धनं धान्यं यशो धर्ममायुर्येनाभि वर्त्तते । मर्त्यलोकेऽपि सख्यं स्यात्स्वर्गो येनाक्षयो भवेत्
ज्यामुळे धन, धान्य, कीर्ती, धर्म आणि आयुष्य वाढते; माणसांच्या जगात मैत्री मिळते आणि स्वर्ग कधीही संपत नाही.
साक्षान्नारायणो येन भक्तानामभयप्रदः । तुष्येदस्यप्रसादेन कामः करतले स्थितः
ज्यामुळे नारायण स्वतः भक्तांना निर्भयता देतो; आणि ज्याच्या कृपेने सर्व इच्छा हातातल्या हातात मिळतात.
सर्वयज्ञ तपोदानतीर्थसेवाधिकं फलम् । लभ्यते येन यद्यस्ति वैवस्वत तदादिश
ज्यामुळे सर्व यज्ञ, तप, दान आणि तीर्थयात्रांपेक्षा जास्त फळ मिळते; असे काही असेल तर, विवस्वतपुत्रा, ते सांग.
अनुग्राह्यो ह्यहं देव यदि धर्मोपदेशतः । सर्वधर्मक्रियासारं तदेकं कृपया वद
देवा, मी तुझ्या कृपेचा पात्र असेन तर, धर्मशिक्षेसाठी सर्व धर्मकृत्यांचा सार सांग.
पापानामनुरूपाणि प्रायश्चित्तानि यद्यथा । तथा तथैव संस्मृत्य कथितानि मनीषिभिः
प्रत्येक पापासाठी योग्य अशी प्रायश्चित्ते, योग्य वेळी आठवून, ज्ञानी लोकांनी सांगितली आहेत.
कर्तुं तानि न शक्यंते देव प्रत्येकशो नरैः । सर्वपापहरं पुण्यमेकं चेदस्ति तद्वद
देवा, माणसांना ती सर्व प्रायश्चित्ते वेगवेगळी करता येत नाहीत; सर्व पापे दूर करणारे एक पुण्य असेल तर ते सांग.
सूत उवाच-। इत्युक्त्वा ब्राह्मणश्रेष्ठो यमं धर्मस्वरूपिणम् । तुष्टाव प्रयतो भूत्वा सूक्ष्मधर्माभिकामुकः
सूते म्हणाले: असे म्हणून, सूक्ष्म धर्माची इच्छा असलेला श्रेष्ठ ब्राह्मण, एकाग्र होऊन धर्मस्वरूप यमाची स्तुती करू लागला.
ब्राह्मण उवाच- नमस्ते सर्वशमन नमस्ते जगतांपते । नमोऽस्तु देवरूपाय स्वर्गमार्गप्रदायिने
ब्राह्मण म्हणाला: सर्वांचा संहार करणाऱ्या, जगाचा अधिपती, तुझ्या चरणांना नमस्कार. देवस्वरूपा, स्वर्गमार्ग दाखवणारा, तुला नमस्कार.
धर्मशास्त्रस्वरूपाय धर्मराज नमोस्तुते । त्वया भूः पाल्यते देवाप्यंतरिक्षं च द्यौर्महः
धर्मशास्त्राचा मूर्तिमंत रूप असलेल्या धर्मराजा, तुला नमस्कार. तुझ्यामुळे पृथ्वी, देव, आकाश आणि महान स्वर्ग सुरक्षित आहेत.
जनस्तपस्तथासत्यं सर्वस्वं पाल्यते त्वया । न त्वया रहितं किंचिज्जगत्स्थावर जंगमम्
जन, तप आणि सत्य लोक, तसेच सर्व जग तुझ्यामुळे सुरक्षित आहे; तुझ्याशिवाय या जगात स्थिर किंवा चल काहीच नाही.
