कालेन कियता वेश्या सा मृता धर्मनिष्ठिता । देवदासोऽपि स ततो मृतः स्वीयायुषक्षये
काही काळाने, धर्मावर स्थिर राहिलेली ती वेश्या मरण पावली. आणि देवदासही आपले आयुष्य संपल्यावर मरण पावला.
तेन पुण्येन भूपाल हेमकारोऽन्य जन्मनि । स त्वं प्राप्तो महीं राजन्नशेषगुणसंयुतः
त्या पुण्यामुळे, राजन, तो सुवर्णकार पुढच्या जन्मी तूच झाला आहेस, सर्व गुणांनी युक्त असा पृथ्वीवर आला आहेस.
सापि रूपवती वेश्या तेन धर्मेण तेऽभवत् । नाम्ना कांतिमती कांता प्रणयेन परिप्लुता
आणि ती रूपवती वेश्या त्या धर्मामुळे तुझी प्रिया झाली, तिचे नाव कांतीमती, जी प्रेमाने भरलेली आहे.
विविधा वासना वीर कर्मणां पूर्वसंभवाः । विचित्रा गतयस्तात ज्ञायंते न बुधैरपि
हे वीर, वेगवेगळ्या वासनांचा जन्म पूर्वीच्या कर्मांमुळे होतो; त्यांचे मार्ग अगदी विचित्र असतात आणि ज्ञानी लोकांनाही ते समजत नाहीत.
तमेनं माधवं मासं प्रतिकार्यं न संशयः । गोपितं तेन देवेन ब्रह्मणा माधवेन च
हा माधव महिना नक्की पाळावा, यात शंका नाही. या महिन्याचे रक्षण त्या देवतेने, ब्रह्म्याने आणि माधवाने केले आहे.
असाधुसंगैरनवाप्तविद्यैरसंयतैराश्रमधर्महीनैः । अभूततीर्थैरकृतव्रतैस्तैर्न लभ्यते माधवमासधर्मः
जे वाईट संगती करतात, ज्यांना विद्या नाही, जे संयम राखत नाहीत, जे आश्रमधर्म पाळत नाहीत, ज्यांनी तीर्थक्षेत्रे पाहिली नाहीत, जे व्रत करीत नाहीत — त्यांना माधव महिन्याचा धर्म मिळत नाही.
गोविंदकेशवमुकुंदहरे मुरारे लक्ष्मीनिवास मधुसूदन कृष्ण विष्णो । वाणी वरा न वदने वसतीति येषां वैशाखमासनियमो भवते न तेषाम्
ज्यांच्या तोंडातून गोविंद, केशव, मुकुंद, हरि, मुरारि, लक्ष्मीचे निवास, मधुसूदन, कृष्ण, विष्णु किंवा वाणी ही नावे उच्चारली जात नाहीत, त्यांना वैशाख महिन्याचे व्रत लाभत नाही.
ये साधुसाधु वचनानि हिताधिकानि नाकर्णयंति च हरेश्चरितामृतानि । पश्यंति ये न कमलापतिकेतनानि वैशाखमासनियमं न हि ते लभंते
जे सज्जनांची हितकारक वचने किंवा हरीच्या लीला, या अमृतासारख्या गोष्टी ऐकत नाहीत, आणि जे कमलनयनाच्या निवासस्थानी जात नाहीत, त्यांना वैशाख महिन्याचे व्रत मिळत नाही.
शुश्रूषिता न गुरवो न वराय कन्या दत्ता समाय समये समलंकृता यैः । अध्यापिता न तनया विनयादि धर्मं वैशाखमासनियमं न हि ते लभंते
ज्यांनी गुरूची सेवा केली नाही, योग्य वेळी सुशोभित कन्या दिली नाही, ज्यांनी आपल्या मुलांना नम्रता आणि धर्म शिकवला नाही — त्यांना वैशाख महिन्याचे व्रत मिळत नाही.
