भवतामपि सश्रेयो नूनं दास्यति केशवः । ब्रह्मण्यो भगवान्विष्णुस्तुष्टोमय्यनुकंपया
केशव तुमचंही कल्याण नक्कीच करील; ब्राह्मणप्रिय भगवान विष्णू माझ्यावर दयाळू झाला आहे.
अतसीपुष्पसंकाशो विष्णुः पीतांबरो हरिः । यस्य श्रवणमात्रेण नाम्नो याति महा तमः
विष्णू अतसी फुलासारखा, पिवळ्या वस्त्रात, हरि—ज्याचं नाव ऐकताच मोठं अंधार दूर होतं.
अनादिनिधनो देवः शंख चक्र गदाधरः । अक्षयः पुंडरीकाक्षः प्रेतमोक्षप्रदायकः
तो देव अनादी, अनंत, शंख, चक्र, गदा धारण करणारा, अक्षय, कमळासारख्या डोळ्यांचा, प्रेतांना मुक्त करणारा आहे.
यम उवाच- नामश्रवण मात्रेण विष्णोस्ते परितोषिताः । पिशाचाः पुण्यभावस्था दया दाक्षिण्य यंत्रिताः
यम म्हणाला—फक्त विष्णूचं नाव ऐकताच ते संतुष्ट होतात; पिशाच्च पुण्याच्या मार्गावर येतात, दया आणि दानामुळे त्यांना आवर घालतो.
प्रीणितास्तस्यवचसा तदादिष्टेन नोदिताः । इदमूचुर्द्विजं प्रेताः क्षुत्तृष्णापूरपीडिताः
त्याच्या बोलण्याने ते प्रेतं प्रसन्न झाली आणि त्याने सांगितल्याप्रमाणे त्यांनी हल्ला केला नाही; पण ती प्रेतं भूक आणि तहान याने त्रस्त होऊन त्या ब्राह्मणाशी बोलली.
प्रेता ऊचु- दर्शनेनैव ते विप्र नामश्रवणतो हरेः । भावमन्यमनुप्राप्ता वयं जाता दयालवः
प्रेतं म्हणाली—हे ब्राह्मण, तुझ्या केवळ दर्शनाने आणि हरिचं नाव ऐकून आम्ही वेगळ्या अवस्थेला पोहोचलो आणि आमच्यात दयाळूपणा आला.
अपाकरोति दुरितं श्रेयश्च योजयत्यपि । यशो विस्तारयत्याशु नूनं वैष्णवसंगमः
विष्णुभक्तांच्या संगतीमुळे नक्कीच दुर्दैव दूर होतं, कल्याण मिळतं आणि आपली कीर्ती लवकर पसरते.
रसायनमयी शीता परमानंददायिनी । नानंदयति कं नाम वैष्णवामृतचंद्रिका
विष्णुभक्तीचं अमृतासारखं शीतल चंद्रप्रकाश सर्वांना परमानंद देतं; असं कोण आहे ज्याला ते आनंदित करत नाही?
अयं कृतघ्न नामास्ति द्वितीयोऽयं विदैवतः । अवैशाखस्तृतीयोऽयं त्रयाणामपि पापकृत्
एकाचा नाव कृतघ्न आहे, दुसरा विदैवत आणि तिसरा अवैशाख; हे तिघेही पाप करणारे आहेत.
सदैवानुष्ठितानेन पापेनाति कृतघ्नता । तेनास्य कर्मजं नाम कृतघ्नाख्यं व्यवस्थितम्
जो नेहमी हे पाप करतो, तो फारच कृतघ्न होतो; म्हणून त्याला कर्माने 'कृतघ्न' हे नाव मिळतं.
सुदास इति नाम्नायं शूद्रो ऽभूत्पूर्वजन्मनि । कृतघ्नस्तेन पापेन प्राप्तोऽवस्थामिमां द्विज
पूर्वजन्मी हा मनुष्य सुदास नावाचा शूद्र होता; कृतघ्नतेच्या पापामुळे त्याला ही अवस्था मिळाली, हे द्विज.
अतिपापिनि धूर्ते च गुरुस्वाम्यहितेऽपि च । निष्कृतिर्विद्यते विप्र कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः
अतिशय पापी, कपटी, गुरू किंवा स्वामीचे वैरी यांना प्रायश्चित्त असू शकतं, पण कृतघ्नाला काहीच प्रायश्चित्त नाही, हे ब्राह्मण.
नानानिरयसंघातं शरीरैर्यातना क्षमैः । अनुभूयतांत्ववस्थामंत्यामेतां गतो द्विज
ही शेवटची अवस्था मिळाल्यावर, हे ब्राह्मण, तो वेगवेगळ्या नरकांत जातो आणि दुःख सहन करण्यास समर्थ अशा देहांनी यातना भोगतो.
अनेनान्नं सदा भुक्तमकृत्वा देवतार्चनम् । अदत्वा गुरुविप्रेभ्यस्तेनैवायं विदैवतः
हा नेहमी देवांची पूजा न करता अन्न खात असे, गुरू आणि ब्राह्मणांना काहीच देत नसे; म्हणून त्याला 'विदैवत' म्हणतात.
अयं दशसहस्राणां ग्रामाणामीश्वरो नृपः । हरिवीर इति ख्यातो नाम्नासीत्पूर्वजन्मनि
पूर्वजन्मी हा दहा हजार गावांचा राजा होता, त्याचं नाव हरिवीर असं प्रसिद्ध होतं.
