तृष्णा क्षुधा समाक्रांतो बहुदुःखैः प्रपीडितः । पच्यते नरके घोरे चिरकालं न संशयः
तृष्णा आणि भुकेने ग्रासलेला, अनेक दुःखांनी पिडलेला तो नरकात फार काळ तडफडतो, यात शंका नाही.
तस्माद्दानं प्रदातव्यं स्वयमेव न संशयः । कस्य पुत्राश्च पौत्राश्च कस्य भार्या धनं च वा
म्हणून प्रत्येकाने स्वतःहून दान द्यावे, यात काहीच शंका नाही; कोणाचे पुत्र, कोणाचे नातू, कोणाची बायको, कोणाचे धन?
संसारे नास्तिकः कस्य स्वयं तस्मात्प्रदीयते । पानमन्नं च तांबूलमुदकं कांचनं तथा
या जगात खरंच कोणाचं काय आहे? म्हणूनच, पाणी, जेवण, तांबूल, पाणी आणि सोनं यांचं दान करावं.
वसनं गां च भूमिं च च्छत्रपात्राण्यनेकधा । फलानि भूमिदानानि विविधानि स्वशक्तितः
वस्त्र, गायी, जमीन, छत्र्या, विविध प्रकारची भांडी, फळं, जमिनीचं दान आणि इतर अनेक वस्तू आपल्या कुवतीनुसार द्याव्यात.
दातव्यानि महीदेव नात्र कार्या विचारणा । तीर्थानां लक्षणं विप्र प्रवक्ष्यामि तवाग्रतः
हे सर्व द्यायलाच हवं, राजन; यात काही विचार करायचा नाही. आता मी तुला, ब्राह्मण, तीर्थांची लक्षणं सांगतो.
सुतीर्थानि इयं गंगा भाति पुण्या सरस्वती । रेवा च यमुना तापी नदी चर्मण्वती तथा
ही गंगा पवित्र तीर्थ म्हणून उजळते, तशीच पुण्यवती सरस्वती, रेवा, यमुना, तापी आणि चर्मण्वती नद्या.
सरयू च वरा वेणी पूर्णा पापप्रणाशिनी । कावेरी कपिला चान्या विशल्या विश्वतारिणी
सरयू, उत्तम वेणी, पाप नष्ट करणारी पूर्णा, कावेरी, कपिला, विशल्या आणि विश्वतारिणी या नद्या.
गोदावरी समाख्याता तुंगभद्रा च गंडकी । पापानां भीतिदा नित्यं नदी भीमरथी स्मृता
गोदावरी प्रसिद्ध आहे, तुंगभद्रा आणि गंडकीसुद्धा; भीमरथी ही नेहमी पाप्यांना भीती देणारी नदी म्हणून ओळखली जाते.
देविका कृष्णगंगा च अन्या याः सरितांवराः । एतास्तु पुण्यकालेषु संति तीर्थान्यनेकशः
देविका, कृष्णगंगा आणि इतर श्रेष्ठ नद्या; या सर्व पुण्यकाळात अनेक तीर्थस्थाने होतात.
ग्रामे वा यदि वारण्ये नद्यः सर्वत्र पावनाः । तत्र तत्रैव कर्त्तव्याः स्नानदानादिकाः क्रियाः
गावात असो वा जंगलात, नद्या सर्वत्र पावन आहेत; तिथे तिथे स्नान, दान आणि इतर शुभकृत्ये करावीत.
यदा न ज्ञायते नाम तस्य तीर्थस्य भो द्विज । तत्रेत्युच्चारणं कार्यं विष्णुतीर्थमिदं महत्
त्या तीर्थाचं नाव माहीत नसलं, द्विजा, तर 'हे महान विष्णूतीर्थ आहे' असं उच्चारावं.
तीर्थस्य देवता विष्णुःस र्वत्रापि न संशयः । नारायणेति यन्नाम स्मरेत्तीर्थेषु साधकः
तीर्थाची देवता नेहमी विष्णूच आहे, यात शंका नाही; साधकाने तीर्थस्थळी 'नारायण' हे नाव आठवावं.
तस्य तीर्थफलं सम्यग्विष्णुनाम्नैव जायते । अज्ञातानां च तीर्थानां देवतानां न संशयः
विष्णूचं नाव घेतल्यावर तीर्थाचं फळ पूर्णपणे मिळतं; अज्ञात तीर्थं आणि देवता असली तरी शंका नाही.
विष्णुनाम्नैव नामानि मानवः परिकीर्तयेत् । सर्वास्तु सिद्धयः पुण्यास्तीर्थभूतास्तु सागरः
माणसाने विष्णूचं नाव घेऊन तीर्थांची नावं म्हणावीत; सर्व सिद्धी, पुण्य आणि समुद्रही तीर्थच आहेत.
सरांसि मानसादीनि निर्झराः पल्वलादयः । स्वल्पा नद्योऽपि सर्वास्तास्तीर्थानि हरिनामतः
मानसासारखी सरोवरे, धबधबे, तळी, अगदी लहान नद्या — हे सर्व हरिनामामुळे तीर्थ बनतात.
पर्वतास्तीर्थरूपाश्च यज्ञो यज्ञमही तथा । ब्राह्मणा यत्र विद्वांसः कौतुकेनाप्यवस्थिताः
पर्वतही तीर्थरूप आहेत, यज्ञ आणि यज्ञभूमी सुद्धा; जिथे विद्वान ब्राह्मण जरी कुतूहलाने असतील, तिथे तीर्थ असतं.