सूत उवाच- इत्येवमादिश्य मुनिर्नरेश मामंत्र्य तं मंत्रविदग्रगण्यः । स्नातुं ययौ माधवमासि गंगामभ्यर्चितस्तेन तदा स विप्राः
सूतम्हणाले — अशा प्रकारे त्या मंत्रपारंगत श्रेष्ठ ऋषीने राजाला उपदेश केला आणि मग माधव महिन्यात गंगेत स्नान करण्यासाठी गेले. त्या वेळी ब्राह्मणांनी त्यांची पूजा केली.
विधिं स राजापि ततश्चकार वैशाखमासस्य मुनिप्रणीतम् । पत्न्यासमं पुण्यधिया तमेव संचिंतयँल्लोकपवित्रकीर्तिः
मग त्या राजाने, जगाला पावन करणाऱ्या त्या विधीचा, महर्षीने सांगितलेल्या वैशाख महिन्यातील पूजनाचा, आपल्या पुण्यवती पत्नीसोबत, भक्तीभावाने विचार करत, विधिपूर्वक उत्सव केला.
ऋषय ऊचुः - सूतसूतमहाप्राज्ञ जीवजीव शतंसमाः । यद्वयं पुण्यसमयं श्राविता जगतो हितम्
ऋषी म्हणाले — सूताजी, तुम्ही अत्यंत बुद्धिमान आहात. तुम्हाला शंभर जन्मांची दीर्घायुष्य लाभो! कारण तुम्ही आम्हाला या पुण्य काळाबद्दल सांगितले, जे जगाच्या हिताचे आहे.
वद भूयोऽपि भूयिष्ठं पिबामस्तावकं वचः । पायंपायं न तृप्यामो वयं सूत तदुत्तमम्
आम्हाला पुन्हा पुन्हा सांगा; तुमचे बोल आम्ही ऐकत राहू इच्छितो. ते अमृतासारखे गोड आहेत; आम्ही कधीच कंटाळत नाही, सूताजी, तुमच्या या उत्तम वचनांना.
सूत उवाच- अत्राप्युदाहरंतीममितिहासं पुरातनम् । संवादमादिलोकस्य जगतां जगदीशितुः
सूत म्हणाले — येथेही एक प्राचीन कथा सांगितली जाते, जी आद्य लोक आणि जगाच्या अधिपती यांच्यातील संवाद आहे.
षट्सहस्राणिचोच्छ्रायो विस्तारेण पुनस्त्रयम् । एवं नवसहस्राणि योजनानां विधाय च
त्याची उंची सहा हजार, आणि रुंदी तीन हजार होती; अशा प्रकारे नऊ हजार योजनांची मोजणी करण्यात आली.
वामया दंष्ट्रया गृह्य उद्धृतादौ वसुंधरा । दिव्यवर्षसहस्रं वै दंष्ट्रया धारिता मही
डाव्या सुळ्याने तिने पृथ्वीला उचलले; त्या सुळ्यावर पृथ्वी हजार दिव्य वर्षे धरून ठेवली गेली.
धर्माख्यानप्रसंगेन सोवाच विनयाद्विभुम् । पृथिव्युवाच- एते द्वादश मासा वै षष्टिर्दिनशतत्रयम्
धर्मकथनाच्या प्रसंगी तिने नम्रतेने प्रभूला विचारले. पृथ्वी म्हणाली — हे बारा महिने आणि त्रेसष्टशे दिवस आहेत.
एषां किमुत्तमं पुण्यं प्रियं च तव केशव । पवित्रः कार्तिको मासस्तुलासंस्थे दिवाकरे
या सर्वांमध्ये, केशवा, तुला सर्वात प्रिय आणि पुण्यदायक कोणता महिना आहे? सूर्य तुला राशीत असताना कार्तिक महिना पवित्र मानला जातो.
मकरस्थे रवौ मासः पुराणे पावनः स्मृतः । मेषस्थे माधवो मासो भास्करे पठ्यते बुधैः
सूर्य मकर राशीत असताना तो महिना पुराणांमध्ये पावन मानला जातो; सूर्य मेष राशीत असताना, बुधजन माधव मासाचे स्तवन करतात.