विद्यते त्वद्गृहीतं तु सद्यो नश्यति वै जगत् । त्वमात्मा सर्वभूतानां सतां सत्वस्वरूपवान्
जग तुझ्या आधारावर टिकून आहे; तू सोडलेस तर ते क्षणात नष्ट होईल. सर्व सत्त्वांचा आत्मा आणि सज्जनांचा खरा स्वरूप तूच आहेस.
राजसानां रजस्त्वं च तामसानां तमस्तथा । चतुष्पदां भवान्देव चतुःशृंगस्त्रिलोचनः
राजस वृत्तीच्या लोकांत तूच राजस, तामस लोकांत तामस; चार पायांच्या प्राण्यांत, चार शिंगांचा आणि तीन डोळ्यांचा देव तूच आहेस.
सप्तहस्तस्त्रिधा बद्धो वृषरूप नमोस्तु ते । सर्वयज्ञमयो धर्मस्त्वयि विग्रहविग्रहः
सात हातांनी, तीन दोऱ्यांनी बांधलेला वृषभस्वरूपा, तुला माझा नमस्कार. सर्व यज्ञांचा मूळ आणि धर्माचा साक्षात् रूप म्हणजे तूच, सर्व रूपांचा आधार आहेस.
साक्षाद्दृष्टोसि लोकेश देव तुभ्यं नमोनमः । हृदिस्थः सर्वभूतानां पुण्यपापेक्षिता भवान्
हे जगाचा स्वामी देवा, मी तुला वारंवार नमस्कार करतो, कारण तू प्रत्यक्ष माझ्या समोर प्रकट झाला आहेस. सर्व जीवांच्या हृदयात राहणारा आणि पुण्यवानांना हवे असलेला तूच आहेस.
तेन शास्ता च भूतानां दाता देव प्रशासिता । प्रवर्त्तको हि धर्मस्य देवदंडधरो भुवि
म्हणूनच, सर्व प्राण्यांचा अधिपती, दाता आणि शासक म्हणून तूच ओळखला जातोस. या पृथ्वीवर धर्माचा आधार ठेवणारा आणि दंडधारण करणारा देव म्हणजे तूच.
सर्वधर्ममयं सारमेकं वद सुनिश्चितम् । यम उवाच- परितुष्टोऽस्मि ते विप्र स्तोत्रेण च विशेषतः
सर्व धर्मांचं एकच निश्चित सार सांग. यम म्हणाले— ब्राह्मण, तुझ्या या स्तोत्रामुळे मी तुझ्यावर फार प्रसन्न झालो आहे.
तथाप्यागम धर्मेण मान्योसि मम सत्तम । यन्न कस्यचिदाख्यातं तद्गोप्यं परमं मम
तरीही, शास्त्रानुसार, तू माझ्या दृष्टीने मान्य आहेस, हे श्रेष्ठा. जे मी कुणालाही सांगितले नाही, तेच माझं सर्वात गुप्त आणि श्रेष्ठ रहस्य आहे.
सारमुद्धृत्य सर्वेषां यदेकं निश्चितं मया । महानिरयसंघातान्निर्वासनकरं परम्
सर्व गोष्टींचं सार काढून, मी एकच निश्चित गोष्ट ठरवली आहे, जी अत्यंत श्रेष्ठ असून मोठ्या नरकसमूहातून मुक्त करणारी आहे.
अनाख्येयमपि ब्रह्मन्वक्ष्ये विनयतोषितः
हे ब्राह्मण, जरी हे सांगायचं नसले तरी, तुझ्या नम्रतेमुळे मी ते सांगणार आहे.
स्युर्मोहाय चराचरस्य जगतस्ते ते पुराणागमास्तां तामेव हि देवतां परमिकां जल्पंतु कल्पे विधौ । सिद्धांते पुनरेक एव भगवान्विष्णुः समस्तागम-व्यापारेषु विवेकिनां व्यतिकरं नीतेषु निश्चीयते
जगातील जड आणि जंगम जीवांना मोहात टाकण्यासाठी ते जुने शास्त्र निर्माणाच्या वेळी त्या परम देवीचं वर्णन करतात. पण सर्व शास्त्रांचं नीट परीक्षण करून, तात्त्विक विचार करणाऱ्यांना शेवटी एकच—भगवान विष्णू—निश्चितपणे सापडतो.
