भवो ब्रह्मा च विष्णुश्च त्रयमेव त्रयी मता । दीपोऽग्निर्वर्तिस्नेहैस्तु यथा विप्र तथा हरिः
भव, ब्रह्मा आणि विष्णू हे त्रैविद्याचं रूप मानलं जातं. जसं दिवा, अग्नी, वात आणि तेल एकच असतात, तसंच, हे ब्राह्मण, हरिही एकच आहे.
समाराध्य हरिं भक्त्या गोलोकान्प्राप्नुयाच्छुभान् । आराधिते हरौ कामाः सर्वे करतले स्थिताः
हरिची भक्तीपूर्वक उपासना केल्याने शुभ गोलोक लोकांची प्राप्ती होते. हरिची पूजा केली की सर्व इच्छा हातातल्या तळहातात येतात.
दानमेव परं श्रेष्ठं सर्वपुण्येषु वै द्विज । दानेन नश्यते पापं सर्वं दानेन लभ्यते
सर्व पुण्यांमध्ये दान हेच सर्वात श्रेष्ठ आहे, हे द्विजा. दान केल्याने सर्व पाप नष्ट होतं आणि दानामुळे सर्व काही मिळतं.
नित्यं नैमित्तिकं काम्यमन्यदभ्युदयात्मकम् । अन्यं च परमं दानमिति पंचविधं स्मृतम्
नित्य, नैमित्तिक, काम्य, अभ्युदयकारक आणि एक श्रेष्ठ असं—अशी पाच प्रकारची दानं सांगितली आहेत.
प्रातर्मध्यापराह्णेषु त्रिषु कालेषु यत्नतः । यत्किंचिदपि दातव्यं नित्यमेव प्रकीर्तितम्
प्रातः, मध्यान्ह आणि अपराह्न—या तीन वेळा जाणीवपूर्वक काहीही दिलं, तरी ते नेहमीच प्रशंसनीय मानलं जातं.
शून्यं दिनं न कर्तव्यमात्मार्थं हितमिच्छताम् । यस्मिन्कुले तु दत्तं यत्तत्रतत्रोपतिष्ठति
स्वतःच्या हितासाठी दिवस रिकामा जाऊ देऊ नये. ज्या कुळात दान केलं जातं, तिथे ते कायम टिकून राहतं.
यः स्वयं भक्षयेन्मोहाददत्वा बुद्धिवर्जितः । उत्पादयाम्यहं रोगं तस्य भोगनिवारणम्
जो माणूस अज्ञानाने आणि विवेक न ठेवता स्वतःच खातो आणि इतरांना देत नाही, त्याच्या उपभोगात मी रोग निर्माण करतो.
तेषु कार्येषु संतुष्टं बहुपीडाप्रदायकम् । मंदानलेन संयुक्तं द्वारं संतापकारकम्
त्या कृत्यांमध्ये मी जरी समाधानी असलो, तरी अनेक यातना देणारा, मंद ज्वाळेने जळणारा आणि दुःख देणारा दरवाजा उघडतो.
त्रिषु कालेषु नो दत्तं ब्राह्मणेषु सुरेषु यैः । स्वयं तु भुंजते मिष्टं पापं तैस्तु महत्कृतम्
जे लोक तीन वेळा ब्राह्मणांना किंवा देवांना काही देत नाहीत आणि स्वतः मात्र स्वादिष्ट अन्न खातात, ते मोठं पाप करतात.
प्रायश्चित्तेन रौद्रेण तानहं परिशोधये । उपवासैर्महीदेव कायशोषकरादिकैः
हे पृथ्वीच्या राजांनो, कठोर प्रायश्चित्तांनी, उपवासांनी आणि शरीर शोषणाऱ्या अन्य उपायांनी मी त्यांना शुद्ध करतो.
चर्मकारो यथा चर्मकुंडस्योपरि निर्घृणे । शोधयेच्च कशाद्यैश्च कुद्रव्यं स्फोटयेद्यथा
जसा एखादा चर्मकार कडकपणे चामड्याची पिशवी स्वच्छ करतो आणि वाईट चामड्याला चाबकाने फोडतो,
तथाहं पापकर्तारं शोधयामि न संशयः । औषधीनां सुयोगैश्च कषायैः कटुकैर्ध्रुवम्
तसंच मीही पाप करणाऱ्याला नक्कीच शुद्ध करतो, योग्य औषधं आणि कडू काढ्यांनी.
उष्णोदकैश्च संतापैर्वैद्यरूपेण नान्यथा । अन्ये भुंजंति तस्याग्रे भोगानन्यान्मनोगतान्
गरम पाणी आणि जाळणाऱ्या उपचारांनी, वैद्याच्या रूपात, मीच हे करतो; इतर लोक त्याच्यासमोर मनातल्या इच्छा पूर्ण करत सुख उपभोगतात.
किं करोमि समर्थश्च न दत्तं दानमुत्तमम् । महता रोगरूपेण तमेनं परिवारयेत्
मी समर्थ असूनही, जर श्रेष्ठ दान दिलं नाही, तर मी काय करू? मोठ्या आजाराच्या वेढ्यात तो माणूस सापडतो.
नित्यकालस्य यद्दानमात्मानं पापिभिर्यथा । न दत्तं च महीदेव श्रद्धया निजशक्तितः
योग्य वेळी पापी माणसं स्वतःसाठी दान देत नाहीत, आणि हे दान श्रद्धेने व आपल्या शक्तीनुसार दिलं जात नाही, हे राजन.
