सुदास इति नाम्नायं शूद्रो ऽभूत्पूर्वजन्मनि । कृतघ्नस्तेन पापेन प्राप्तोऽवस्थामिमां द्विज
पूर्वजन्मी हा मनुष्य सुदास नावाचा शूद्र होता; कृतघ्नतेच्या पापामुळे त्याला ही अवस्था मिळाली, हे द्विज.
अतिपापिनि धूर्ते च गुरुस्वाम्यहितेऽपि च । निष्कृतिर्विद्यते विप्र कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः
अतिशय पापी, कपटी, गुरू किंवा स्वामीचे वैरी यांना प्रायश्चित्त असू शकतं, पण कृतघ्नाला काहीच प्रायश्चित्त नाही, हे ब्राह्मण.
नानानिरयसंघातं शरीरैर्यातना क्षमैः । अनुभूयतांत्ववस्थामंत्यामेतां गतो द्विज
ही शेवटची अवस्था मिळाल्यावर, हे ब्राह्मण, तो वेगवेगळ्या नरकांत जातो आणि दुःख सहन करण्यास समर्थ अशा देहांनी यातना भोगतो.
अनेनान्नं सदा भुक्तमकृत्वा देवतार्चनम् । अदत्वा गुरुविप्रेभ्यस्तेनैवायं विदैवतः
हा नेहमी देवांची पूजा न करता अन्न खात असे, गुरू आणि ब्राह्मणांना काहीच देत नसे; म्हणून त्याला 'विदैवत' म्हणतात.
अयं दशसहस्राणां ग्रामाणामीश्वरो नृपः । हरिवीर इति ख्यातो नाम्नासीत्पूर्वजन्मनि
पूर्वजन्मी हा दहा हजार गावांचा राजा होता, त्याचं नाव हरिवीर असं प्रसिद्ध होतं.
रोषाहंकारनास्तिक्यैर्गुर्वाज्ञालंघनोद्यतः । अकृत्वैव महायज्ञान्भुक्तवान्विप्र निंदकः
राग, अहंकार आणि नास्तिकतेमुळे, गुरूंच्या आज्ञा मोडण्याचा विचार करून, मोठ्या यज्ञ न करता अन्न खात असे आणि ब्राह्मणांची निंदा करत असे.
कर्मणा तेन पापेन महानरकसंकटम् । अनुभूय ततः प्रेतो जातो नाम्ना विदैवतः
त्या पापामुळे त्याने मोठ्या नरकयातना भोगल्या आणि नंतर 'विदैवत' नावाचा प्रेत झाला.
अवैशाखस्तृतीयोऽहं त्रयाणामपि पापकृत् । तेन मे कर्मजं नाम ब्राह्मणोऽहं व्यवस्थितः
मी तिसरा, 'अवैशाख' नावाचा, या तिघांमध्ये पाप करणारा आहे; म्हणून माझ्या कर्माने मी ब्राह्मण म्हणून ओळखला जातो.
मध्यदेशे भवं नाम्ना गौतमो गोत्रतोऽप्यहम् । विप्रो वासपुरेवासी यज्वाऽऽसं पूर्वजन्मनि
मध्यदेशात मी 'गौतम' नावाचा, त्या गोत्राचा ब्राह्मण होतो; वासपूर या गावात राहणारा, पूर्वजन्मी यज्ञ करणारा होतो.
मया केवलमेवैकं श्रौतमार्गानुसारिणा । उद्दिश्य माधवं देवं न स्नातं मासि माधवे
मी एकट्यानेच फक्त श्रौत मार्ग पाळला, पण माधव देवासाठी माधव महिन्यात स्नान केलं नाही.
न दत्तं न हुतं किंचिद्वैशाख्यां चाविशेषतः । नार्चितो मधुहा तत्र तोषिता न मनीषिणः
वैशाख महिन्यात मी काहीच दान केलं नाही, काही हवन केलं नाही; तिथे मधुसूदनाची पूजा केली नाही, ना ज्ञानी लोकांना संतुष्ट केलं.
मणिकोदककुंभैश्च न दानैः पितृदेवताः । तर्पिता न तिला दत्ताः सक्षौद्राः श्रोत्रियेषु च
मणी जडलेल्या कलशांनी मी पितर किंवा देवतांना तृप्त केलं नाही; तसंच, मधासकट तीळ श्रोत्रियांना दिले नाहीत.
न पुष्पफलतांबूल चंदन व्यजनांबरैः । विद्वांसो नार्चितास्तत्र पितृदैवततुष्टये
फुलं, फळं, तांबूल, चंदन, पंखा, वस्त्र अशा गोष्टींनी मी तिथे विद्वानांची, पितर आणि देवतांच्या तृप्तीसाठी पूजा केली नाही.
मया नैकापि वैशाखी पूर्णा पूर्णफल प्रदा । स्नानदानक्रियापूजा सुकृतैः परिपालिता
एकही वैशाख पूर्णपणे, स्नान, दान, विधी, पूजा आणि पुण्यकर्मांनी मी पाळली नाही.
तेन मे वैदिकं कर्म सर्वं चैव तु निष्फलम् । ततोऽवैशाखनामाहं प्रेतो जातोऽस्मि सर्वतः
म्हणून माझी सगळी वैदिक कर्मे फळरहित झाली आहेत; त्यामुळे मी अवैशाख नावाचा प्रेत झालो आहे.
