पौराणिक विधानेन कर्म श्रौताविरोधि यत् । केवलं वैदिकं कर्म कृतमज्ञानतो मया
पुराणातील नियमांनुसार, मी फक्त वैदिक कर्मे केली, ती श्रुतीला विरोध करत नव्हती, पण मी ती अज्ञानाने केली.
पापेंधन दवज्वाला पापद्रुमकुठारिका । कृता नैकापि वैशाखी विधिना पुत्र पूर्णिमा
वैशाख पौर्णिमा, मुला, पापरूपी इंधन जाळणारी ज्वाळा आणि पापवृक्ष तोडणारी कुऱ्हाड म्हणून सांगितली आहे.
अव्रता यस्य वैशाखी सोऽवैशाखो भवेन्नरः । दशजन्मानि च ततस्तिर्यग्योनिषु जायते
जो माणूस वैशाखी व्रत पाळत नाही, तो खरा वैशाखी व्रती मानला जात नाही. अशा माणसाला पुढील दहा जन्म जनावरांच्या योनीत घ्यावे लागतात.
चिरं भुक्त्वा दुःखमंते प्रेतः पर्यायतो भवेत् । लभते मानुषं जन्म कथंचिदपि दुर्लभम्
खूप काळ दुःख भोगून, शेवटी तो माणूस प्रेताच्या रूपात फिरत राहतो; आणि फार मोठ्या कष्टानेच, क्वचितच, त्याला पुन्हा मानवजन्म मिळतो.
उपायं ते वदिष्यामि प्रेतमोक्षकरं परम् । श्रुतवान्यदहंपूर्वजन्मनिस्वगुरोर्मुखात्
मी तुला प्रेतयोनीतून मुक्त करणारा श्रेष्ठ उपाय सांगतो, जो मी पूर्वजन्मी माझ्या गुरूच्या तोंडून ऐकला होता.
गच्छ पुत्र गृहं स्नात्वा यमुनायां विधानतः । अद्यतः सर्वगतिदा कल्पाद्या साप्युपागता । पश्चिमेऽहनि वैशाखी पितृदेवार्चने हिता
मुला, घरी जा, यमुनेंत विधिपूर्वक स्नान कर. आजपासून सर्व शुभ फळ देणारी आणि कल्पारंभ करणारी वैशाखी आली आहे. तिच्या शेवटच्या दिवशी वैशाखी व्रत पितर आणि देवांची पूजा करण्यासाठी अत्यंत लाभदायक असते.
पानीयमप्यत्र तिलैर्विमिश्रं सहोदकुंभान्नफलानि भक्त्या । दद्यात्पितृभ्यो भवतीह दत्तं श्राद्धं सदा तेन समा सहस्रम्
इथे भक्तीभावाने तिळांसह पाणी, पाण्याचे कलश, अन्न आणि फळे पितरांना द्यावीत. इथे केलेले श्राद्ध इतर कुठे केलेल्या हजार श्राद्धांसारखे फलदायी ठरते.
वैशाख्यां पौर्णमास्यां यो भोजयेद्भूमिदेवताः । सिक्थेसिक्थे भवेत्तृप्तिः पितॄणां युगसंख्यया
जो माणूस वैशाख महिन्यात पौर्णिमेला भूमिदेवतांना जेवण देतो, त्याच्या पितरांना जितक्या पिठाच्या कणांइतक्या युगांपर्यंत तृप्ती मिळते.
वैशाख्यां विधिना स्नात्वा भोजयेद्ब्राह्मणान्दश । पायसं सर्वपापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः
वैशाख महिन्यात विधिपूर्वक स्नान करून, दहा ब्राह्मणांना पायस देऊन जे जेववतो, तो सर्व पापांतून मुक्त होतो—याबद्दल काही शंका नाही.
गौरान्वा यदि वा कृष्णांस्तिलान्क्षौद्रेण संयुतान् । दत्वा दशभ्यो विप्रेभ्यस्तेनैव स्वस्ति वाचयेत्
पांढरे किंवा काळे तिळ, मधात मिसळून, दहा ब्राह्मणांना दिल्यास, त्याने स्वतःसाठी शुभाशीर्वाद मिळतात.
