जलधेनुं समालोक्य मुच्यते सर्वपातकैः । दशपूर्वान्परान्वंश्यान्नरकात्तारयंतिते
जलधेनूचं दर्शन केल्यावर सर्व पापांपासून मुक्ती मिळते; आणि आपल्या वंशातील दहा पिढ्या—पूर्वज आणि पुढील—नरकातून तारल्या जातात.
जलधेनुं प्रयच्छंति वैशाख्यां विधिनात्र ये । शर्करा फल तांबूलमुपानत्करपत्रिकाः
जे लोक वैशाख महिन्यात विधिपूर्वक जलधेनूचं दान करतात, ते साखर, फळं, तांबूल, चपला आणि पान यांच्या जोडीने हे दान देतात.
प्रयच्छंति द्विजाग्र्येभ्यो धन्यास्ते चात्र कीर्तिताः । मणिकोदककुंभांश्च पक्वान्नं हैमदक्षिणाम्
हे सर्व ते श्रेष्ठ ब्राह्मणांना देतात; असे दान करणारे धन्य आहेत. तसेच रत्नांनी सजवलेली जलकुंभं, शिजवलेलं अन्न आणि सोन्याची दक्षिणा देखील देतात.
यः प्रयच्छति वैशाख्यां सोऽश्वमेधफलं लभेत् । अत्राप्युदाहरंतीममितिहासं पुरातनम्
जो कोणी वैशाखात दान करतो, त्याला अश्वमेध यज्ञाचं फळ मिळतं. यासंदर्भात एक प्राचीन कथा सांगितली जाते.
ब्राह्मणस्य च संवादं प्रेतैः सार्द्धं महावने । ब्राह्मणो धनशर्मासीन्मध्यदेशे पुरानघ
महावनात ब्राह्मणाचा प्रेतांशी संवाद झाला. मध्यम देशात धनशर्मा नावाचा एक ब्राह्मण पूर्वी राहत होता, हे पापरहित.
कुशाद्यर्थं वनं यातो ददर्शेदमथाद्भुतम् । भीतोऽपश्यदसौ प्रेतान्दुष्टांस्त्रीनति दारुणान्
कुशा घेण्यासाठी तो वनात गेला आणि तिथे काही अद्भुत पाहिलं; घाबरून त्याने तिथे तीन दुष्ट, भयंकर प्रेतं पाहिली.
ऊर्ध्वकेशान्सरक्ताक्षान्कृष्णदंतान्कृशोदरान् । कुर्वतो विविधा रावान्धावतोपि यतस्ततः
त्यांचे केस ताठ, डोळे रक्ताळलेले, दात काळे, पोटं कोरडी, आणि ते वेगवेगळ्या आवाजात किंचाळत इकडून तिकडे धावत होते.
तान्दृष्ट्वा भयसंत्रस्तो ब्राह्मणो विद्रुतो जवात् । क्रंदमानास्ततस्तेपि तमेवानु ययुस्तदा
त्यांना पाहून तो ब्राह्मण घाबरून वेगाने पळाला; आणि ती प्रेतं रडत-ओरडत त्याच्या मागे धावू लागली.
सधर्ष्यमाणस्तैः प्रेतैरुवाच मधुरं वचः । धनशर्मोवाच- के यूयं वः कुतोऽवस्था जातेति निरयोचिता
त्या प्रेतांनी त्याला घेरल्यावर, त्याने गोड शब्दांत विचारलं—धनशर्मा म्हणाला: तुम्ही कोण, तुमची ही अवस्था कशी झाली, आणि नरकाला का पात्र ठरलात?
भयार्त्तमनुकंप्यं मां दुःखितं त्रातुमर्हथ । वैष्णवं बहुभृत्यं च निःस्वं विप्रं वनागतम्
मी घाबरलोय, दुःखी आहे, दया करा आणि मला वाचवा. मी विष्णूभक्त, अनेक सेवक असलेला, गरीब ब्राह्मण या वनात आलोय.
भवतामपि सश्रेयो नूनं दास्यति केशवः । ब्रह्मण्यो भगवान्विष्णुस्तुष्टोमय्यनुकंपया
केशव तुमचंही कल्याण नक्कीच करील; ब्राह्मणप्रिय भगवान विष्णू माझ्यावर दयाळू झाला आहे.
अतसीपुष्पसंकाशो विष्णुः पीतांबरो हरिः । यस्य श्रवणमात्रेण नाम्नो याति महा तमः
विष्णू अतसी फुलासारखा, पिवळ्या वस्त्रात, हरि—ज्याचं नाव ऐकताच मोठं अंधार दूर होतं.
अनादिनिधनो देवः शंख चक्र गदाधरः । अक्षयः पुंडरीकाक्षः प्रेतमोक्षप्रदायकः
तो देव अनादी, अनंत, शंख, चक्र, गदा धारण करणारा, अक्षय, कमळासारख्या डोळ्यांचा, प्रेतांना मुक्त करणारा आहे.
यम उवाच- नामश्रवण मात्रेण विष्णोस्ते परितोषिताः । पिशाचाः पुण्यभावस्था दया दाक्षिण्य यंत्रिताः
यम म्हणाला—फक्त विष्णूचं नाव ऐकताच ते संतुष्ट होतात; पिशाच्च पुण्याच्या मार्गावर येतात, दया आणि दानामुळे त्यांना आवर घालतो.
प्रीणितास्तस्यवचसा तदादिष्टेन नोदिताः । इदमूचुर्द्विजं प्रेताः क्षुत्तृष्णापूरपीडिताः
त्याच्या बोलण्याने ते प्रेतं प्रसन्न झाली आणि त्याने सांगितल्याप्रमाणे त्यांनी हल्ला केला नाही; पण ती प्रेतं भूक आणि तहान याने त्रस्त होऊन त्या ब्राह्मणाशी बोलली.
