तच्च दुर्गतिदं नॄणामिहलोके परत्र च । यो विष्णुः स स्वयं ब्रह्मा यो ब्रह्मा स स्वयं हरः
ते या जगात आणि पुढच्या जन्मातही माणसाला दुर्दशेला नेते. जो विष्णू आहे तोच ब्रह्मा, आणि जो ब्रह्मा आहे तोच हराही आहे.
देवास्त्रयोपि यज्ञेऽस्मिन्निज्या देवेषु नित्यशः । यो भेदं कुरुते तेषां त्रयाणां द्विजसत्तमः
तीनही देव नेहमी यज्ञात देवांमध्ये पूजले जातात; हे श्रेष्ठ द्विजा, जो त्यांच्या तिघांमध्ये भेद करतो,
स पापकारी पापात्मा अनिष्टां गतिमाप्नुयात् । विष्णुरेव परं ब्रह्म विष्णुरेव जगद्द्विज
तो पाप करणारा, पापी मनाचा असून, त्याला वाईट अवस्था प्राप्त होते. विष्णूच सर्वोच्च ब्रह्म आहे, विष्णूच हे विश्व आहे, हे द्विजा.
तस्यायं माधवो मासः प्रियः सर्वेषु कर्मसु । कीर्त्यते हयमेधादि महाक्रतुफलप्रदः
त्याच्यासाठी माधव मास सर्व कर्मांत प्रिय आहे; तो अश्वमेधासारख्या मोठ्या यज्ञांचे फळ देणारा म्हणून गौरवला जातो.
तीर्थस्नान तपो दान जप यज्ञफलाधिकः
पवित्र तीर्थांमध्ये स्नान करणे, कठोर तप करणे, दान देणे, जप करणे आणि यज्ञाचे फळ — या सर्वांपेक्षा हे फळ श्रेष्ठ आहे.
स्नानं विभाते नियमेन नद्यामनारतं मेषगते रवौ ये । कुर्वंति येऽस्मिन्नपि विप्रपूजां मद्दंडभाजो न हि ते भवंति
जे लोक पहाटे, सूर्य मेष राशीत असताना, नेहमी नदीत स्नान करतात आणि त्या वेळी ब्राह्मणांची पूजा करतात, त्यांना माझ्या शिक्षेचा कधीच भयंकर परिणाम भोगावा लागत नाही.
हत्वा हत्वा किंकरौघं पुरो मे लुप्त्वा लुप्त्वा चित्रगुप्तस्य लेख्यम् । स्नात्वा स्नात्वा माधवे मासि तीर्थे पूर्वान्पूर्वानुद्धरंतीह पापात्
माझ्या सेवकांच्या अनेक सैन्यांचा नाश करून, चित्रगुप्ताच्या लेखनाचा नाश करून, माधव महिन्यात पवित्र तीर्थात स्नान केल्याने, ते आपल्या पूर्वजांना जुन्या जुन्या पापांतून मुक्त करतात.
इदं भयच्छेदकरं न तस्मात्प्रकाशनीयं परमं रहस्यम् । निर्वासहेतुर्नरकालयस्य ममाधिकारक्षयकारणं तत्
हे भय दूर करणारे आहे, म्हणून ते कुणालाही सांगू नये. हे अत्यंत गुप्त आहे, नरकातून मुक्ती देणारे आणि माझ्या अधिकाराचा नाश करणारे कारण आहे.
भागीरथीनर्मदा च यमुना च सरस्वती । विशोका च वितस्ता च विंध्यस्योत्तरतः स्थिताः
भागीरथी, नर्मदा, यमुना, सरस्वती, विशोका आणि वितस्ता या सर्व विंध्याच्या उत्तरेला वसलेल्या आहेत.
गोदावरी भीमरथी तुंगभद्रा च देविका । तापी पयोष्णी विंध्यस्य दक्षिणास्तु प्रकीर्तिताः
गोदावरी, भीमरथी, तुंगभद्रा, देविका, तापी आणि पयोष्णी या विंध्याच्या दक्षिणेला प्रसिद्ध आहेत.
द्वादशैता महानद्यो नित्यं तेनावगाहिताः । वैशाखे विधिना स्नानं नद्यां यः प्रातराचरेत्
ही बारा महानद्या, नेहमी त्याने स्नानासाठी निवडाव्यात — जो कोणी वैशाख महिन्यात सकाळी नियमाने नदीत स्नान करतो,
सर्वाः समुद्रगाः पुण्याः सर्वे पुण्या नगोत्तमाः । सर्वे चायतनाः पुण्याः सर्वे पुण्या वनाश्रयाः
समुद्राकडे वाहणाऱ्या सर्व नद्या पवित्र आहेत, सर्व उत्तम डोंगर पवित्र आहेत, सर्व तीर्थक्षेत्रे पवित्र आहेत आणि सर्व वनातील आश्रम पवित्र आहेत.
तेनावगाहिता दृष्टाः प्रणता बहुसेविताः । स्नानमर्द्धोदिते सूर्ये वैशाखे नियतश्चरेत्
या सर्व नद्यांमध्ये स्नान करून, त्यांना पाहून, वंदन करून आणि विविध प्रकारे सेवा करून, वैशाख महिन्यात सूर्य उगवताना संयमाने स्नान करावे.
तस्य पुण्यं महीदेव कश्चिद्वक्तुं न शक्यते । यदि वक्त्रसहस्राणां सहस्राणि भवंति हि
हे पृथ्वीचे स्वामी, अशा व्यक्तीचे पुण्य कोणालाही सांगता येणार नाही, जरी हजारो तोंडे असली तरीही.
