वैदिकस्तांत्रिको मिश्रः श्रीविष्णोस्त्रिविधो मखः । त्रयाणामीप्सितेनैव विधिना हरिमर्चयेत्
श्रीविष्णूची पूजा तीन प्रकारची आहे: वैदिक, तांत्रिक आणि मिश्र. ज्याला जसा विधी आवडतो, त्याने त्या पद्धतीने हरिची पूजा करावी.
वैदिको मिश्रको वापि विप्रादीनां विधीयते । तांत्रिको विष्णुभक्तस्य शूद्रस्यापि प्रकीर्तितः
वैदिक आणि मिश्र पूजा ब्राह्मण व इतरांसाठी सांगितली आहे; तांत्रिक पूजा मात्र, विष्णूभक्त शूद्रालाही योग्य आहे.
यथा स्वनिगमेनोक्तं द्विजत्वं प्राप्य पूरुषः । यजेच्च विधिवद्विष्णुं ब्रह्मचारी समाहितः
ज्याने आपल्या धर्मशास्त्रानुसार द्विजत्व मिळवले आहे, त्याने ब्रह्मचर्य पाळून, एकाग्रतेने, विधिपूर्वक विष्णूची पूजा करावी.
अर्चयेत्स्थंडिलेऽग्नौ वा सूर्येऽप्सु हृदि वा द्विजे । द्रव्येण भक्तियुक्तेन स्वगुरुं तदनुज्ञया
तो स्थळी, अग्नीमध्ये, सूर्य, पाणी किंवा आपल्या हृदयात, आपल्या गुरूच्या परवानगीने, भक्तीने आणि योग्य वस्तूंनी विष्णूची पूजा करावी.
पूर्वं स्नानं प्रकुर्वीत धौतदंतोंऽगशुद्धये । उभयोरपि च स्नानं मंत्रैर्मृद्ग्रहणादिना
सर्वप्रथम, शरीर आणि दात शुद्ध करण्यासाठी स्नान करावे. दोन्ही प्रकारच्या स्नानात, मंत्र आणि मृत्तिकाग्रहण वगैरे करावे.
संध्योपास्त्यादिकर्माणि वेदतंत्रोदितानि वै । पूजांते कल्पयेत्सम्यक्संकल्पं कर्मपावनम्
संध्योपासना आणि इतर वेद-तंत्र सांगितलेल्या कृत्ये नीट पार पाडावीत; पूजेनंतर, कर्म शुद्ध करणारा संकल्प करावा.
शैली दारुमयी लौही लेप्या लेख्या च सैकती । मनोमयी मणिमयी प्रतिमाष्टविधा स्मृता
प्रतिमा आठ प्रकारच्या असतात: दगडाची, लाकडाची, धातूची, मातीची, रंगवलेली, रेखाटलेली, वाळूची, मनात घडवलेली किंवा रत्नांची.
चलाचलेति द्विविधा प्रतिष्ठा जीवमंदिरम् । उद्वासा वाहनेन स्तः स्थिरायां माधवार्चने
प्रतिष्ठा दोन प्रकारची असते: चल आणि अचल. जीवंत मंदिर स्थापन किंवा वाहनाने होते; माधवाच्या पूजेत अचल प्रतिष्ठा श्रेष्ठ मानली जाते.
अस्थिरायां विकल्पः स्यात्स्थंडिले तु भवेद्द्वयम् । स्नापनं त्वविलेप्यायामन्यत्र परिमार्जनम्
स्थिर नसलेल्या मूर्तीला पूजन करताना कधी कधी शंका येते; पण सपाट जागेवर दोन्ही प्रकार करता येतात. जी मूर्ती लेप लावता येत नाही, तिला स्नान घालावे; इतरत्र फक्त पुसून घ्यावे.
द्रव्यैः प्रसिद्धैर्देवेज्या प्रतिमादिष्वमायिनः । भक्तस्य च यथालब्धैर्भक्तिभावेन चैव हि
देवतेचे आणि मूर्तीचे पूजन प्रसिद्ध वस्तूंनी करावे, हे ज्ञानीजनांनो. भक्ताने ज्या वस्तू मिळवू शकतो, त्या भक्तिभावाने अर्पण केल्या तरी पूजन होते.
स्नानालंकरणं श्रेष्ठमर्चायामेव भूपते । स्थंडिलेष्वपि विन्यासो वह्नावाज्यहुतं हविः
राजन, मूर्तीला स्नान घालणे आणि अलंकार घालणे हे सर्वात उत्तम आहे. सपाट जागेवर योग्य रितीने वस्तू मांडाव्यात, आणि अग्निपूजेत तुपाचा होम करावा.
