आभ्युदयं प्रवक्ष्यामि यच्च यज्ञादिषु स्मृतम् । जातकर्मादिकार्येषु मौञ्ज्याद्युद्वाहकर्मसु
आता मी तुला समृद्धी कशी मिळते ते सांगतो, आणि यज्ञ वगैरे, जन्मसोहळा, उपनयन, लग्नासारख्या विधींमध्ये काय केलं जातं तेही सांगतो.
प्रासादध्वजदेवानां प्रतिष्ठासु प्रयत्नतः । इत्यादिकं महीदेव दानमभ्युदयात्मकम्
मंदिर, ध्वज किंवा देवांची स्थापना करताना, विशेष प्रयत्नाने, हे सर्व, राजन, समृद्धी देणारं दान मानलं जातं.
प्रजावृद्धिकरं भोगयशःस्वर्गसुखप्रदम् । अंत्यं चैव प्रवक्ष्यामि शृणु दानं द्विजोत्तम
हे दान संतती वाढवणारं, सुख, कीर्ती आणि स्वर्गसुख देणारं आहे; आता मी अंतिम दान काय ते सांगतो, ऐक, श्रेष्ठ ब्राह्मण.
कामस्य संक्षयं ज्ञात्वा जरया परिपीडितः । दद्याद्दानानि यत्नेन कुर्यादाशां न कस्यचित्
इच्छा कमी होत चालली आहे हे जाणून, म्हातारपणाने त्रस्त झाल्यावर, माणसानं प्रयत्नपूर्वक दान द्यावं, आणि कोणावरही आशा ठेवू नये.
मृते च मयि मे पुत्रा जायाबांधवसोदराः । कथमेते भविष्यंति मां विना सुहृदो मम
माझ्या मृत्यूनंतर, माझी मुलं, पत्नी, नातेवाईक आणि भाऊ — हे सगळे माझ्याविना कसे राहतील?
अहं वित्तविहीनो वा कथं जीवन्पुनस्तथा । भविष्यामीति विज्ञाय न ददाति हि किंचन
किंवा, माझ्याकडे धन नसेल तर मी पुन्हा कसा जगेन? असं विचार करून तो काहीच दान देत नाही.
आशापाशशतैर्बद्धो भाग्यादेव कुमायया । मृत्युं प्रयाति मूढात्मा रुदंति च ततः सुताः
शेकडो आशांच्या दोऱ्यांनी, वाईट नशीब आणि अज्ञानामुळे बांधला गेलेला मूढ माणूस मृत्युकडे जातो, आणि मग त्याची मुलं रडतात.
दुःखेन पीडिताः किचिंन्मोहेनाकुलचेतसः । स्वल्पमल्पं च वा दानं कथंचित्कल्पयंति ते
दुःखाने त्रस्त, आणि थोडंफार गोंधळलेल्या मनाने, ते कसेबसे थोडं आणि अगदीच कमी दान देतात.
न तत्रास्मिन्गते काले महादुःखगते सति । विस्मरंति तदा दानं लोभाद्वा न ददत्यपि
त्या काळात, मोठ्या दुःखात असताना, लोकांना दान आठवत नाही; लोभामुळे ते काहीच देत नाहीत.
मृतोऽयं च पिता ज्ञात्वा स्नेहपाशो निवर्त्तते । योऽसौ मृतो महीदेव मम पाशैर्नियंत्रितः
आपला वडील मरण पावला हे कळल्यावर मायेचे बंध तुटतात; तो राजा, माझा वडील, मरणानंतरही या बंधनांनी अडकलेला आहे.
तृष्णा क्षुधा समाक्रांतो बहुदुःखैः प्रपीडितः । पच्यते नरके घोरे चिरकालं न संशयः
तृष्णा आणि भुकेने ग्रासलेला, अनेक दुःखांनी पिडलेला तो नरकात फार काळ तडफडतो, यात शंका नाही.
तस्माद्दानं प्रदातव्यं स्वयमेव न संशयः । कस्य पुत्राश्च पौत्राश्च कस्य भार्या धनं च वा
म्हणून प्रत्येकाने स्वतःहून दान द्यावे, यात काहीच शंका नाही; कोणाचे पुत्र, कोणाचे नातू, कोणाची बायको, कोणाचे धन?
संसारे नास्तिकः कस्य स्वयं तस्मात्प्रदीयते । पानमन्नं च तांबूलमुदकं कांचनं तथा
या जगात खरंच कोणाचं काय आहे? म्हणूनच, पाणी, जेवण, तांबूल, पाणी आणि सोनं यांचं दान करावं.
वसनं गां च भूमिं च च्छत्रपात्राण्यनेकधा । फलानि भूमिदानानि विविधानि स्वशक्तितः
वस्त्र, गायी, जमीन, छत्र्या, विविध प्रकारची भांडी, फळं, जमिनीचं दान आणि इतर अनेक वस्तू आपल्या कुवतीनुसार द्याव्यात.
दातव्यानि महीदेव नात्र कार्या विचारणा । तीर्थानां लक्षणं विप्र प्रवक्ष्यामि तवाग्रतः
हे सर्व द्यायलाच हवं, राजन; यात काही विचार करायचा नाही. आता मी तुला, ब्राह्मण, तीर्थांची लक्षणं सांगतो.
