सूत उवाच- इत्येवमाकर्ण्य वचो विचित्रं पुण्यं पवित्रं विधिनंदनस्य । प्रणम्य बद्धांजलिराह राजा सकौतुकी भागवतप्रधानः
सूतम्हणाला—विद्हिनंदनाच्या या अद्भुत, पुण्यदायी आणि पवित्र वचनं ऐकून, तो भक्तश्रेष्ठ राजा दोन्ही हात जोडून, नम्रपणे आणि उत्सुकतेने बोलू लागला.
अंबरीष उवाच- समस्तभूमीवलयेश्वरोऽहमव्याहताज्ञो विबुधप्रसेवी । गोविंदपादांबुजदत्तचित्तः स्वचित्तसंतोषितभूमिदेवः
अंबरीष म्हणाला—मी सर्व भूमीचा स्वामी आहे, माझ्या आज्ञेला कुठेही अडथळा नाही, देवही माझी सेवा करतात; माझं मन गोविंदाच्या चरणकमळांमध्ये एकरूप झालं आहे आणि भूमीचा राजा म्हणून माझं मन तृप्त आहे.
विख्यातराजोचितवंशरत्नं निरंतरं धर्मरुचिर्यशस्वी । सौंदर्यशौर्योदयदानशीलः सुपुत्रवानस्मि जितारिवर्गः
मी प्रसिद्ध आहे, राजवंशात जन्मलेला आहे, नेहमी धर्म आणि कीर्तीमध्ये रत असतो; सौंदर्य, शौर्य, दानशीलता, उत्तम वर्तन, चांगले पुत्र आणि शत्रूंवर विजय हे सर्व माझ्याकडे आहे.
केनापि पुण्येन पवित्रबुद्धिर्जातोहमीदृग्गुणसंतश्रीः । इयं पुनः श्रीरिव पुण्यमूर्तिर्लब्धा कुतः कांतिमती च कांता
कुठल्या तरी पुण्यामुळे मी शुद्ध बुद्धीचा आणि अशा सद्गुणांनी व संपत्तीने युक्त झालो; आणि पुन्हा, जणू पुण्याची मूर्तीच, अशी तेजस्वी आणि सुंदर पत्नी मला मिळाली—ही मला कशी मिळाली?
इदं मे सुकृतं सर्वं पुराजन्मनि चेष्टितम् । समादिश मुने सम्यक्सर्वज्ञोसि दयानिधे
हे माझं सर्व सुकृत, आणि पूर्वजन्मी केलेली सर्व कृत्यं—हे मुनी, तू मला योग्य प्रकारे सांग, कारण तू सर्वज्ञ आणि दयाळू आहेस.
नारद उवाच- इयं रूपवती नाम वेश्यासीदन्यजन्मनि । सांप्रतं तव भार्या या सत्याचारातिसुंदरी
नारद म्हणाला—पूर्वजन्मी ही रूपवती नावाची वेश्या होती; आता ती तुझी पत्नी आहे, अत्यंत सुंदर आणि सत्याचरणी आहे.
वेश्याधर्मेण वर्तेत यथोद्दिष्टेन भाविनी । कुर्वती किल कर्माणि शुभानि द्विजशासनात्
ती भविष्यातील मार्गानुसार वेश्या म्हणून वागत होती, आणि द्विजांच्या आज्ञेने नेहमीच शुभ कर्म करत होती.
देवदास इति ख्यातो हेमकारो भवानभूत् । पूर्वजन्मनि वै तस्या रुचेर्भर्ता भुजंगमः
तू पूर्वजन्मी देवदास नावाचा सुवर्णकार होतास; तिच्यासाठी तू भुजंग नावाचा पती होतास.
इयं भवंतं भजते रुची रूपवती पुनः । व्ययार्थमयनं धर्मं स्थिता विज्ञानमुत्तमम्
रूपवती पुन्हा तुझी भक्ती करते, राजन, आणि धर्मात आणि उत्तम ज्ञानात स्थिर राहून, आत्मोन्नतीसाठी तुझी सेवा करते.