एतत्ते सर्वमाख्यातं त्रयाणामपि कारणम् । त्वं नो भव समुद्धर्ता पापाद्विप्रोसि वै यतः
हे सर्व मी तुला सांगितले, या तिघांच्या कारणासह; आता तूच आमचे पापांतून तारक व्हावास, कारण तू खरंच पुण्यशील आहेस.
विमुक्तं ब्रह्मतीर्थं च साधवः परमं यतः । तारयंति महापापान्निरयेभ्योऽपि संश्रितान्
ब्रह्मतीर्थ हे अत्यंत पवित्र आहे; तेथे साधूजन शरण आलेल्यांना मोठ्या मोठ्या पापांपासून आणि नरकातूनही तारतात.
गंगादि पुण्यतीर्थेषु यो नरः स्नाति सर्वदा । यः करोति सतां संगं तयोः सत्संगमो वरः
गंगा वगैरे पवित्र तीर्थांमध्ये नेहमी स्नान करणारे आणि सत्पुरुषांचा संग करणारे यांपैकी, सत्संग हाच श्रेष्ठ आहे.
अथवा मम पुत्रोऽस्ति धनशर्मेति विश्रुतः । तं गत्वा बोधय स्वामिन्नस्मदर्थे कृतोद्यमः
किंवा, माझा धनशर्मन नावाचा सुप्रसिद्ध मुलगा आहे; त्याच्याकडे जाऊन, स्वामी, त्याला आमच्या उद्धारासाठी प्रयत्न करायला सांग.
कार्ये समुद्यमं कृत्वा परेषां समुपस्थिते । पुष्कलं फलमाप्नोति यज्ञदानक्रियाधिकम्
इतरांच्या कामासाठी, त्यांच्या अडचणीच्या वेळी जो मन लावून प्रयत्न करतो, त्याला यज्ञ, दान किंवा कर्मापेक्षा जास्त फळ मिळते.
यम उवाच- प्रेतवाक्यं तदाकर्ण्य धनशर्माति दुःखितः । स तं जनकमाज्ञाय पतितं निरये निजम्
यम म्हणाले—प्रेताचे बोल ऐकून धनशर्मन फारच दुःखी झाला, कारण त्याला समजले की त्याचे वडील नरकात पडले आहेत.
आत्मानमभितो निंदन्निदं वचनमब्रवीत् । धनशर्मोवाच- अहं तव सुतः स्वामिन्गौतमस्य निरर्थकः
तो स्वतःला दोष देत म्हणाला—धनशर्मन म्हणतो—स्वामी, मी तुमचा मुलगा आहे, पण गौतमासाठी निरुपयोगी आहे.
यस्तु पुत्रो न निस्तारं पितुः कुर्यादतंद्रितः । आत्मानं पावयेन्नासावदाता द्रव्यवानिति
जो मुलगा आपल्या वडिलांचा अखंड प्रयत्न करून उद्धार करत नाही, तो स्वतःला शुद्ध करू शकत नाही, जरी तो धनवान असला तरी.
धर्मो हि गहनो ज्ञेयः प्रयत्नेनापि धीमता । यथा मम पिता च त्वमिमां प्राप्तोसि दुर्गतिम्
धर्म फार खोल आहे आणि बुद्धिमानानेही प्रयत्न करून समजणे कठीण आहे; म्हणूनच माझे वडील आणि तुम्ही अशा दुर्दशेला पोहोचलात.
यदा च सुखसंतानं न मत्तः प्राप्तवानसि । लोकयोः सुखसंताने तथा स तनयो मतः
जेव्हा मी तुझ्याकडून सुखाचा वारसा मिळवू शकलो नाही, तेव्हा या दोन्ही लोकांत सुखाचा वारसा चालवणारा मुलगाच मानला जातो.
द्वौ गुरू पुरुषस्येह पिता माता च धर्मतः । तयोरपि पिता श्रेयान्बीजप्राधान्यदर्शनात्
या जगात मनुष्याचे दोन गुरु असतात—वडील आणि आई; पण बीजाचे महत्त्व पाहता वडील श्रेष्ठ मानले जातात.
किं करोमि क्व गच्छामि कथं तातगतिस्तव । धर्मतत्त्वं न जानामि संश्रयामि भवद्वचः
मी काय करू, कुठे जाऊ, ताताच्या तुझी अवस्था कशी बदलू? मला धर्माचे खरे स्वरूप माहिती नाही; मी तुझ्या शब्दांवरच विसंबतो.
प्रेत उवाच- शृणु पुत्र वचः सत्यं भाविनोऽर्थस्य मे बलात् । अथ पुण्येन केनापि भवित्री सुगतिर्मम
प्रेत म्हणाले—माझ्या पुढील स्थितीबद्दल मी तुला खरी गोष्ट सांगतो, मुला; कदाचित कुठल्या तरी पुण्यामुळे मला चांगली गति मिळेल.
मया श्रौतानि कर्माणि कुर्वता किल गर्वतः । अनादृतं गुरुवचो गुरुस्तत्रावमानितः
मी वैदिक कर्मे करताना गर्व केला; गुरूंचे बोल मी दुर्लक्षित केले आणि त्यांचा अपमान केला.
गुरूणामपमानेन प्रहर्षक्रोधविस्मयैः । पुण्यानि क्षयमायांति यशांसीव हि दुर्नयैः
गुरूंचा अपमान केल्यामुळे, आनंद, राग किंवा आश्चर्याने, पुण्य नष्ट होते, जसे वाईट वागणुकीने कीर्ती जाते.