विद्यते त्वद्गृहीतं तु सद्यो नश्यति वै जगत् । त्वमात्मा सर्वभूतानां सतां सत्वस्वरूपवान्
जग तुझ्या आधारावर टिकून आहे; तू सोडलेस तर ते क्षणात नष्ट होईल. सर्व सत्त्वांचा आत्मा आणि सज्जनांचा खरा स्वरूप तूच आहेस.
राजसानां रजस्त्वं च तामसानां तमस्तथा । चतुष्पदां भवान्देव चतुःशृंगस्त्रिलोचनः
राजस वृत्तीच्या लोकांत तूच राजस, तामस लोकांत तामस; चार पायांच्या प्राण्यांत, चार शिंगांचा आणि तीन डोळ्यांचा देव तूच आहेस.
सप्तहस्तस्त्रिधा बद्धो वृषरूप नमोस्तु ते । सर्वयज्ञमयो धर्मस्त्वयि विग्रहविग्रहः
सात हातांनी, तीन दोऱ्यांनी बांधलेला वृषभस्वरूपा, तुला माझा नमस्कार. सर्व यज्ञांचा मूळ आणि धर्माचा साक्षात् रूप म्हणजे तूच, सर्व रूपांचा आधार आहेस.
साक्षाद्दृष्टोसि लोकेश देव तुभ्यं नमोनमः । हृदिस्थः सर्वभूतानां पुण्यपापेक्षिता भवान्
हे जगाचा स्वामी देवा, मी तुला वारंवार नमस्कार करतो, कारण तू प्रत्यक्ष माझ्या समोर प्रकट झाला आहेस. सर्व जीवांच्या हृदयात राहणारा आणि पुण्यवानांना हवे असलेला तूच आहेस.
तेन शास्ता च भूतानां दाता देव प्रशासिता । प्रवर्त्तको हि धर्मस्य देवदंडधरो भुवि
म्हणूनच, सर्व प्राण्यांचा अधिपती, दाता आणि शासक म्हणून तूच ओळखला जातोस. या पृथ्वीवर धर्माचा आधार ठेवणारा आणि दंडधारण करणारा देव म्हणजे तूच.
सर्वधर्ममयं सारमेकं वद सुनिश्चितम् । यम उवाच- परितुष्टोऽस्मि ते विप्र स्तोत्रेण च विशेषतः
सर्व धर्मांचं एकच निश्चित सार सांग. यम म्हणाले— ब्राह्मण, तुझ्या या स्तोत्रामुळे मी तुझ्यावर फार प्रसन्न झालो आहे.
तथाप्यागम धर्मेण मान्योसि मम सत्तम । यन्न कस्यचिदाख्यातं तद्गोप्यं परमं मम
तरीही, शास्त्रानुसार, तू माझ्या दृष्टीने मान्य आहेस, हे श्रेष्ठा. जे मी कुणालाही सांगितले नाही, तेच माझं सर्वात गुप्त आणि श्रेष्ठ रहस्य आहे.
सारमुद्धृत्य सर्वेषां यदेकं निश्चितं मया । महानिरयसंघातान्निर्वासनकरं परम्
सर्व गोष्टींचं सार काढून, मी एकच निश्चित गोष्ट ठरवली आहे, जी अत्यंत श्रेष्ठ असून मोठ्या नरकसमूहातून मुक्त करणारी आहे.
अनाख्येयमपि ब्रह्मन्वक्ष्ये विनयतोषितः
हे ब्राह्मण, जरी हे सांगायचं नसले तरी, तुझ्या नम्रतेमुळे मी ते सांगणार आहे.
