चर्मकारो यथा चर्मकुंडस्योपरि निर्घृणे । शोधयेच्च कशाद्यैश्च कुद्रव्यं स्फोटयेद्यथा
जसा एखादा चर्मकार कडकपणे चामड्याची पिशवी स्वच्छ करतो आणि वाईट चामड्याला चाबकाने फोडतो,
तथाहं पापकर्तारं शोधयामि न संशयः । औषधीनां सुयोगैश्च कषायैः कटुकैर्ध्रुवम्
तसंच मीही पाप करणाऱ्याला नक्कीच शुद्ध करतो, योग्य औषधं आणि कडू काढ्यांनी.
उष्णोदकैश्च संतापैर्वैद्यरूपेण नान्यथा । अन्ये भुंजंति तस्याग्रे भोगानन्यान्मनोगतान्
गरम पाणी आणि जाळणाऱ्या उपचारांनी, वैद्याच्या रूपात, मीच हे करतो; इतर लोक त्याच्यासमोर मनातल्या इच्छा पूर्ण करत सुख उपभोगतात.
किं करोमि समर्थश्च न दत्तं दानमुत्तमम् । महता रोगरूपेण तमेनं परिवारयेत्
मी समर्थ असूनही, जर श्रेष्ठ दान दिलं नाही, तर मी काय करू? मोठ्या आजाराच्या वेढ्यात तो माणूस सापडतो.
नित्यकालस्य यद्दानमात्मानं पापिभिर्यथा । न दत्तं च महीदेव श्रद्धया निजशक्तितः
योग्य वेळी पापी माणसं स्वतःसाठी दान देत नाहीत, आणि हे दान श्रद्धेने व आपल्या शक्तीनुसार दिलं जात नाही, हे राजन.
तथायातान्प्रधक्ष्येतानुपायैर्दारुणैः किल । नैमित्तिकं प्रवक्ष्यामि दानकालं तवाग्रतः
म्हणून आलेल्यांना कठोर उपायांनी जाळलं जातं; आता मी तुझ्यासमोर योग्य वेळी दान कधी द्यावं ते सांगतो.
महापर्वणि संप्राप्ते तीर्थप्राप्तौ तथैव च । पितुः क्षयाहदिवसे वैशाखादिषु यत्नतः
मोठ्या सणाच्या वेळी, तीर्थस्थळी पोहोचल्यावर, किंवा वडिलांच्या मृत्युदिनी, वैशाख वगैरे महिन्यांत, विशेष प्रयत्नाने,
मासेषु पुण्यकालेषु दानं नैमित्तिकं स्मृतम् । काम्यकालं प्रवक्ष्यामि यद्दानं फलदायकम्
पुण्याच्या काळात आणि शुभ महिन्यांत दिलेलं दान हे योग्य वेळीच मानलं जातं; आता मी तुझ्यासाठी इच्छेनुसार फळ देणारं दान कधी द्यावं ते सांगतो.
व्रतादिकं समुद्दिश्य कामनाफलकल्पितम् । यत्कामं कथितं सम्यक्सर्वांगैरेव संगतम्
व्रत वगैरे करून, मनातली इच्छा पूर्ण व्हावी म्हणून, जी इच्छा पूर्णपणे सांगितली जाते आणि सर्व नियम पाळले जातात,
तस्य दानप्रभावेण भावनापरिभावितः । तादृक्फलं समश्नाति मानुषस्तत्प्रसादनात्
त्या दानाच्या प्रभावामुळे, मनापासून केलेल्या भावनेने, माणूस त्या इच्छेप्रमाणे फळ मिळवतो.
आभ्युदयं प्रवक्ष्यामि यच्च यज्ञादिषु स्मृतम् । जातकर्मादिकार्येषु मौञ्ज्याद्युद्वाहकर्मसु
आता मी तुला समृद्धी कशी मिळते ते सांगतो, आणि यज्ञ वगैरे, जन्मसोहळा, उपनयन, लग्नासारख्या विधींमध्ये काय केलं जातं तेही सांगतो.
प्रासादध्वजदेवानां प्रतिष्ठासु प्रयत्नतः । इत्यादिकं महीदेव दानमभ्युदयात्मकम्
मंदिर, ध्वज किंवा देवांची स्थापना करताना, विशेष प्रयत्नाने, हे सर्व, राजन, समृद्धी देणारं दान मानलं जातं.
प्रजावृद्धिकरं भोगयशःस्वर्गसुखप्रदम् । अंत्यं चैव प्रवक्ष्यामि शृणु दानं द्विजोत्तम
हे दान संतती वाढवणारं, सुख, कीर्ती आणि स्वर्गसुख देणारं आहे; आता मी अंतिम दान काय ते सांगतो, ऐक, श्रेष्ठ ब्राह्मण.
कामस्य संक्षयं ज्ञात्वा जरया परिपीडितः । दद्याद्दानानि यत्नेन कुर्यादाशां न कस्यचित्
इच्छा कमी होत चालली आहे हे जाणून, म्हातारपणाने त्रस्त झाल्यावर, माणसानं प्रयत्नपूर्वक दान द्यावं, आणि कोणावरही आशा ठेवू नये.
