सत्यधर्मविहीनास्ते तथा यांति यमालयम् । सामान्यं सर्वजंतूंनां बलं धर्मस्तु केवलः
जे लोक सत्य आणि धर्माशिवाय राहतात, ते यमाच्या लोकात जातात. सर्व प्राण्यांमध्ये सामर्थ्य असते, पण खरी महती धर्माचीच आहे.
येन संतरते जंतुरिहलोके परत्र च । मया सर्वमिदं सम्यक्स्वर्गमार्ग प्रदायकम्
ज्यामुळे जीव या जगात आणि पुढच्या जन्मातही पार होतो, तो मार्ग मी नीट सांगितला आहे, जो स्वर्गाच्या वाटेकडे नेतो.
समासेन समाख्यातं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि
हे सर्व मी संक्षिप्तपणे सांगितले. तुला अजून काय ऐकायचे आहे?
ब्राह्मण उवाच- एतन्मूर्खोऽपि जानाति शुभकर्मकरः पुमान् । न याति नरकं स्वर्गं तथा पापक्रिया रतः
ब्राह्मण म्हणाला: हे सर्व मूर्खालाही माहीत आहे — जो शुभ कर्म करतो तो नरकात जात नाही, आणि जो पापात रमतो तो स्वर्ग मिळवत नाही.
क्रतुभिर्विविधैरिष्टैर्व्रत दान जपादिभिः । सत्येनाचारकुशलैः स्वर्गसौख्यमवाप्यते
विविध यज्ञ, व्रत, दान, जप, सत्य बोलणे आणि चांगली वागणूक यांमुळे स्वर्गातील सुख मिळते.
विद्याचारधनोपेतैर्ऋषिभिर्वेदपारगैः । प्राप्यते पुण्ययोगेन यज्ञैर्नाकस्ततः क्वचित्
विद्या, चांगली वागणूक आणि संपत्ती असलेल्या, वेदांचा अभ्यास केलेल्या ऋषींना पुण्यसंचयाने आणि यज्ञांनीच स्वर्ग मिळतो, दुसऱ्या कुठल्याही मार्गाने नाही.
वित्तेन च विना दानं बहुदातुं न शक्यते । विद्यमान धनेनापि कुटुंबासक्तचेतसा
संपत्तीशिवाय भरपूर दान देता येत नाही; आणि संपत्ती असली तरी ज्यांचे मन कुटुंबात गुंतलेले असते, तेही दान देऊ शकत नाहीत.
अग्निहोत्रादयो धर्मा विशेषेण कलौ युगे । दुष्करा दानधर्मोऽपि दुष्करो भगवन्मतः
कलियुगात अग्निहोत्रासारखी धर्मकृत्ये करणे फार कठीण झाले आहे; दानधर्म देखील, भगवंताच्या मते, कठीणच आहे.
अल्पायासेन धर्मेण लभ्यते धर्मसंचयः । तन्मे विशेषतो ब्रूहि धर्माधर्मप्रदर्शक
थोड्याशा प्रयत्नानेही धर्मसंचय मिळू शकतो; म्हणून, धर्म आणि अधर्म दाखवणाऱ्या, तू मला तो विशेष धर्म सांग.
तदेकं कथ्यतां धर्मं सर्वधर्मोत्तमोत्तमम् । कृतेनैकेन येनेह सर्वपापक्षयो भवेत्
सर्व धर्मांमध्ये श्रेष्ठ असा एकच धर्म सांग, जो केल्याने सर्व पापांचा नाश होतो.
धनं धान्यं यशो धर्ममायुर्येनाभि वर्त्तते । मर्त्यलोकेऽपि सख्यं स्यात्स्वर्गो येनाक्षयो भवेत्
ज्यामुळे धन, धान्य, कीर्ती, धर्म आणि आयुष्य वाढते; माणसांच्या जगात मैत्री मिळते आणि स्वर्ग कधीही संपत नाही.
