यदा न ज्ञायते नाम तस्य तीर्थस्य भो द्विज । तत्रेत्युच्चारणं कार्यं विष्णुतीर्थमिदं महत्
त्या तीर्थाचं नाव माहीत नसलं, द्विजा, तर 'हे महान विष्णूतीर्थ आहे' असं उच्चारावं.
तीर्थस्य देवता विष्णुःस र्वत्रापि न संशयः । नारायणेति यन्नाम स्मरेत्तीर्थेषु साधकः
तीर्थाची देवता नेहमी विष्णूच आहे, यात शंका नाही; साधकाने तीर्थस्थळी 'नारायण' हे नाव आठवावं.
तस्य तीर्थफलं सम्यग्विष्णुनाम्नैव जायते । अज्ञातानां च तीर्थानां देवतानां न संशयः
विष्णूचं नाव घेतल्यावर तीर्थाचं फळ पूर्णपणे मिळतं; अज्ञात तीर्थं आणि देवता असली तरी शंका नाही.
विष्णुनाम्नैव नामानि मानवः परिकीर्तयेत् । सर्वास्तु सिद्धयः पुण्यास्तीर्थभूतास्तु सागरः
माणसाने विष्णूचं नाव घेऊन तीर्थांची नावं म्हणावीत; सर्व सिद्धी, पुण्य आणि समुद्रही तीर्थच आहेत.
सरांसि मानसादीनि निर्झराः पल्वलादयः । स्वल्पा नद्योऽपि सर्वास्तास्तीर्थानि हरिनामतः
मानसासारखी सरोवरे, धबधबे, तळी, अगदी लहान नद्या — हे सर्व हरिनामामुळे तीर्थ बनतात.
पर्वतास्तीर्थरूपाश्च यज्ञो यज्ञमही तथा । ब्राह्मणा यत्र विद्वांसः कौतुकेनाप्यवस्थिताः
पर्वतही तीर्थरूप आहेत, यज्ञ आणि यज्ञभूमी सुद्धा; जिथे विद्वान ब्राह्मण जरी कुतूहलाने असतील, तिथे तीर्थ असतं.
तदेव तीर्थं सुमहत्सर्वपापहरं स्मृतम् । श्राद्धं च श्राद्धभूमिश्च देवशाला च होमभूः
तेच तीर्थ फार मोठं, सर्व पापं दूर करणारं मानलं जातं. तिथे श्राद्ध, श्राद्धासाठी जागा, देवांची मंदिरं आणि होमासाठी जागा असते.
यत्र वेदध्वनिः सम्यग्यत्र विष्णुकथाः शुभाः । स्वगृहं पुण्यसंयुक्तं गोस्थानमपि पावनम्
जिथे वेदांचा गजर योग्य रीतीने ऐकू येतो, जिथे विष्णूच्या शुभ कथा सांगितल्या जातात, आपलं पुण्यवान घर आणि अगदी गोठाही पवित्र ठरतो.
यत्राश्वत्थ तरु वने यत्रागारोपि पावनः । एवमादीनि तीर्थानि पिता माता तथैव च
जिथे अश्वत्थ वृक्षाचं वन आहे, जिथे गोठाही पवित्र आहे, अशी अनेक तीर्थस्थळं आहेत आणि आई-वडीलही तितकेच पवित्र मानले जातात.
पच्यते यत्र धर्मार्थं स्वयं तत्र गुरुः स्थितः । साध्वी यत्रास्ति वै भार्या तत्र तीर्थं न संशयः
जिथे धर्मासाठीच आचरण केलं जातं, जिथे गुरु आहेत, जिथे सती स्त्री आहे—तिथे नक्कीच तीर्थ आहे, यात शंका नाही.
यत्र धर्मरतिर्नित्यं विद्वान्पुत्रः प्रवर्तते । तत्र तस्य हि तत्तीर्थं तारणाय प्रतिष्ठितम्
जिथे विद्वान पुत्र नेहमी धर्मात रमतो, तिथेच ते त्याचं तीर्थ ठरतं, जे मुक्तीसाठी स्थापन झालं आहे.
इत्येवमादि तीर्थानि राजवेश्म तथैव च । एवमादिषु तीर्थेषु पर्वयोगाद्विशेषतः
अशा अनेक जागा आणि राजवाडाही तीर्थस्थळच आहेत; अशा तीर्थांमध्ये, विशेषतः सणाच्या दिवशी,
अनाराध्य हृषीकेशं सर्वदं सर्वदेहिनाम् । कोपि क्वापि किमप्यत्र न लभेतेति निश्चितम्
हृषीकेशाचं पूजन न करता, जो सर्वांना सर्व काही देतो, कुणालाही, कुठेही, काहीच मिळत नाही—हे निश्चित आहे.
अपत्यं द्रविणं दारास्तारहर्म्यं हया गजाः । सुखानि स्वर्गमोक्षौ च न दूरे हरिभक्तितः
अपत्य, संपत्ती, पत्नी, भव्य घरं, घोडे, हत्ती, सुखं, स्वर्ग आणि मोक्ष—हे सर्व हरिभक्तीपासून दूर नाहीत.
नारायणः परो देवः सत्यरूपो जनार्दनः । त्रिधात्मानंसभगवान्ससर्जपरमेश्वरः
नारायण हा सर्वोच्च देव, सत्यस्वरूप, जनार्दन आहे; तोच भगवंत, परमेश्वर, स्वतःला तीन रूपांत प्रकट करतो.
रजस्तमोभ्यांयुक्तोऽभूद्रजःसत्वाधिकंविभुः । ससर्जनाभिकमलेब्रह्माणंकमलासनम्
राजस आणि तमस युक्त, राजस आणि सत्त्व प्रधान असा तो महाशक्तिमान, आपल्या नाभीतील कमळातून कमलासन ब्रह्मा निर्माण करतो.