तदेव तीर्थं सुमहत्सर्वपापहरं स्मृतम् । श्राद्धं च श्राद्धभूमिश्च देवशाला च होमभूः
तेच तीर्थ फार मोठं, सर्व पापं दूर करणारं मानलं जातं. तिथे श्राद्ध, श्राद्धासाठी जागा, देवांची मंदिरं आणि होमासाठी जागा असते.
यत्र वेदध्वनिः सम्यग्यत्र विष्णुकथाः शुभाः । स्वगृहं पुण्यसंयुक्तं गोस्थानमपि पावनम्
जिथे वेदांचा गजर योग्य रीतीने ऐकू येतो, जिथे विष्णूच्या शुभ कथा सांगितल्या जातात, आपलं पुण्यवान घर आणि अगदी गोठाही पवित्र ठरतो.
यत्राश्वत्थ तरु वने यत्रागारोपि पावनः । एवमादीनि तीर्थानि पिता माता तथैव च
जिथे अश्वत्थ वृक्षाचं वन आहे, जिथे गोठाही पवित्र आहे, अशी अनेक तीर्थस्थळं आहेत आणि आई-वडीलही तितकेच पवित्र मानले जातात.
पच्यते यत्र धर्मार्थं स्वयं तत्र गुरुः स्थितः । साध्वी यत्रास्ति वै भार्या तत्र तीर्थं न संशयः
जिथे धर्मासाठीच आचरण केलं जातं, जिथे गुरु आहेत, जिथे सती स्त्री आहे—तिथे नक्कीच तीर्थ आहे, यात शंका नाही.
यत्र धर्मरतिर्नित्यं विद्वान्पुत्रः प्रवर्तते । तत्र तस्य हि तत्तीर्थं तारणाय प्रतिष्ठितम्
जिथे विद्वान पुत्र नेहमी धर्मात रमतो, तिथेच ते त्याचं तीर्थ ठरतं, जे मुक्तीसाठी स्थापन झालं आहे.
इत्येवमादि तीर्थानि राजवेश्म तथैव च । एवमादिषु तीर्थेषु पर्वयोगाद्विशेषतः
अशा अनेक जागा आणि राजवाडाही तीर्थस्थळच आहेत; अशा तीर्थांमध्ये, विशेषतः सणाच्या दिवशी,
अनाराध्य हृषीकेशं सर्वदं सर्वदेहिनाम् । कोपि क्वापि किमप्यत्र न लभेतेति निश्चितम्
हृषीकेशाचं पूजन न करता, जो सर्वांना सर्व काही देतो, कुणालाही, कुठेही, काहीच मिळत नाही—हे निश्चित आहे.
अपत्यं द्रविणं दारास्तारहर्म्यं हया गजाः । सुखानि स्वर्गमोक्षौ च न दूरे हरिभक्तितः
अपत्य, संपत्ती, पत्नी, भव्य घरं, घोडे, हत्ती, सुखं, स्वर्ग आणि मोक्ष—हे सर्व हरिभक्तीपासून दूर नाहीत.
नारायणः परो देवः सत्यरूपो जनार्दनः । त्रिधात्मानंसभगवान्ससर्जपरमेश्वरः
नारायण हा सर्वोच्च देव, सत्यस्वरूप, जनार्दन आहे; तोच भगवंत, परमेश्वर, स्वतःला तीन रूपांत प्रकट करतो.
रजस्तमोभ्यांयुक्तोऽभूद्रजःसत्वाधिकंविभुः । ससर्जनाभिकमलेब्रह्माणंकमलासनम्
राजस आणि तमस युक्त, राजस आणि सत्त्व प्रधान असा तो महाशक्तिमान, आपल्या नाभीतील कमळातून कमलासन ब्रह्मा निर्माण करतो.
रजसा तमसा जुष्टं स रुद्रमसृजद्विभुः । सत्वं रजस्तमश्चैव त्रितयं चैतदुच्यते
राजस आणि तमस युक्त असलेल्या त्या महाशक्तिमानाने रुद्राची निर्मिती केली; सत्त्व, रज आणि तम—ही त्रयी असं म्हटलं जातं.
सत्वेन मुच्यते जंतुः सत्वं नारायणात्मकम् । रजसा सत्वयुक्तेन भवेच्छ्रीमान्यशोधिकः
सत्त्वामुळे जीव मुक्त होतो; सत्त्व हे नारायणाचं स्वरूप आहे. राजस आणि सत्त्व युक्त धर्मामुळे श्रीमंती आणि मोठेपणा मिळतो.
यद्वेदवाक्यं धर्मस्य समुद्दिश्योपसेवते । तद्रुद्रमिति विख्यातं विशिष्टं गदितं नृणाम्
वेदवाक्यानुसार धर्मासाठी जे आचरलं जातं, त्याला रुद्र असं ओळखलं जातं आणि ते लोकांमध्ये विशेष मानलं जातं.
तेन राजा भवेल्लोके रजसा तमसा पुनः । यद्धीनं रजसा धर्मं केवलं तामसं च यत्
त्यामुळे राजा या जगात राजस आणि तमस यांच्या आधारे स्थिर होतो; ज्या धर्मात राजस कमी आहे, किंवा फक्त तमस आहे,