साक्षान्नारायणो येन भक्तानामभयप्रदः । तुष्येदस्यप्रसादेन कामः करतले स्थितः
ज्यामुळे नारायण स्वतः भक्तांना निर्भयता देतो; आणि ज्याच्या कृपेने सर्व इच्छा हातातल्या हातात मिळतात.
सर्वयज्ञ तपोदानतीर्थसेवाधिकं फलम् । लभ्यते येन यद्यस्ति वैवस्वत तदादिश
ज्यामुळे सर्व यज्ञ, तप, दान आणि तीर्थयात्रांपेक्षा जास्त फळ मिळते; असे काही असेल तर, विवस्वतपुत्रा, ते सांग.
अनुग्राह्यो ह्यहं देव यदि धर्मोपदेशतः । सर्वधर्मक्रियासारं तदेकं कृपया वद
देवा, मी तुझ्या कृपेचा पात्र असेन तर, धर्मशिक्षेसाठी सर्व धर्मकृत्यांचा सार सांग.
पापानामनुरूपाणि प्रायश्चित्तानि यद्यथा । तथा तथैव संस्मृत्य कथितानि मनीषिभिः
प्रत्येक पापासाठी योग्य अशी प्रायश्चित्ते, योग्य वेळी आठवून, ज्ञानी लोकांनी सांगितली आहेत.
कर्तुं तानि न शक्यंते देव प्रत्येकशो नरैः । सर्वपापहरं पुण्यमेकं चेदस्ति तद्वद
देवा, माणसांना ती सर्व प्रायश्चित्ते वेगवेगळी करता येत नाहीत; सर्व पापे दूर करणारे एक पुण्य असेल तर ते सांग.
सूत उवाच-। इत्युक्त्वा ब्राह्मणश्रेष्ठो यमं धर्मस्वरूपिणम् । तुष्टाव प्रयतो भूत्वा सूक्ष्मधर्माभिकामुकः
सूते म्हणाले: असे म्हणून, सूक्ष्म धर्माची इच्छा असलेला श्रेष्ठ ब्राह्मण, एकाग्र होऊन धर्मस्वरूप यमाची स्तुती करू लागला.
ब्राह्मण उवाच- नमस्ते सर्वशमन नमस्ते जगतांपते । नमोऽस्तु देवरूपाय स्वर्गमार्गप्रदायिने
ब्राह्मण म्हणाला: सर्वांचा संहार करणाऱ्या, जगाचा अधिपती, तुझ्या चरणांना नमस्कार. देवस्वरूपा, स्वर्गमार्ग दाखवणारा, तुला नमस्कार.
धर्मशास्त्रस्वरूपाय धर्मराज नमोस्तुते । त्वया भूः पाल्यते देवाप्यंतरिक्षं च द्यौर्महः
धर्मशास्त्राचा मूर्तिमंत रूप असलेल्या धर्मराजा, तुला नमस्कार. तुझ्यामुळे पृथ्वी, देव, आकाश आणि महान स्वर्ग सुरक्षित आहेत.
जनस्तपस्तथासत्यं सर्वस्वं पाल्यते त्वया । न त्वया रहितं किंचिज्जगत्स्थावर जंगमम्
जन, तप आणि सत्य लोक, तसेच सर्व जग तुझ्यामुळे सुरक्षित आहे; तुझ्याशिवाय या जगात स्थिर किंवा चल काहीच नाही.
विद्यते त्वद्गृहीतं तु सद्यो नश्यति वै जगत् । त्वमात्मा सर्वभूतानां सतां सत्वस्वरूपवान्
जग तुझ्या आधारावर टिकून आहे; तू सोडलेस तर ते क्षणात नष्ट होईल. सर्व सत्त्वांचा आत्मा आणि सज्जनांचा खरा स्वरूप तूच आहेस.