सुतीर्थानि इयं गंगा भाति पुण्या सरस्वती । रेवा च यमुना तापी नदी चर्मण्वती तथा
ही गंगा पवित्र तीर्थ म्हणून उजळते, तशीच पुण्यवती सरस्वती, रेवा, यमुना, तापी आणि चर्मण्वती नद्या.
सरयू च वरा वेणी पूर्णा पापप्रणाशिनी । कावेरी कपिला चान्या विशल्या विश्वतारिणी
सरयू, उत्तम वेणी, पाप नष्ट करणारी पूर्णा, कावेरी, कपिला, विशल्या आणि विश्वतारिणी या नद्या.
गोदावरी समाख्याता तुंगभद्रा च गंडकी । पापानां भीतिदा नित्यं नदी भीमरथी स्मृता
गोदावरी प्रसिद्ध आहे, तुंगभद्रा आणि गंडकीसुद्धा; भीमरथी ही नेहमी पाप्यांना भीती देणारी नदी म्हणून ओळखली जाते.
देविका कृष्णगंगा च अन्या याः सरितांवराः । एतास्तु पुण्यकालेषु संति तीर्थान्यनेकशः
देविका, कृष्णगंगा आणि इतर श्रेष्ठ नद्या; या सर्व पुण्यकाळात अनेक तीर्थस्थाने होतात.
ग्रामे वा यदि वारण्ये नद्यः सर्वत्र पावनाः । तत्र तत्रैव कर्त्तव्याः स्नानदानादिकाः क्रियाः
गावात असो वा जंगलात, नद्या सर्वत्र पावन आहेत; तिथे तिथे स्नान, दान आणि इतर शुभकृत्ये करावीत.
यदा न ज्ञायते नाम तस्य तीर्थस्य भो द्विज । तत्रेत्युच्चारणं कार्यं विष्णुतीर्थमिदं महत्
त्या तीर्थाचं नाव माहीत नसलं, द्विजा, तर 'हे महान विष्णूतीर्थ आहे' असं उच्चारावं.
तीर्थस्य देवता विष्णुःस र्वत्रापि न संशयः । नारायणेति यन्नाम स्मरेत्तीर्थेषु साधकः
तीर्थाची देवता नेहमी विष्णूच आहे, यात शंका नाही; साधकाने तीर्थस्थळी 'नारायण' हे नाव आठवावं.
तस्य तीर्थफलं सम्यग्विष्णुनाम्नैव जायते । अज्ञातानां च तीर्थानां देवतानां न संशयः
विष्णूचं नाव घेतल्यावर तीर्थाचं फळ पूर्णपणे मिळतं; अज्ञात तीर्थं आणि देवता असली तरी शंका नाही.
विष्णुनाम्नैव नामानि मानवः परिकीर्तयेत् । सर्वास्तु सिद्धयः पुण्यास्तीर्थभूतास्तु सागरः
माणसाने विष्णूचं नाव घेऊन तीर्थांची नावं म्हणावीत; सर्व सिद्धी, पुण्य आणि समुद्रही तीर्थच आहेत.
सरांसि मानसादीनि निर्झराः पल्वलादयः । स्वल्पा नद्योऽपि सर्वास्तास्तीर्थानि हरिनामतः
मानसासारखी सरोवरे, धबधबे, तळी, अगदी लहान नद्या — हे सर्व हरिनामामुळे तीर्थ बनतात.
पर्वतास्तीर्थरूपाश्च यज्ञो यज्ञमही तथा । ब्राह्मणा यत्र विद्वांसः कौतुकेनाप्यवस्थिताः
पर्वतही तीर्थरूप आहेत, यज्ञ आणि यज्ञभूमी सुद्धा; जिथे विद्वान ब्राह्मण जरी कुतूहलाने असतील, तिथे तीर्थ असतं.
तदेव तीर्थं सुमहत्सर्वपापहरं स्मृतम् । श्राद्धं च श्राद्धभूमिश्च देवशाला च होमभूः
तेच तीर्थ फार मोठं, सर्व पापं दूर करणारं मानलं जातं. तिथे श्राद्ध, श्राद्धासाठी जागा, देवांची मंदिरं आणि होमासाठी जागा असते.
यत्र वेदध्वनिः सम्यग्यत्र विष्णुकथाः शुभाः । स्वगृहं पुण्यसंयुक्तं गोस्थानमपि पावनम्
जिथे वेदांचा गजर योग्य रीतीने ऐकू येतो, जिथे विष्णूच्या शुभ कथा सांगितल्या जातात, आपलं पुण्यवान घर आणि अगदी गोठाही पवित्र ठरतो.
यत्राश्वत्थ तरु वने यत्रागारोपि पावनः । एवमादीनि तीर्थानि पिता माता तथैव च
जिथे अश्वत्थ वृक्षाचं वन आहे, जिथे गोठाही पवित्र आहे, अशी अनेक तीर्थस्थळं आहेत आणि आई-वडीलही तितकेच पवित्र मानले जातात.
पच्यते यत्र धर्मार्थं स्वयं तत्र गुरुः स्थितः । साध्वी यत्रास्ति वै भार्या तत्र तीर्थं न संशयः
जिथे धर्मासाठीच आचरण केलं जातं, जिथे गुरु आहेत, जिथे सती स्त्री आहे—तिथे नक्कीच तीर्थ आहे, यात शंका नाही.