रजसा तमसा जुष्टं स रुद्रमसृजद्विभुः । सत्वं रजस्तमश्चैव त्रितयं चैतदुच्यते
राजस आणि तमस युक्त असलेल्या त्या महाशक्तिमानाने रुद्राची निर्मिती केली; सत्त्व, रज आणि तम—ही त्रयी असं म्हटलं जातं.
सत्वेन मुच्यते जंतुः सत्वं नारायणात्मकम् । रजसा सत्वयुक्तेन भवेच्छ्रीमान्यशोधिकः
सत्त्वामुळे जीव मुक्त होतो; सत्त्व हे नारायणाचं स्वरूप आहे. राजस आणि सत्त्व युक्त धर्मामुळे श्रीमंती आणि मोठेपणा मिळतो.
यद्वेदवाक्यं धर्मस्य समुद्दिश्योपसेवते । तद्रुद्रमिति विख्यातं विशिष्टं गदितं नृणाम्
वेदवाक्यानुसार धर्मासाठी जे आचरलं जातं, त्याला रुद्र असं ओळखलं जातं आणि ते लोकांमध्ये विशेष मानलं जातं.
तेन राजा भवेल्लोके रजसा तमसा पुनः । यद्धीनं रजसा धर्मं केवलं तामसं च यत्
त्यामुळे राजा या जगात राजस आणि तमस यांच्या आधारे स्थिर होतो; ज्या धर्मात राजस कमी आहे, किंवा फक्त तमस आहे,
तच्च दुर्गतिदं नॄणामिहलोके परत्र च । यो विष्णुः स स्वयं ब्रह्मा यो ब्रह्मा स स्वयं हरः
ते या जगात आणि पुढच्या जन्मातही माणसाला दुर्दशेला नेते. जो विष्णू आहे तोच ब्रह्मा, आणि जो ब्रह्मा आहे तोच हराही आहे.
देवास्त्रयोपि यज्ञेऽस्मिन्निज्या देवेषु नित्यशः । यो भेदं कुरुते तेषां त्रयाणां द्विजसत्तमः
तीनही देव नेहमी यज्ञात देवांमध्ये पूजले जातात; हे श्रेष्ठ द्विजा, जो त्यांच्या तिघांमध्ये भेद करतो,
स पापकारी पापात्मा अनिष्टां गतिमाप्नुयात् । विष्णुरेव परं ब्रह्म विष्णुरेव जगद्द्विज
तो पाप करणारा, पापी मनाचा असून, त्याला वाईट अवस्था प्राप्त होते. विष्णूच सर्वोच्च ब्रह्म आहे, विष्णूच हे विश्व आहे, हे द्विजा.
तस्यायं माधवो मासः प्रियः सर्वेषु कर्मसु । कीर्त्यते हयमेधादि महाक्रतुफलप्रदः
त्याच्यासाठी माधव मास सर्व कर्मांत प्रिय आहे; तो अश्वमेधासारख्या मोठ्या यज्ञांचे फळ देणारा म्हणून गौरवला जातो.
तीर्थस्नान तपो दान जप यज्ञफलाधिकः
पवित्र तीर्थांमध्ये स्नान करणे, कठोर तप करणे, दान देणे, जप करणे आणि यज्ञाचे फळ — या सर्वांपेक्षा हे फळ श्रेष्ठ आहे.
स्नानं विभाते नियमेन नद्यामनारतं मेषगते रवौ ये । कुर्वंति येऽस्मिन्नपि विप्रपूजां मद्दंडभाजो न हि ते भवंति
जे लोक पहाटे, सूर्य मेष राशीत असताना, नेहमी नदीत स्नान करतात आणि त्या वेळी ब्राह्मणांची पूजा करतात, त्यांना माझ्या शिक्षेचा कधीच भयंकर परिणाम भोगावा लागत नाही.
हत्वा हत्वा किंकरौघं पुरो मे लुप्त्वा लुप्त्वा चित्रगुप्तस्य लेख्यम् । स्नात्वा स्नात्वा माधवे मासि तीर्थे पूर्वान्पूर्वानुद्धरंतीह पापात्
माझ्या सेवकांच्या अनेक सैन्यांचा नाश करून, चित्रगुप्ताच्या लेखनाचा नाश करून, माधव महिन्यात पवित्र तीर्थात स्नान केल्याने, ते आपल्या पूर्वजांना जुन्या जुन्या पापांतून मुक्त करतात.
इदं भयच्छेदकरं न तस्मात्प्रकाशनीयं परमं रहस्यम् । निर्वासहेतुर्नरकालयस्य ममाधिकारक्षयकारणं तत्
हे भय दूर करणारे आहे, म्हणून ते कुणालाही सांगू नये. हे अत्यंत गुप्त आहे, नरकातून मुक्ती देणारे आणि माझ्या अधिकाराचा नाश करणारे कारण आहे.
भागीरथीनर्मदा च यमुना च सरस्वती । विशोका च वितस्ता च विंध्यस्योत्तरतः स्थिताः
भागीरथी, नर्मदा, यमुना, सरस्वती, विशोका आणि वितस्ता या सर्व विंध्याच्या उत्तरेला वसलेल्या आहेत.
गोदावरी भीमरथी तुंगभद्रा च देविका । तापी पयोष्णी विंध्यस्य दक्षिणास्तु प्रकीर्तिताः
गोदावरी, भीमरथी, तुंगभद्रा, देविका, तापी आणि पयोष्णी या विंध्याच्या दक्षिणेला प्रसिद्ध आहेत.