आयुश्च ब्रह्मणा स्वल्पं यदि स्याद्द्विजसत्तम । तदा माधवमासस्य फलं कथयितुं भवेत्
द्विजश्रेष्ठा, जरी ब्रह्मदेवाचे आयुष्य थोडे असले, तरी माधव महिन्याचे फळ सांगणे शक्य होईल.
महानिरयकर्षाग्नि माधवो माधवो यथा । ब्रह्महत्यादिकं पापमगम्यागमनादिकम्
जसा मोठ्या नरकाचा अग्नि ओढून नेतो, तसा माधव महिन्याचा प्रभाव ब्रह्महत्येसारखी पापे आणि निषिद्ध स्थळी जाण्याने होणारी पापे नष्ट करतो.
कामाकामकृतं पापमेति पातकमेव च । उपपापरहस्यं च संकरीकरणं परम्
इच्छेने किंवा अनिच्छेने केलेली पापे, मोठी पातके, लहान पापांची गुप्तता आणि त्यांचा सर्वात मोठा संयोग —
जातिभ्रंशकरं घोरमपात्रीकरणं तथा । मलावहं प्रकीर्णं च वाङ्मनः काय संभवम्
जातिभ्रष्ट करणारे, भयंकर, अपात्र करणारे, मल आणणारे, विखुरलेले आणि वाणी, मन किंवा शरीरातून निर्माण होणारे पाप —
माधवो निर्दहेन्मासो विधिना समुपासितः । कल्पकोटिसहस्राणि कल्पकोटि शतानि च
माधव महिना योग्य प्रकारे पाळल्यास हे सर्व पापे जाळून टाकतो; कोटी कोटी कल्पे, शेकडो कोटी कल्पे —
वसेद्विष्णुपुरे श्रीमान्माधवे योऽर्चयेद्धरिम्
जो माधव महिन्यात हरिची भक्ती करतो, तो श्रीमंत विष्णुपुरीत वास करतो.
सूत उवाच- एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य धर्मराजस्य भूसुरः । पुनः पप्रच्छ मासस्य माधवस्य विधिं शुभम्
सूतम्हणाला — धर्मराजांची ही वचने ऐकून, त्या ब्राह्मणाने पुन्हा माधव महिन्याच्या शुभ व्रताबद्दल विचारले.
ब्राह्मण उवाच- धर्मराज महाभाग सम्यग्गुह्यं प्रकाशितम् । माधवस्नानजं पुण्यं नराणां मुक्तिदं परम्
ब्राह्मण म्हणाला — धर्मराजा, तू हे गुपित योग्य प्रकारे सांगितलेस; माधव महिन्यातील स्नानाने मिळणारे पुण्य माणसाला सर्वोच्च मुक्ती देते.
माधवं माधवे मासि स्नात्वा प्रातः समाहितः । कथं संपूजयेद्देवं कैः पुष्पैस्तद्विधिं वद
माधव महिन्यात, सकाळी मन एकाग्र करून स्नान केल्यावर, माधवाची पूजा कशी करावी, कोणत्या फुलांनी करावी, हे योग्य रीतीने सांग.
धर्मराज उवाच- सर्वेषां पत्रजातीनां तुलसी केशवप्रिया । पुष्करादीनि तीर्थानि गंगाद्याः सरितस्तथा
धर्मराज म्हणाले - सर्व पानांमध्ये तुळस केशवाला सर्वात प्रिय आहे. पुष्करासारखी तीर्थस्थळे आणि गंगा व इतर नद्या देखील तशीच प्रिय आहेत.
वासुदेवादयो देवा वसंति तुलसीदले । सर्वदा सर्वकालेषु तुलसी विष्णुवल्लभा
वासुदेव व इतर देवता नेहमी तुळशीच्या पानांवर वास करतात. सर्व काळात तुळस विष्णूला अत्यंत प्रिय आहे.
त्यक्त्वा तु मालती पुष्पं मुक्त्वा च सरसीरुहम् । गृहीत्वा तुलसीपत्रं भक्त्या माधवमर्चयेत्
माळतीचे फूल आणि कमळ सोडून, तुळशीची पाने भक्तीने घेऊन माधवाची पूजा करावी.
तस्य पुण्यफलं वक्तुमलं शेषोऽपि नो भवेत् । अस्नात्वा तुलसीं छित्त्वा देवार्थं पितृकर्मणि
मिळणाऱ्या पुण्याचे फळ सांगायला शेषालाही पुरेसे नाही. पण जर स्नान न करता देव किंवा पितरांसाठी तुळस तोडली,
तत्सर्वं निष्फलं याति पंचगव्येन शुध्यति । दारिद्र्यदुःखभोगादि पापानि सुबहून्यपि
तर ते सर्व निष्फळ होते; पंचगव्याने ते शुद्ध होते. तुळस दारिद्र्य, दुःख, विपत्ती यांसारखी अनेक पापे लवकर दूर करते.
तुलसी हरते क्षिप्रं रोगानिव हरीतकी । तुलसी कृष्णगौराख्या तयाभ्यर्च्य मधुद्विषम्
तुळस रोग लवकर दूर करते, जशी हरितकी करते. तुळस कृष्णा आणि गौरा या नावांनीही ओळखली जाते. तिच्या द्वारे मधुचा शत्रू असलेल्या भगवानाची पूजा करावी.
विशेषेण हरेर्भक्तो नरो नारायणो भवेत् । माधवं सकलं मासं तुलस्या योऽर्चयेद्यतः
विशेषतः, जो हरिचा भक्त आहे तो नर नारायणासारखा होतो; जो संपूर्ण माधव महिन्यात तुळशीने माधवाची पूजा करतो,