प्रीयतां धर्मराजेति पितॄन्देवांश्च तर्पयेत् । यावज्जीवकृतं पापं तत्क्षणादेव नश्यति
'धर्मराज प्रसन्न होवो' असे म्हणून, पितरांना आणि देवांना तृप्त करावे; त्यामुळे आयुष्यात केलेले सर्व पाप त्या क्षणी नष्ट होतात.
वैशाख्यां पौर्णमास्यां च सृष्टाः कमलयोनिना । तिला देयाश्च भक्त्या च स्पृश्याः सर्वांगतो द्विज
वैशाख पौर्णिमेला, कमलजन्म ब्रह्मदेवाने निर्माण केलेले तिळ, भक्तीने द्यावेत आणि संपूर्ण शरीराने स्पर्श करावेत, हे द्विजा.
यस्तिलैर्यवसम्मिश्रैः स्नाति सर्वांगतस्तदा । तस्य ब्रह्मा च धर्मोऽत्र ददाति वरमीप्सितम्
जो माणूस तिळ आणि जव यांच्या मिश्रणाने संपूर्ण शरीर स्नान करतो, त्याला ब्रह्मा आणि धर्मदेव इच्छित वर देतात.
प्रीतये धर्मराजस्य यो दद्यादुदकुंभकान् । सप्तसप्त कुलं तेन तारितं स्यान्न संशयः
जो धर्मराजाच्या प्रसन्नतेसाठी सात-सात पाण्याचे कलश दान करतो, त्याने आपल्या सात पिढ्या तारल्या जातात—यात शंका नाही.
त्रयोदश्यां चतुर्दश्यां पूर्णायां भक्तितत्परः । स्नात्वा जप्त्वा तथा हुत्वा दत्वा संपूज्य माधवम्
त्रयोदशी, चतुर्दशी किंवा पौर्णिमेला, भक्तीभावाने स्नान करून, जप, होम, दान आणि माधवाची पूजा करावी.
यत्फलं जायते पुत्र तदस्माकं प्रयच्छ भोः । नैतौ परिचितौ प्रेतौ हित्वा स्वर्गतिमाश्रये
मुला, या सर्व कर्माने जे फळ मिळते, ते आम्हाला दे. या दोन प्रेतांना सोडून, मी स्वर्गमार्गाची इच्छा करतो.
एतयोरपिपापस्य ह्यं तोयं समुपस्थितः । यम उवाच- तथेत्युक्त्वा गतः सर्वं ततश्चक्रे स वै द्विजः
या दोन पापी प्रेतांसाठीही पाणी अर्पण केले गेले. यम म्हणाला: 'तसेच होवो.' असे म्हणून त्या ब्राह्मणाने सर्व विधी पार पाडले.
प्रीतः परमया भक्त्या वैशाख्यां स्नानदानकृत् । स्नातः समुदितो भक्त्या प्राप्य माधवपूर्णिमाम्
परम भक्तीने वैशाख महिन्यात स्नान आणि दान केल्यावर, भक्तीभावाने स्नान करून, तो माधव पौर्णिमेला पोहोचला.
दत्वा बहूनि दानानि तेभ्यः पुण्यं ददौ पृथक् । तत्क्षणादेव ते सर्वे विमानस्था दिवं ययुः
त्याने त्यांना अनेक दान दिली आणि वेगवेगळ्या प्रकारे पुण्य दिले. त्या क्षणीच ते सर्व विमानात बसून स्वर्गात गेले.
तत्पुण्यदानयोगेन मुदिता द्विजसत्तम । धनशर्मापि विप्रेंद्र श्रुःतिस्मृतिपुराणवित्
त्या पुण्यदायक दानामुळे, हे श्रेष्ठ ब्राह्मण, वेद, स्मृती आणि पुराणांचे जाणकार धनशर्माही अत्यंत आनंदित झाला.