तथायातान्प्रधक्ष्येतानुपायैर्दारुणैः किल । नैमित्तिकं प्रवक्ष्यामि दानकालं तवाग्रतः
म्हणून आलेल्यांना कठोर उपायांनी जाळलं जातं; आता मी तुझ्यासमोर योग्य वेळी दान कधी द्यावं ते सांगतो.
महापर्वणि संप्राप्ते तीर्थप्राप्तौ तथैव च । पितुः क्षयाहदिवसे वैशाखादिषु यत्नतः
मोठ्या सणाच्या वेळी, तीर्थस्थळी पोहोचल्यावर, किंवा वडिलांच्या मृत्युदिनी, वैशाख वगैरे महिन्यांत, विशेष प्रयत्नाने,
मासेषु पुण्यकालेषु दानं नैमित्तिकं स्मृतम् । काम्यकालं प्रवक्ष्यामि यद्दानं फलदायकम्
पुण्याच्या काळात आणि शुभ महिन्यांत दिलेलं दान हे योग्य वेळीच मानलं जातं; आता मी तुझ्यासाठी इच्छेनुसार फळ देणारं दान कधी द्यावं ते सांगतो.
व्रतादिकं समुद्दिश्य कामनाफलकल्पितम् । यत्कामं कथितं सम्यक्सर्वांगैरेव संगतम्
व्रत वगैरे करून, मनातली इच्छा पूर्ण व्हावी म्हणून, जी इच्छा पूर्णपणे सांगितली जाते आणि सर्व नियम पाळले जातात,
तस्य दानप्रभावेण भावनापरिभावितः । तादृक्फलं समश्नाति मानुषस्तत्प्रसादनात्
त्या दानाच्या प्रभावामुळे, मनापासून केलेल्या भावनेने, माणूस त्या इच्छेप्रमाणे फळ मिळवतो.
आभ्युदयं प्रवक्ष्यामि यच्च यज्ञादिषु स्मृतम् । जातकर्मादिकार्येषु मौञ्ज्याद्युद्वाहकर्मसु
आता मी तुला समृद्धी कशी मिळते ते सांगतो, आणि यज्ञ वगैरे, जन्मसोहळा, उपनयन, लग्नासारख्या विधींमध्ये काय केलं जातं तेही सांगतो.
प्रासादध्वजदेवानां प्रतिष्ठासु प्रयत्नतः । इत्यादिकं महीदेव दानमभ्युदयात्मकम्
मंदिर, ध्वज किंवा देवांची स्थापना करताना, विशेष प्रयत्नाने, हे सर्व, राजन, समृद्धी देणारं दान मानलं जातं.
प्रजावृद्धिकरं भोगयशःस्वर्गसुखप्रदम् । अंत्यं चैव प्रवक्ष्यामि शृणु दानं द्विजोत्तम
हे दान संतती वाढवणारं, सुख, कीर्ती आणि स्वर्गसुख देणारं आहे; आता मी अंतिम दान काय ते सांगतो, ऐक, श्रेष्ठ ब्राह्मण.
कामस्य संक्षयं ज्ञात्वा जरया परिपीडितः । दद्याद्दानानि यत्नेन कुर्यादाशां न कस्यचित्
इच्छा कमी होत चालली आहे हे जाणून, म्हातारपणाने त्रस्त झाल्यावर, माणसानं प्रयत्नपूर्वक दान द्यावं, आणि कोणावरही आशा ठेवू नये.
मृते च मयि मे पुत्रा जायाबांधवसोदराः । कथमेते भविष्यंति मां विना सुहृदो मम
माझ्या मृत्यूनंतर, माझी मुलं, पत्नी, नातेवाईक आणि भाऊ — हे सगळे माझ्याविना कसे राहतील?
अहं वित्तविहीनो वा कथं जीवन्पुनस्तथा । भविष्यामीति विज्ञाय न ददाति हि किंचन
किंवा, माझ्याकडे धन नसेल तर मी पुन्हा कसा जगेन? असं विचार करून तो काहीच दान देत नाही.
आशापाशशतैर्बद्धो भाग्यादेव कुमायया । मृत्युं प्रयाति मूढात्मा रुदंति च ततः सुताः
शेकडो आशांच्या दोऱ्यांनी, वाईट नशीब आणि अज्ञानामुळे बांधला गेलेला मूढ माणूस मृत्युकडे जातो, आणि मग त्याची मुलं रडतात.
दुःखेन पीडिताः किचिंन्मोहेनाकुलचेतसः । स्वल्पमल्पं च वा दानं कथंचित्कल्पयंति ते
दुःखाने त्रस्त, आणि थोडंफार गोंधळलेल्या मनाने, ते कसेबसे थोडं आणि अगदीच कमी दान देतात.
न तत्रास्मिन्गते काले महादुःखगते सति । विस्मरंति तदा दानं लोभाद्वा न ददत्यपि
त्या काळात, मोठ्या दुःखात असताना, लोकांना दान आठवत नाही; लोभामुळे ते काहीच देत नाहीत.
मृतोऽयं च पिता ज्ञात्वा स्नेहपाशो निवर्त्तते । योऽसौ मृतो महीदेव मम पाशैर्नियंत्रितः
आपला वडील मरण पावला हे कळल्यावर मायेचे बंध तुटतात; तो राजा, माझा वडील, मरणानंतरही या बंधनांनी अडकलेला आहे.