आकर्ण्य चैकदा धर्मं वैशाखस्नानसंभवम् । चक्रे धर्मवती तोये स्नानं मेषगते रवौ
एकदा धर्मावतीने वैशाखस्नानाचं पुण्य ऐकून, सूर्य मेष राशीत असताना पाण्यात स्नान केलं.
दानं दत्तवती दक्षा वेश्या रूपवती सदा । ब्राह्मणाय नमस्कारं भक्त्यादरपुरःसरम्
रूपवती वेश्या नेहमीच कुशलतेने दान देत असे, आणि ब्राह्मणाला भक्तीपूर्वक व आदराने नमस्कार करत असे.
स तया देवदासस्त्वं बोधितः स्नेहयंत्रितः । कृतवान्बुद्धितः स्नानं माधवे मासि सादरम्
तुला, देवदास, तिच्या स्नेहामुळे आणि सांगण्यामुळे, समजून उमजून माधव महिन्यात आदराने स्नान केलंस.
तत्र त्रेतायुगस्यादौ तृतीयामाप्यनिर्मलाम् । सुवर्णकारं सोवाच देवदासं तमादरात्
तेथे त्रेतायुगाच्या सुरुवातीला, तिसऱ्या अजूनही अशुद्ध काळात, सुवर्णकाराने आदराने देवदासाला विचारले.
वेश्योवाच- उत्तमं कुरु सौवर्णं मधुसूदनमच्युतम् । पूजयित्वा यवैर्देवमेतैः संतर्प्य चानलम्
वेश्या म्हणाली — मधुसूदन, अच्युत यांची उत्तम सोन्याची मूर्ती तयार कर. या जवांनी देवाची पूजा कर आणि अग्नीला तृप्त कर.
ब्राह्मणाय च दास्यामि ब्राह्मणानामनुज्ञया । दानमेतत्पुराणेषु कथ्यते तत्र चाक्षयम्
मी ही मूर्ती ब्राह्मणांची परवानगी घेऊन ब्राह्मणाला दान देईन. हे दान पुराणांमध्ये सांगितले आहे आणि ते अमर मानले आहे.
अक्षयेति तृतीयासौ ब्राह्मणेभ्यः श्रुतं मया । शुक्ला वैशाखमासस्य तदक्षयफलप्रदम्
अक्षय असे या तिसऱ्या तिथीला म्हणतात, हे मी ब्राह्मणांकडून ऐकले आहे. वैशाख महिन्याच्या शुद्ध पक्षात हे अमर फळ देणारे असते.
अस्यां दास्यामि तं हैमं मधुसूदनमव्ययम् । नारद उवाच- इति तस्य वचः श्रुत्वा मधुरं हेमकारकः
या दिवशी मी ती सोन्याची, नाश न होणारी मधुसूदनाची मूर्ती दान देईन. नारद म्हणाले — तिचे मधुर बोल ऐकून सुवर्णकाराने
चक्रे सुवर्णप्रतिमामच्युतस्यापि सुंदरीम् । सत्यभावेन धर्मार्थमिति चौर्यविवर्जितः
अच्युताची सुंदर सोन्याची मूर्ती बनवली, खरी श्रद्धा ठेवून, धर्मासाठी, आणि चोरी न करता.
यथोद्दिष्टस्य चंद्रस्य प्रतिमां लक्षणान्विताम् । ददौ सा च विधानेन स्नात्वा विप्राय सुंदरीम्
जशी चंद्राच्या गुणांनी युक्त मूर्ती सांगितली होती, तशीच त्याने तयार केली आणि ती वेश्या विधिपूर्वक स्नान करून, सुंदर मूर्ती ब्राह्मणाला दिली.
पूजयित्वा ततस्तस्यामक्षयायां तिथौ नृप
नंतर, त्या अक्षय तिथीला त्या मूर्तीची पूजा केली.
कालेन कियता वेश्या सा मृता धर्मनिष्ठिता । देवदासोऽपि स ततो मृतः स्वीयायुषक्षये
काही काळाने, धर्मावर स्थिर राहिलेली ती वेश्या मरण पावली. आणि देवदासही आपले आयुष्य संपल्यावर मरण पावला.