प्रेता ऊचु- दर्शनेनैव ते विप्र नामश्रवणतो हरेः । भावमन्यमनुप्राप्ता वयं जाता दयालवः
प्रेतं म्हणाली—हे ब्राह्मण, तुझ्या केवळ दर्शनाने आणि हरिचं नाव ऐकून आम्ही वेगळ्या अवस्थेला पोहोचलो आणि आमच्यात दयाळूपणा आला.
अपाकरोति दुरितं श्रेयश्च योजयत्यपि । यशो विस्तारयत्याशु नूनं वैष्णवसंगमः
विष्णुभक्तांच्या संगतीमुळे नक्कीच दुर्दैव दूर होतं, कल्याण मिळतं आणि आपली कीर्ती लवकर पसरते.
रसायनमयी शीता परमानंददायिनी । नानंदयति कं नाम वैष्णवामृतचंद्रिका
विष्णुभक्तीचं अमृतासारखं शीतल चंद्रप्रकाश सर्वांना परमानंद देतं; असं कोण आहे ज्याला ते आनंदित करत नाही?
अयं कृतघ्न नामास्ति द्वितीयोऽयं विदैवतः । अवैशाखस्तृतीयोऽयं त्रयाणामपि पापकृत्
एकाचा नाव कृतघ्न आहे, दुसरा विदैवत आणि तिसरा अवैशाख; हे तिघेही पाप करणारे आहेत.
सदैवानुष्ठितानेन पापेनाति कृतघ्नता । तेनास्य कर्मजं नाम कृतघ्नाख्यं व्यवस्थितम्
जो नेहमी हे पाप करतो, तो फारच कृतघ्न होतो; म्हणून त्याला कर्माने 'कृतघ्न' हे नाव मिळतं.
सुदास इति नाम्नायं शूद्रो ऽभूत्पूर्वजन्मनि । कृतघ्नस्तेन पापेन प्राप्तोऽवस्थामिमां द्विज
पूर्वजन्मी हा मनुष्य सुदास नावाचा शूद्र होता; कृतघ्नतेच्या पापामुळे त्याला ही अवस्था मिळाली, हे द्विज.
अतिपापिनि धूर्ते च गुरुस्वाम्यहितेऽपि च । निष्कृतिर्विद्यते विप्र कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः
अतिशय पापी, कपटी, गुरू किंवा स्वामीचे वैरी यांना प्रायश्चित्त असू शकतं, पण कृतघ्नाला काहीच प्रायश्चित्त नाही, हे ब्राह्मण.
नानानिरयसंघातं शरीरैर्यातना क्षमैः । अनुभूयतांत्ववस्थामंत्यामेतां गतो द्विज
ही शेवटची अवस्था मिळाल्यावर, हे ब्राह्मण, तो वेगवेगळ्या नरकांत जातो आणि दुःख सहन करण्यास समर्थ अशा देहांनी यातना भोगतो.
अनेनान्नं सदा भुक्तमकृत्वा देवतार्चनम् । अदत्वा गुरुविप्रेभ्यस्तेनैवायं विदैवतः
हा नेहमी देवांची पूजा न करता अन्न खात असे, गुरू आणि ब्राह्मणांना काहीच देत नसे; म्हणून त्याला 'विदैवत' म्हणतात.
अयं दशसहस्राणां ग्रामाणामीश्वरो नृपः । हरिवीर इति ख्यातो नाम्नासीत्पूर्वजन्मनि
पूर्वजन्मी हा दहा हजार गावांचा राजा होता, त्याचं नाव हरिवीर असं प्रसिद्ध होतं.
रोषाहंकारनास्तिक्यैर्गुर्वाज्ञालंघनोद्यतः । अकृत्वैव महायज्ञान्भुक्तवान्विप्र निंदकः
राग, अहंकार आणि नास्तिकतेमुळे, गुरूंच्या आज्ञा मोडण्याचा विचार करून, मोठ्या यज्ञ न करता अन्न खात असे आणि ब्राह्मणांची निंदा करत असे.
कर्मणा तेन पापेन महानरकसंकटम् । अनुभूय ततः प्रेतो जातो नाम्ना विदैवतः
त्या पापामुळे त्याने मोठ्या नरकयातना भोगल्या आणि नंतर 'विदैवत' नावाचा प्रेत झाला.
अवैशाखस्तृतीयोऽहं त्रयाणामपि पापकृत् । तेन मे कर्मजं नाम ब्राह्मणोऽहं व्यवस्थितः
मी तिसरा, 'अवैशाख' नावाचा, या तिघांमध्ये पाप करणारा आहे; म्हणून माझ्या कर्माने मी ब्राह्मण म्हणून ओळखला जातो.
मध्यदेशे भवं नाम्ना गौतमो गोत्रतोऽप्यहम् । विप्रो वासपुरेवासी यज्वाऽऽसं पूर्वजन्मनि
मध्यदेशात मी 'गौतम' नावाचा, त्या गोत्राचा ब्राह्मण होतो; वासपूर या गावात राहणारा, पूर्वजन्मी यज्ञ करणारा होतो.
मया केवलमेवैकं श्रौतमार्गानुसारिणा । उद्दिश्य माधवं देवं न स्नातं मासि माधवे
मी एकट्यानेच फक्त श्रौत मार्ग पाळला, पण माधव देवासाठी माधव महिन्यात स्नान केलं नाही.