भुक्त्वा भोगांश्चिरं कालं ब्रह्मलोकमवाप्तवान् । एषा पुण्यतमा तस्माद्वैशाखी विश्वपावनी
खूप काळ सुख उपभोगून, तो ब्रह्मलोकात पोहोचला. म्हणूनच वैशाख महिना सर्वात पवित्र असून, तो जगाला शुद्ध करतो.
कथ्यते तु मया विप्र समासेनातिगौरवात्
हे ब्राह्मण, विषय फार गंभीर असल्याने मी तुला थोडक्यात सांगतो.
धन्यास्त एव कृतिनश्च त एव जाता लोके त एव पुरुषाः पुरुषार्थभाजः । ये माधवे मधुनिषूदनमर्चयंति प्रातर्निमज्ज्य नियमेन विशुद्धचित्ताः
या जगात जे लोक चार पुरुषार्थांचा पाठपुरावा करतात, माधव महिन्यात सकाळी स्नान करून, शुद्ध मनाने, नियमाने मधुसूदनाची पूजा करतात, तेच खरे भाग्यवान आणि कृतार्थ आहेत.
यो माधवे मासि नरः प्रभाते स्नातः समाराधयते रमेशम् । यमैरुपेतो नियमैरशेषैर्वृतोऽपि नूनं स निहंति पापम्
जो मनुष्य माधव महिन्यात पहाटे स्नान करून, सर्व नियम पाळून लक्ष्मीपतीची पूजा करतो, तो नक्कीच आपले पाप नष्ट करतो.
तैरेवकालो विजितस्त एव नरेषु धन्या विगतैनसस्ते । त एव गर्भे न विशंति भूयो मज्जंति ये माधवमासि युक्ताः
माधव महिन्यात भक्तीने जे गुंतलेले असतात, तेच काळावर विजय मिळवतात, तेच खरे भाग्यवान आणि निष्पाप असतात, आणि ते पुन्हा गर्भात जात नाहीत.
स माधवो गर्जति यज्ञयोगात्तपः क्रिया दानविधान योगात् । यस्मिन्कृतं मासि कथंचिदल्पं पुण्यं पुनः स्यादिह कल्पतुल्यम्
माधव महिना यज्ञ, योग, तप, कर्मकांड आणि दान यांच्या योगाने गाजतो. या महिन्यात थोडेसे पुण्यसुद्धा केल्यास, ते कल्पासमान फळ देते.
मज्जतो हि मनुजस्य माधवे माधवार्चनकृते दिनोदये । तामसोपि जलबिंदुसंगमादंगमावहति पावनं यतः
माधव महिन्यात माधवाची पूजा करण्यासाठी सूर्योदयाच्या वेळी स्नान करणाऱ्या माणसाला, जरी तो तमोगुणी असला तरी, पाण्याचा एक थेंबही त्याच्या शरीराला पावन करतो.
तानि देहमधिरुह्य देहिनस्तावदेव विचरंत्यघानि च । यावदेति न स माधवाह्वयः श्रीरमारमणवल्लभो विराट्
माधव नावाचा, लक्ष्मीचा प्रिय परमेश्वर जेव्हा आत येत नाही, तोपर्यंत पापे देहधारकासोबत राहतात.
मेरुमंदरतुल्यानि पापान्युग्राण्यनेकशः । दहते माधवो मासः स्नातो माधववल्लभः
मेरू आणि मंदार पर्वताएवढी भीषण आणि असंख्य पापे देखील, माधव महिन्यात स्नान करून माधवाच्या भक्तीने जळून जातात.
इदं संक्षेपतः प्रोक्तं मया तेऽनुग्रहाद्द्विज । वैशाखस्नानमाहात्म्यं श्रोतुः पापक्षयं करम्
हे द्विजा, तुझ्यावर कृपा म्हणून मी तुला वैशाख स्नानाचे महात्म्य थोडक्यात सांगितले. हे ऐकणाऱ्याचे पाप नष्ट करणारे आहे.