मृते च मयि मे पुत्रा जायाबांधवसोदराः । कथमेते भविष्यंति मां विना सुहृदो मम
माझ्या मृत्यूनंतर, माझी मुलं, पत्नी, नातेवाईक आणि भाऊ — हे सगळे माझ्याविना कसे राहतील?
अहं वित्तविहीनो वा कथं जीवन्पुनस्तथा । भविष्यामीति विज्ञाय न ददाति हि किंचन
किंवा, माझ्याकडे धन नसेल तर मी पुन्हा कसा जगेन? असं विचार करून तो काहीच दान देत नाही.
आशापाशशतैर्बद्धो भाग्यादेव कुमायया । मृत्युं प्रयाति मूढात्मा रुदंति च ततः सुताः
शेकडो आशांच्या दोऱ्यांनी, वाईट नशीब आणि अज्ञानामुळे बांधला गेलेला मूढ माणूस मृत्युकडे जातो, आणि मग त्याची मुलं रडतात.
दुःखेन पीडिताः किचिंन्मोहेनाकुलचेतसः । स्वल्पमल्पं च वा दानं कथंचित्कल्पयंति ते
दुःखाने त्रस्त, आणि थोडंफार गोंधळलेल्या मनाने, ते कसेबसे थोडं आणि अगदीच कमी दान देतात.
न तत्रास्मिन्गते काले महादुःखगते सति । विस्मरंति तदा दानं लोभाद्वा न ददत्यपि
त्या काळात, मोठ्या दुःखात असताना, लोकांना दान आठवत नाही; लोभामुळे ते काहीच देत नाहीत.
मृतोऽयं च पिता ज्ञात्वा स्नेहपाशो निवर्त्तते । योऽसौ मृतो महीदेव मम पाशैर्नियंत्रितः
आपला वडील मरण पावला हे कळल्यावर मायेचे बंध तुटतात; तो राजा, माझा वडील, मरणानंतरही या बंधनांनी अडकलेला आहे.
तृष्णा क्षुधा समाक्रांतो बहुदुःखैः प्रपीडितः । पच्यते नरके घोरे चिरकालं न संशयः
तृष्णा आणि भुकेने ग्रासलेला, अनेक दुःखांनी पिडलेला तो नरकात फार काळ तडफडतो, यात शंका नाही.
तस्माद्दानं प्रदातव्यं स्वयमेव न संशयः । कस्य पुत्राश्च पौत्राश्च कस्य भार्या धनं च वा
म्हणून प्रत्येकाने स्वतःहून दान द्यावे, यात काहीच शंका नाही; कोणाचे पुत्र, कोणाचे नातू, कोणाची बायको, कोणाचे धन?
संसारे नास्तिकः कस्य स्वयं तस्मात्प्रदीयते । पानमन्नं च तांबूलमुदकं कांचनं तथा
या जगात खरंच कोणाचं काय आहे? म्हणूनच, पाणी, जेवण, तांबूल, पाणी आणि सोनं यांचं दान करावं.
वसनं गां च भूमिं च च्छत्रपात्राण्यनेकधा । फलानि भूमिदानानि विविधानि स्वशक्तितः
वस्त्र, गायी, जमीन, छत्र्या, विविध प्रकारची भांडी, फळं, जमिनीचं दान आणि इतर अनेक वस्तू आपल्या कुवतीनुसार द्याव्यात.
दातव्यानि महीदेव नात्र कार्या विचारणा । तीर्थानां लक्षणं विप्र प्रवक्ष्यामि तवाग्रतः
हे सर्व द्यायलाच हवं, राजन; यात काही विचार करायचा नाही. आता मी तुला, ब्राह्मण, तीर्थांची लक्षणं सांगतो.
सुतीर्थानि इयं गंगा भाति पुण्या सरस्वती । रेवा च यमुना तापी नदी चर्मण्वती तथा
ही गंगा पवित्र तीर्थ म्हणून उजळते, तशीच पुण्यवती सरस्वती, रेवा, यमुना, तापी आणि चर्मण्वती नद्या.
सरयू च वरा वेणी पूर्णा पापप्रणाशिनी । कावेरी कपिला चान्या विशल्या विश्वतारिणी
सरयू, उत्तम वेणी, पाप नष्ट करणारी पूर्णा, कावेरी, कपिला, विशल्या आणि विश्वतारिणी या नद्या.
गोदावरी समाख्याता तुंगभद्रा च गंडकी । पापानां भीतिदा नित्यं नदी भीमरथी स्मृता
गोदावरी प्रसिद्ध आहे, तुंगभद्रा आणि गंडकीसुद्धा; भीमरथी ही नेहमी पाप्यांना भीती देणारी नदी म्हणून ओळखली जाते.
देविका कृष्णगंगा च अन्या याः सरितांवराः । एतास्तु पुण्यकालेषु संति तीर्थान्यनेकशः
देविका, कृष्णगंगा आणि इतर श्रेष्ठ नद्या; या सर्व पुण्यकाळात अनेक तीर्थस्थाने होतात.
ग्रामे वा यदि वारण्ये नद्यः सर्वत्र पावनाः । तत्र तत्रैव कर्त्तव्याः स्नानदानादिकाः क्रियाः
गावात असो वा जंगलात, नद्या सर्वत्र पावन आहेत; तिथे तिथे स्नान, दान आणि इतर शुभकृत्ये करावीत.