त करतो.
एकतः सर्वतीर्थानि सर्वेयज्ञाः सदक्षिणाः । एकतो माधवो मासो नियमादनुपालितः
एकीकडे सर्व तीर्थक्षेत्रे आणि सर्व यज्ञ, योग्य दक्षिणेसह, आणि दुसरीकडे नियमाने पाळलेला माधव महिना.
यतो भगवतस्तस्य हरेरुत्कृष्टकर्मणः । प्रियोऽसौ माधवोमासः सर्वेभ्यः प्रवरोऽधिकः
भगवान हरि, जे श्रेष्ठ कर्म करणारे आहेत, त्यांना माधव महिना अतिशय प्रिय आहे. म्हणून तो सर्व महिन्यांमध्ये श्रेष्ठ आणि सर्वोत्तम आहे.
संशयं नो विधेहीति महीदेव कथंचन । वैशाखं प्रति वै मासं समासाद्यन्मयोदितम्
राजा, वैशाख महिन्याबद्दल मी तुला थोडक्यात सांगितले आहे, त्यामुळे याबद्दल तुझ्या मनात कधीही शंका ठेवू नकोस.
इहार्थे यत्पुरावृत्तं तदाकर्णय चाद्भुतम् । अनाख्येयमपीदं ते कथयिष्ये कथानकम्
या हेतूसाठी पूर्वी जे अद्भुत घडले, ती गोष्ट आता ऐक. ती पूर्वी कधीही सांगितली नव्हती, पण आता मी तुला ती कथा सांगतो.
यम उवाच- बभूव भूपतिः पूर्वं ख्यातो नाम्ना महीरथः । पूर्वपुण्यफलावाप्त प्रभूतैश्वर्यसंपदः
यम म्हणाले – पूर्वी महीरथ नावाचा एक प्रसिद्ध राजा होता. त्याने पूर्वजन्मीच्या पुण्यामुळे भरपूर संपत्ती आणि सामर्थ्य मिळवले होते.
केवलं कामकलना ललना ललितस्थितः । तदेकव्यसनासक्तिर्न धर्मार्थ व्यवस्थितः
तो फक्त इच्छेच्या आनंदात रमला होता, कामाच्या खेळात गुंतलेला, एकाच वाईट सवयीला चिकटलेला आणि धर्म किंवा संपत्ती यामध्ये मुळीच स्थिर नव्हता.
मंत्रिणि न्यस्य राज्यश्रीर्बुभुजे विषयान्नृपः । स कामिनी सहचरो राज्यकार्यपराङ्मुखः
राजाने आपल्या राज्याची सर्व श्रीमंती मंत्र्याच्या हाती सोपवली आणि स्वतः विषयांच्या सुखात मग्न झाला; आपल्या प्रेयसीसोबत तो राजकार्यातून पूर्णपणे दूर गेला.
न प्रजा न धनं धर्मं नार्थं कार्यं च पश्यति । केवलं कामिनीकेलि कलनोचितवासनः
त्याला ना प्रजांची, ना धनाची, ना धर्माची, ना कुठल्याही कर्तव्याची जाणीव राहिली; त्याचे मन फक्त स्त्रियांसोबतच्या क्रीडेमध्येच गुंतलेले होते.
अथ कालेन महता पुरोधास्तस्य कश्यपः । वचः प्रोवाच तं धर्म्यमिति चेतस्यचिंतयत्
अशा रीतीने बराच काळ गेला आणि मग त्याच्या पुरोहित कश्यपाने मनात विचार करून त्याला धर्माचे शब्द सांगितले.
न वारयति यो मोहादधर्मान्नृपतिं गुरुः । सोपि तत्पापभुक्तस्माद्बोधनीयः पुरोधसा
जो गुरु मोहामुळे राजाला अधर्मापासून थांबवत नाही, त्यालाही पुरोहिताने समजावले पाहिजे, कारण तो देखील त्या पापाचा भागीदार होतो.
बोधितोऽप्यवजानाति स चेद्वाक्यं पुरोधसः । पुरोधास्तत्र निर्दोषो राजा स्यात्सर्वदोषभाक्
जर राजाने समजावून सांगितल्यावरही पुरोहिताचे बोल दुर्लक्षित केले, तर त्या वेळी पुरोहित निर्दोष राहतो आणि सर्व दोष राजालाच लागतात.
शृणु राजन्मम गुरोर्वचो धर्मार्थसंहितम् । अभिन्नार्थमुपेतार्थमिच्छारागादि वर्जितम्
राजा, माझ्या गुरूंचे हे धर्म आणि अर्थ यांनी युक्त, एकसंध आणि इच्छा-राग यांपासून मुक्त असे बोल ऐक.
अयमेव परो धर्मो यद्गुरोर्वचसि स्थितिः । गुर्वाज्ञायालवो राज्ञामायुः श्री सौख्यवर्द्धनः
गुरूंच्या वचनात राहणे हेच खरे धर्म आहे; गुरूंच्या आज्ञेचे पालन केल्याने राजाचे आयुष्य, श्रीमंती आणि सुख वाढते.
न विप्रास्तर्पिता दानैर्विष्णुर्नाराधितस्त्वया । न व्रतं न तपः किंचिन्न तीर्थं हि कृतं त्वया
तू ब्राह्मणांना दान देऊन तृप्त केले नाहीस, विष्णूची पूजा केली नाहीस; तू कोणतेही व्रत, तप किंवा तीर्थयात्रा केली नाहीस.
हरिनाम त्वया कामवशगेन न चिंतितम् । हा त्वया भीरुसंगत्या न विद्वत्संगतिः कृता
तू इच्छेच्या ओढीने हरिनामाचा विचार केला नाहीस; अरेरे, भीतीमुळे वाईट संग केला आणि विद्वानांचा संग केला नाहीस.
स्मरचामरवाहिन्यो वल्लभाः कस्य न प्रियाः । किंतु ताः पवनोल्लोलकदलीदलवच्चलाः
पंखा आणि चामर घेऊन सजलेल्या प्रेयसी कोणाला प्रिय नाहीत? पण त्या वाऱ्याने हलणाऱ्या केळीच्या पानासारख्या चंचल असतात.
तरंगतरलैरर्थैर्भोगैर्भ्रूभंगभंगुरैः । मुहूर्तपेयैस्तारुण्यैर्न तृप्यंते महाशयाः
लाटांसारखे हलके सुख, भुवयांच्या हलक्याशा वळणासारखे क्षणिक यौवन किंवा संपत्ती याने थोर माणसे कधीच तृप्त होत नाहीत.