रोषाहंकारनास्तिक्यैर्गुर्वाज्ञालंघनोद्यतः । अकृत्वैव महायज्ञान्भुक्तवान्विप्र निंदकः
राग, अहंकार आणि नास्तिकतेमुळे, गुरूंच्या आज्ञा मोडण्याचा विचार करून, मोठ्या यज्ञ न करता अन्न खात असे आणि ब्राह्मणांची निंदा करत असे.
कर्मणा तेन पापेन महानरकसंकटम् । अनुभूय ततः प्रेतो जातो नाम्ना विदैवतः
त्या पापामुळे त्याने मोठ्या नरकयातना भोगल्या आणि नंतर 'विदैवत' नावाचा प्रेत झाला.
अवैशाखस्तृतीयोऽहं त्रयाणामपि पापकृत् । तेन मे कर्मजं नाम ब्राह्मणोऽहं व्यवस्थितः
मी तिसरा, 'अवैशाख' नावाचा, या तिघांमध्ये पाप करणारा आहे; म्हणून माझ्या कर्माने मी ब्राह्मण म्हणून ओळखला जातो.
मध्यदेशे भवं नाम्ना गौतमो गोत्रतोऽप्यहम् । विप्रो वासपुरेवासी यज्वाऽऽसं पूर्वजन्मनि
मध्यदेशात मी 'गौतम' नावाचा, त्या गोत्राचा ब्राह्मण होतो; वासपूर या गावात राहणारा, पूर्वजन्मी यज्ञ करणारा होतो.
मया केवलमेवैकं श्रौतमार्गानुसारिणा । उद्दिश्य माधवं देवं न स्नातं मासि माधवे
मी एकट्यानेच फक्त श्रौत मार्ग पाळला, पण माधव देवासाठी माधव महिन्यात स्नान केलं नाही.
न दत्तं न हुतं किंचिद्वैशाख्यां चाविशेषतः । नार्चितो मधुहा तत्र तोषिता न मनीषिणः
वैशाख महिन्यात मी काहीच दान केलं नाही, काही हवन केलं नाही; तिथे मधुसूदनाची पूजा केली नाही, ना ज्ञानी लोकांना संतुष्ट केलं.
मणिकोदककुंभैश्च न दानैः पितृदेवताः । तर्पिता न तिला दत्ताः सक्षौद्राः श्रोत्रियेषु च
मणी जडलेल्या कलशांनी मी पितर किंवा देवतांना तृप्त केलं नाही; तसंच, मधासकट तीळ श्रोत्रियांना दिले नाहीत.
न पुष्पफलतांबूल चंदन व्यजनांबरैः । विद्वांसो नार्चितास्तत्र पितृदैवततुष्टये
फुलं, फळं, तांबूल, चंदन, पंखा, वस्त्र अशा गोष्टींनी मी तिथे विद्वानांची, पितर आणि देवतांच्या तृप्तीसाठी पूजा केली नाही.
मया नैकापि वैशाखी पूर्णा पूर्णफल प्रदा । स्नानदानक्रियापूजा सुकृतैः परिपालिता
एकही वैशाख पूर्णपणे, स्नान, दान, विधी, पूजा आणि पुण्यकर्मांनी मी पाळली नाही.
तेन मे वैदिकं कर्म सर्वं चैव तु निष्फलम् । ततोऽवैशाखनामाहं प्रेतो जातोऽस्मि सर्वतः
म्हणून माझी सगळी वैदिक कर्मे फळरहित झाली आहेत; त्यामुळे मी अवैशाख नावाचा प्रेत झालो आहे.
एतत्ते सर्वमाख्यातं त्रयाणामपि कारणम् । त्वं नो भव समुद्धर्ता पापाद्विप्रोसि वै यतः
हे सर्व मी तुला सांगितले, या तिघांच्या कारणासह; आता तूच आमचे पापांतून तारक व्हावास, कारण तू खरंच पुण्यशील आहेस.
विमुक्तं ब्रह्मतीर्थं च साधवः परमं यतः । तारयंति महापापान्निरयेभ्योऽपि संश्रितान्
ब्रह्मतीर्थ हे अत्यंत पवित्र आहे; तेथे साधूजन शरण आलेल्यांना मोठ्या मोठ्या पापांपासून आणि नरकातूनही तारतात.
गंगादि पुण्यतीर्थेषु यो नरः स्नाति सर्वदा । यः करोति सतां संगं तयोः सत्संगमो वरः
गंगा वगैरे पवित्र तीर्थांमध्ये नेहमी स्नान करणारे आणि सत्पुरुषांचा संग करणारे यांपैकी, सत्संग हाच श्रेष्ठ आहे.
अथवा मम पुत्रोऽस्ति धनशर्मेति विश्रुतः । तं गत्वा बोधय स्वामिन्नस्मदर्थे कृतोद्यमः
किंवा, माझा धनशर्मन नावाचा सुप्रसिद्ध मुलगा आहे; त्याच्याकडे जाऊन, स्वामी, त्याला आमच्या उद्धारासाठी प्रयत्न करायला सांग.
कार्ये समुद्यमं कृत्वा परेषां समुपस्थिते । पुष्कलं फलमाप्नोति यज्ञदानक्रियाधिकम्
इतरांच्या कामासाठी, त्यांच्या अडचणीच्या वेळी जो मन लावून प्रयत्न करतो, त्याला यज्ञ, दान किंवा कर्मापेक्षा जास्त फळ मिळते.