राजसानां रजस्त्वं च तामसानां तमस्तथा । चतुष्पदां भवान्देव चतुःशृंगस्त्रिलोचनः
राजस वृत्तीच्या लोकांत तूच राजस, तामस लोकांत तामस; चार पायांच्या प्राण्यांत, चार शिंगांचा आणि तीन डोळ्यांचा देव तूच आहेस.
सप्तहस्तस्त्रिधा बद्धो वृषरूप नमोस्तु ते । सर्वयज्ञमयो धर्मस्त्वयि विग्रहविग्रहः
सात हातांनी, तीन दोऱ्यांनी बांधलेला वृषभस्वरूपा, तुला माझा नमस्कार. सर्व यज्ञांचा मूळ आणि धर्माचा साक्षात् रूप म्हणजे तूच, सर्व रूपांचा आधार आहेस.
साक्षाद्दृष्टोसि लोकेश देव तुभ्यं नमोनमः । हृदिस्थः सर्वभूतानां पुण्यपापेक्षिता भवान्
हे जगाचा स्वामी देवा, मी तुला वारंवार नमस्कार करतो, कारण तू प्रत्यक्ष माझ्या समोर प्रकट झाला आहेस. सर्व जीवांच्या हृदयात राहणारा आणि पुण्यवानांना हवे असलेला तूच आहेस.
तेन शास्ता च भूतानां दाता देव प्रशासिता । प्रवर्त्तको हि धर्मस्य देवदंडधरो भुवि
म्हणूनच, सर्व प्राण्यांचा अधिपती, दाता आणि शासक म्हणून तूच ओळखला जातोस. या पृथ्वीवर धर्माचा आधार ठेवणारा आणि दंडधारण करणारा देव म्हणजे तूच.
सर्वधर्ममयं सारमेकं वद सुनिश्चितम् । यम उवाच- परितुष्टोऽस्मि ते विप्र स्तोत्रेण च विशेषतः
सर्व धर्मांचं एकच निश्चित सार सांग. यम म्हणाले— ब्राह्मण, तुझ्या या स्तोत्रामुळे मी तुझ्यावर फार प्रसन्न झालो आहे.
तथाप्यागम धर्मेण मान्योसि मम सत्तम । यन्न कस्यचिदाख्यातं तद्गोप्यं परमं मम
तरीही, शास्त्रानुसार, तू माझ्या दृष्टीने मान्य आहेस, हे श्रेष्ठा. जे मी कुणालाही सांगितले नाही, तेच माझं सर्वात गुप्त आणि श्रेष्ठ रहस्य आहे.
सारमुद्धृत्य सर्वेषां यदेकं निश्चितं मया । महानिरयसंघातान्निर्वासनकरं परम्
सर्व गोष्टींचं सार काढून, मी एकच निश्चित गोष्ट ठरवली आहे, जी अत्यंत श्रेष्ठ असून मोठ्या नरकसमूहातून मुक्त करणारी आहे.
अनाख्येयमपि ब्रह्मन्वक्ष्ये विनयतोषितः
हे ब्राह्मण, जरी हे सांगायचं नसले तरी, तुझ्या नम्रतेमुळे मी ते सांगणार आहे.
स्युर्मोहाय चराचरस्य जगतस्ते ते पुराणागमास्तां तामेव हि देवतां परमिकां जल्पंतु कल्पे विधौ । सिद्धांते पुनरेक एव भगवान्विष्णुः समस्तागम-व्यापारेषु विवेकिनां व्यतिकरं नीतेषु निश्चीयते
जगातील जड आणि जंगम जीवांना मोहात टाकण्यासाठी ते जुने शास्त्र निर्माणाच्या वेळी त्या परम देवीचं वर्णन करतात. पण सर्व शास्त्रांचं नीट परीक्षण करून, तात्त्विक विचार करणाऱ्यांना शेवटी एकच—भगवान विष्णू—निश्चितपणे सापडतो.