तेन पुण्येन भूपाल हेमकारोऽन्य जन्मनि । स त्वं प्राप्तो महीं राजन्नशेषगुणसंयुतः
त्या पुण्यामुळे, राजन, तो सुवर्णकार पुढच्या जन्मी तूच झाला आहेस, सर्व गुणांनी युक्त असा पृथ्वीवर आला आहेस.
सापि रूपवती वेश्या तेन धर्मेण तेऽभवत् । नाम्ना कांतिमती कांता प्रणयेन परिप्लुता
आणि ती रूपवती वेश्या त्या धर्मामुळे तुझी प्रिया झाली, तिचे नाव कांतीमती, जी प्रेमाने भरलेली आहे.
विविधा वासना वीर कर्मणां पूर्वसंभवाः । विचित्रा गतयस्तात ज्ञायंते न बुधैरपि
हे वीर, वेगवेगळ्या वासनांचा जन्म पूर्वीच्या कर्मांमुळे होतो; त्यांचे मार्ग अगदी विचित्र असतात आणि ज्ञानी लोकांनाही ते समजत नाहीत.
तमेनं माधवं मासं प्रतिकार्यं न संशयः । गोपितं तेन देवेन ब्रह्मणा माधवेन च
हा माधव महिना नक्की पाळावा, यात शंका नाही. या महिन्याचे रक्षण त्या देवतेने, ब्रह्म्याने आणि माधवाने केले आहे.
असाधुसंगैरनवाप्तविद्यैरसंयतैराश्रमधर्महीनैः । अभूततीर्थैरकृतव्रतैस्तैर्न लभ्यते माधवमासधर्मः
जे वाईट संगती करतात, ज्यांना विद्या नाही, जे संयम राखत नाहीत, जे आश्रमधर्म पाळत नाहीत, ज्यांनी तीर्थक्षेत्रे पाहिली नाहीत, जे व्रत करीत नाहीत — त्यांना माधव महिन्याचा धर्म मिळत नाही.
गोविंदकेशवमुकुंदहरे मुरारे लक्ष्मीनिवास मधुसूदन कृष्ण विष्णो । वाणी वरा न वदने वसतीति येषां वैशाखमासनियमो भवते न तेषाम्
ज्यांच्या तोंडातून गोविंद, केशव, मुकुंद, हरि, मुरारि, लक्ष्मीचे निवास, मधुसूदन, कृष्ण, विष्णु किंवा वाणी ही नावे उच्चारली जात नाहीत, त्यांना वैशाख महिन्याचे व्रत लाभत नाही.
ये साधुसाधु वचनानि हिताधिकानि नाकर्णयंति च हरेश्चरितामृतानि । पश्यंति ये न कमलापतिकेतनानि वैशाखमासनियमं न हि ते लभंते
जे सज्जनांची हितकारक वचने किंवा हरीच्या लीला, या अमृतासारख्या गोष्टी ऐकत नाहीत, आणि जे कमलनयनाच्या निवासस्थानी जात नाहीत, त्यांना वैशाख महिन्याचे व्रत मिळत नाही.
शुश्रूषिता न गुरवो न वराय कन्या दत्ता समाय समये समलंकृता यैः । अध्यापिता न तनया विनयादि धर्मं वैशाखमासनियमं न हि ते लभंते
ज्यांनी गुरूची सेवा केली नाही, योग्य वेळी सुशोभित कन्या दिली नाही, ज्यांनी आपल्या मुलांना नम्रता आणि धर्म शिकवला नाही — त्यांना वैशाख महिन्याचे व्रत मिळत नाही.
सूत उवाच- इत्येवमादिश्य मुनिर्नरेश मामंत्र्य तं मंत्रविदग्रगण्यः । स्नातुं ययौ माधवमासि गंगामभ्यर्चितस्तेन तदा स विप्राः
सूतम्हणाले — अशा प्रकारे त्या मंत्रपारंगत श्रेष्ठ ऋषीने राजाला उपदेश केला आणि मग माधव महिन्यात गंगेत स्नान करण्यासाठी गेले. त्या वेळी ब्राह्मणांनी त्यांची पूजा केली.