स्युर्मोहाय चराचरस्य जगतस्ते ते पुराणागमास्तां तामेव हि देवतां परमिकां जल्पंतु कल्पे विधौ । सिद्धांते पुनरेक एव भगवान्विष्णुः समस्तागम-व्यापारेषु विवेकिनां व्यतिकरं नीतेषु निश्चीयते
जगातील जड आणि जंगम जीवांना मोहात टाकण्यासाठी ते जुने शास्त्र निर्माणाच्या वेळी त्या परम देवीचं वर्णन करतात. पण सर्व शास्त्रांचं नीट परीक्षण करून, तात्त्विक विचार करणाऱ्यांना शेवटी एकच—भगवान विष्णू—निश्चितपणे सापडतो.
भवो ब्रह्मा च विष्णुश्च त्रयमेव त्रयी मता । दीपोऽग्निर्वर्तिस्नेहैस्तु यथा विप्र तथा हरिः
भव, ब्रह्मा आणि विष्णू हे त्रैविद्याचं रूप मानलं जातं. जसं दिवा, अग्नी, वात आणि तेल एकच असतात, तसंच, हे ब्राह्मण, हरिही एकच आहे.
समाराध्य हरिं भक्त्या गोलोकान्प्राप्नुयाच्छुभान् । आराधिते हरौ कामाः सर्वे करतले स्थिताः
हरिची भक्तीपूर्वक उपासना केल्याने शुभ गोलोक लोकांची प्राप्ती होते. हरिची पूजा केली की सर्व इच्छा हातातल्या तळहातात येतात.
दानमेव परं श्रेष्ठं सर्वपुण्येषु वै द्विज । दानेन नश्यते पापं सर्वं दानेन लभ्यते
सर्व पुण्यांमध्ये दान हेच सर्वात श्रेष्ठ आहे, हे द्विजा. दान केल्याने सर्व पाप नष्ट होतं आणि दानामुळे सर्व काही मिळतं.
नित्यं नैमित्तिकं काम्यमन्यदभ्युदयात्मकम् । अन्यं च परमं दानमिति पंचविधं स्मृतम्
नित्य, नैमित्तिक, काम्य, अभ्युदयकारक आणि एक श्रेष्ठ असं—अशी पाच प्रकारची दानं सांगितली आहेत.
प्रातर्मध्यापराह्णेषु त्रिषु कालेषु यत्नतः । यत्किंचिदपि दातव्यं नित्यमेव प्रकीर्तितम्
प्रातः, मध्यान्ह आणि अपराह्न—या तीन वेळा जाणीवपूर्वक काहीही दिलं, तरी ते नेहमीच प्रशंसनीय मानलं जातं.
शून्यं दिनं न कर्तव्यमात्मार्थं हितमिच्छताम् । यस्मिन्कुले तु दत्तं यत्तत्रतत्रोपतिष्ठति
स्वतःच्या हितासाठी दिवस रिकामा जाऊ देऊ नये. ज्या कुळात दान केलं जातं, तिथे ते कायम टिकून राहतं.
यः स्वयं भक्षयेन्मोहाददत्वा बुद्धिवर्जितः । उत्पादयाम्यहं रोगं तस्य भोगनिवारणम्
जो माणूस अज्ञानाने आणि विवेक न ठेवता स्वतःच खातो आणि इतरांना देत नाही, त्याच्या उपभोगात मी रोग निर्माण करतो.
तेषु कार्येषु संतुष्टं बहुपीडाप्रदायकम् । मंदानलेन संयुक्तं द्वारं संतापकारकम्
त्या कृत्यांमध्ये मी जरी समाधानी असलो, तरी अनेक यातना देणारा, मंद ज्वाळेने जळणारा आणि दुःख देणारा दरवाजा उघडतो.
त्रिषु कालेषु नो दत्तं ब्राह्मणेषु सुरेषु यैः । स्वयं तु भुंजते मिष्टं पापं तैस्तु महत्कृतम्
जे लोक तीन वेळा ब्राह्मणांना किंवा देवांना काही देत नाहीत आणि स्वतः मात्र स्वादिष्ट अन्न खातात, ते मोठं पाप करतात.