मार्गशीर्षोऽपि मासानां पावनः परिकीर्तितः । एवं मासाः पवित्रास्ते वासराः केपि कीर्तिताः
मार्गशीर्ष हाही सर्व महिन्यांमध्ये पावन म्हणून ओळखला जातो; असे हे महिने पवित्र आहेत, आणि काही दिवसही विशेष मानले गेले आहेत.
युगादयो युगांताश्च तथा कल्पादयोऽपि च । सर्वेभ्योऽप्यधिकं मासमेतेभ्यो वद पावनम्
युगांची सुरुवात आणि शेवट, तसेच कल्पांची सुरुवात — या सर्वांमध्ये सर्वात पावन महिना कोणता आहे, ते मला सांग.
सर्वयज्ञमय श्रीमन्नेकं निश्चित्य मे वद । वराह उवाच- विधिनाविधिनाचैव ये यजंति नराधमाः
सर्व यज्ञांचे मूर्तिमंत रूप असलेल्या प्रभो, एक ठरवून मला सांगा. वराह म्हणाले — जे माणसे योग्य किंवा अयोग्य पद्धतीने पूजा करतात —
माधवे मासि मां भक्त्या तैश्च पूज्योऽस्म्यहं सदा । हिरण्याक्षो वरारोहे माधवे तु मधुर्हत
माधव महिन्यात जे भक्तीने माझी पूजा करतात, त्यांचा मी नेहमी सन्मान करतो; ह्याच माधव महिन्यात वराहाने हिरण्याक्ष राक्षसाचा वध केला.
आदिदैत्यावुभावेतौ हत्वा त्वं तु समुद्धृता । त्रेतायुगे त्रयी धर्मो ज्ञानवर्णव्यवस्थितिः
हे दोन आदिदैत्य मारले गेले, आणि तुला वर काढले गेले; त्रेतायुगात त्रैविध्य धर्म आणि ज्ञान व वर्णव्यवस्था प्रस्थापित झाली.
माधवे मासि संभूता तेन मे माधवःप्रियः । त्रेतायुगं तृतीयायां शुक्लायां मासि माधवे
माधव महिन्यात मी प्रकट झालो, म्हणून माधव मला प्रिय आहे. तिसऱ्या, शुक्ल पक्षातील माधव महिन्यात त्रेतायुग सुरू झाले.
प्रवृत्तं च त्रयी धर्माः प्रवृत्तास्ते प्रवर्द्धिताः । अक्षया सोच्यते लोके तृतीया हरिवल्लभा
त्रैविध्य धर्माची सुरुवात झाली आणि तो वाढत गेला; तिसरा महिना जगात अक्षय मानला जातो, तो हरिला प्रिय आहे.
स्नाने दानार्चने श्राद्धे जपे पूर्वजतर्प्पणे । येऽर्चयंति यवैर्विष्णुं श्राद्धं कुर्वंति यत्नतः
स्नान, दान, पूजा, श्राद्ध, जप, आणि पितरांना तर्पण — यात जे लोक यवांनी विष्णूची पूजा करतात आणि श्राद्ध काळजीपूर्वक करतात —
तेषां ददाम्यहं सर्वं यन्मनोऽभीष्टमुत्तमम् । ये ददंत्यपि दानानि धन्यास्ते धार्मिका नराः
त्यांना मी त्यांच्या मनातील सर्व श्रेष्ठ इच्छांची पूर्तता देतो; जे दान करतात, ते धन्य आहेत, तेच खरे धर्मनिष्ठ पुरुष आहेत.
ये यजंति हरेर्नित्यमध्वरैर्विविधैरपि । माधवे यजते यो मां तेभ्यस्तदधिकं फलम्
जे लोक विविध प्रकारच्या यज्ञांनी नेहमी हरिची पूजा करतात, तरी जो कोणी माधव महिन्यात माझी भक्तीपूर्वक पूजा करतो, त्याला त्याहून मोठं फळ मिळतं.
स्नानं दानं जपो होमस्तपो यज्ञ व्रतादिकम् । वैशाखे यत्कृतं देवि तस्य पुण्यफलं शृणु
देवी, वैशाख महिन्यात जो स्नान, दान, जप, होम, तप, यज्ञ किंवा व्रत केलं जातं, त्याचं पुण्यफळ मी तुला सांगतो.