भवो ब्रह्मा च विष्णुश्च त्रयमेव त्रयी मता । दीपोऽग्निर्वर्तिस्नेहैस्तु यथा विप्र तथा हरिः
भव, ब्रह्मा आणि विष्णू हे त्रैविद्याचं रूप मानलं जातं. जसं दिवा, अग्नी, वात आणि तेल एकच असतात, तसंच, हे ब्राह्मण, हरिही एकच आहे.
समाराध्य हरिं भक्त्या गोलोकान्प्राप्नुयाच्छुभान् । आराधिते हरौ कामाः सर्वे करतले स्थिताः
हरिची भक्तीपूर्वक उपासना केल्याने शुभ गोलोक लोकांची प्राप्ती होते. हरिची पूजा केली की सर्व इच्छा हातातल्या तळहातात येतात.
दानमेव परं श्रेष्ठं सर्वपुण्येषु वै द्विज । दानेन नश्यते पापं सर्वं दानेन लभ्यते
सर्व पुण्यांमध्ये दान हेच सर्वात श्रेष्ठ आहे, हे द्विजा. दान केल्याने सर्व पाप नष्ट होतं आणि दानामुळे सर्व काही मिळतं.
नित्यं नैमित्तिकं काम्यमन्यदभ्युदयात्मकम् । अन्यं च परमं दानमिति पंचविधं स्मृतम्
नित्य, नैमित्तिक, काम्य, अभ्युदयकारक आणि एक श्रेष्ठ असं—अशी पाच प्रकारची दानं सांगितली आहेत.
प्रातर्मध्यापराह्णेषु त्रिषु कालेषु यत्नतः । यत्किंचिदपि दातव्यं नित्यमेव प्रकीर्तितम्
प्रातः, मध्यान्ह आणि अपराह्न—या तीन वेळा जाणीवपूर्वक काहीही दिलं, तरी ते नेहमीच प्रशंसनीय मानलं जातं.
शून्यं दिनं न कर्तव्यमात्मार्थं हितमिच्छताम् । यस्मिन्कुले तु दत्तं यत्तत्रतत्रोपतिष्ठति
स्वतःच्या हितासाठी दिवस रिकामा जाऊ देऊ नये. ज्या कुळात दान केलं जातं, तिथे ते कायम टिकून राहतं.
यः स्वयं भक्षयेन्मोहाददत्वा बुद्धिवर्जितः । उत्पादयाम्यहं रोगं तस्य भोगनिवारणम्
जो माणूस अज्ञानाने आणि विवेक न ठेवता स्वतःच खातो आणि इतरांना देत नाही, त्याच्या उपभोगात मी रोग निर्माण करतो.
तेषु कार्येषु संतुष्टं बहुपीडाप्रदायकम् । मंदानलेन संयुक्तं द्वारं संतापकारकम्
त्या कृत्यांमध्ये मी जरी समाधानी असलो, तरी अनेक यातना देणारा, मंद ज्वाळेने जळणारा आणि दुःख देणारा दरवाजा उघडतो.
त्रिषु कालेषु नो दत्तं ब्राह्मणेषु सुरेषु यैः । स्वयं तु भुंजते मिष्टं पापं तैस्तु महत्कृतम्
जे लोक तीन वेळा ब्राह्मणांना किंवा देवांना काही देत नाहीत आणि स्वतः मात्र स्वादिष्ट अन्न खातात, ते मोठं पाप करतात.
प्रायश्चित्तेन रौद्रेण तानहं परिशोधये । उपवासैर्महीदेव कायशोषकरादिकैः
हे पृथ्वीच्या राजांनो, कठोर प्रायश्चित्तांनी, उपवासांनी आणि शरीर शोषणाऱ्या अन्य उपायांनी मी त्यांना शुद्ध करतो.