प्रायश्चित्तेन रौद्रेण तानहं परिशोधये । उपवासैर्महीदेव कायशोषकरादिकैः
हे पृथ्वीच्या राजांनो, कठोर प्रायश्चित्तांनी, उपवासांनी आणि शरीर शोषणाऱ्या अन्य उपायांनी मी त्यांना शुद्ध करतो.
चर्मकारो यथा चर्मकुंडस्योपरि निर्घृणे । शोधयेच्च कशाद्यैश्च कुद्रव्यं स्फोटयेद्यथा
जसा एखादा चर्मकार कडकपणे चामड्याची पिशवी स्वच्छ करतो आणि वाईट चामड्याला चाबकाने फोडतो,
तथाहं पापकर्तारं शोधयामि न संशयः । औषधीनां सुयोगैश्च कषायैः कटुकैर्ध्रुवम्
तसंच मीही पाप करणाऱ्याला नक्कीच शुद्ध करतो, योग्य औषधं आणि कडू काढ्यांनी.
उष्णोदकैश्च संतापैर्वैद्यरूपेण नान्यथा । अन्ये भुंजंति तस्याग्रे भोगानन्यान्मनोगतान्
गरम पाणी आणि जाळणाऱ्या उपचारांनी, वैद्याच्या रूपात, मीच हे करतो; इतर लोक त्याच्यासमोर मनातल्या इच्छा पूर्ण करत सुख उपभोगतात.
किं करोमि समर्थश्च न दत्तं दानमुत्तमम् । महता रोगरूपेण तमेनं परिवारयेत्
मी समर्थ असूनही, जर श्रेष्ठ दान दिलं नाही, तर मी काय करू? मोठ्या आजाराच्या वेढ्यात तो माणूस सापडतो.
नित्यकालस्य यद्दानमात्मानं पापिभिर्यथा । न दत्तं च महीदेव श्रद्धया निजशक्तितः
योग्य वेळी पापी माणसं स्वतःसाठी दान देत नाहीत, आणि हे दान श्रद्धेने व आपल्या शक्तीनुसार दिलं जात नाही, हे राजन.
तथायातान्प्रधक्ष्येतानुपायैर्दारुणैः किल । नैमित्तिकं प्रवक्ष्यामि दानकालं तवाग्रतः
म्हणून आलेल्यांना कठोर उपायांनी जाळलं जातं; आता मी तुझ्यासमोर योग्य वेळी दान कधी द्यावं ते सांगतो.
महापर्वणि संप्राप्ते तीर्थप्राप्तौ तथैव च । पितुः क्षयाहदिवसे वैशाखादिषु यत्नतः
मोठ्या सणाच्या वेळी, तीर्थस्थळी पोहोचल्यावर, किंवा वडिलांच्या मृत्युदिनी, वैशाख वगैरे महिन्यांत, विशेष प्रयत्नाने,
मासेषु पुण्यकालेषु दानं नैमित्तिकं स्मृतम् । काम्यकालं प्रवक्ष्यामि यद्दानं फलदायकम्
पुण्याच्या काळात आणि शुभ महिन्यांत दिलेलं दान हे योग्य वेळीच मानलं जातं; आता मी तुझ्यासाठी इच्छेनुसार फळ देणारं दान कधी द्यावं ते सांगतो.
व्रतादिकं समुद्दिश्य कामनाफलकल्पितम् । यत्कामं कथितं सम्यक्सर्वांगैरेव संगतम्
व्रत वगैरे करून, मनातली इच्छा पूर्ण व्हावी म्हणून, जी इच्छा पूर्णपणे सांगितली जाते आणि सर्व नियम पाळले जातात,
तस्य दानप्रभावेण भावनापरिभावितः । तादृक्फलं समश्नाति मानुषस्तत्प्रसादनात्
त्या दानाच्या प्रभावामुळे, मनापासून केलेल्या भावनेने, माणूस त्या इच्छेप्रमाणे फळ मिळवतो.