सूर्ये चाभ्यर्हणं श्रेष्ठं स्थंडिले सलिलादिभिः । श्रद्धयोपहृतं श्रेष्ठं हरौ भक्तेन वार्यपि
सूर्यनारायणाला अर्घ्य अर्पण करणे हे सर्वात श्रेष्ठ आहे; सपाट जागेवर पाणी वगैरे अर्पण करावे. भक्ताने श्रद्धेने हरिला जे काही अर्पण केले, अगदी पाणी जरी असेल तरी ते श्रेष्ठच आहे.
गंधो धूपः सुमनसो दीपोऽन्नाद्यं च किं पुनः । शुचिः संभृतसंभारः प्राग्दर्भैः कल्पितासनः
गंध, धूप, फुले, दिवा आणि नैवेद्य यांचा उल्लेख काय करावा? जो शुद्ध आहे, ज्याने सर्व आवश्यक वस्तू गोळा केल्या आहेत, आणि जो पूर्वेकडे कुशांचे आसन घालतो—
आसीनः प्रागुदग्वक्त्रो ह्यर्चायामथ सम्मुखः । कृतन्यासः कृतन्यासां हर्यर्चां पाणिना स्पृशेत्
तो पूर्व किंवा उत्तर दिशेला तोंड करून, मूर्तीसमोर बसावा. न्यास करून, योग्य प्रकारे हाताच्या स्पर्शाने हरिची मूर्ती स्पर्श करावी.
कलशं प्रोक्षणीयं च यथावदुपसाधयेत् । तदद्भिर्देवयजनं द्रव्याण्यात्मानमेव च
कलश आणि प्रक्षाळन पात्र नीट तयार करावीत. त्या पाण्याने देवपूजेची जागा, पूजेच्या वस्तू आणि स्वतःलाही शुद्ध करावे.
प्रोक्ष्य पात्राणि त्रीण्यद्भिस्तैस्तैर्द्रव्यैस्तु सादयेत् । पाद्यार्घ्याचमनीयार्थं त्रीणि पात्राणि दापयेत्
तीन पात्रे पाण्याने शिंपडून, योग्य द्रव्यांनी शुद्ध करावीत. पाद्य, अर्घ्य आणि आचमन या तिन्ही साठी तीन पात्रे ठेवावीत.
हृतशीर्ष्णा च शिखया गायत्र्या चाभिमंत्रयेत् । पिंडे वाय्वग्निसंसिद्धे हृत्पद्मस्थां परां विभोः
शिखा डोक्यावर ठेवून आणि गायत्री मंत्राने अभिमंत्रण करावे. वायू आणि अग्नीने शुद्ध केलेल्या मातीच्या गोळ्यात, हृदयकमलात वास करणाऱ्या परम शक्तीचे ध्यान करावे.
अण्वीं जीवकलां ध्यायेन्नादांते सिद्धिभाविताम् । तयात्मभूतया पिंडे व्याप्ते संपूज्य तन्मयः
ध्वनीच्या शेवटी असलेल्या सूक्ष्म जीवशक्तीचे ध्यान करावे, जी सिद्धीने युक्त आहे. ती शक्ती स्वतःच्या रूपाने त्या गोळ्यात व्यापली आहे, असे मानून त्याचे पूजन करावे.
आवाह्यार्चादिषु स्थाप्य न्यस्तां गां तां प्रपूजयेत् । पाद्यार्घ्यस्नानार्हणादीनुपचारान्प्रकल्पयेत्
त्या पृथ्वीचे आवाहन करून, पूजेसाठी स्थापन करावी आणि तिचा सन्मान करावा. पाद्य, अर्घ्य, स्नान, अर्घ्य इत्यादी उपचार अर्पण करावेत.
धर्मादिभिश्च नवभिः कल्पयित्वासनं हरेः । पद्ममष्टदलं तत्र कर्णिकाकेसरोज्ज्वलम्
धर्मादी नवगुणांनी हरिचे आसन तयार करावे. त्यावर आठ पाकळ्यांचे कमळ ठेवावे, ज्याच्या मध्ये आणि केसरांनी कमळ उजळलेले आहे.
उभाभ्यां वेदतंत्राभ्यां हरेरुभयसिद्धये । सुदर्शनं पांचजन्यं गदासीषु धनुर्हलम्
वेद आणि तंत्र या दोन्हींच्या सांगण्यानुसार, हरिच्या दोन्ही स्वरूपांच्या सिद्धीसाठी, सुदर्शन, पांचजन्य, गदा, खड्ग, धनुष्य आणि हल यांची पूजा करावी.
मुशलं कौस्तुभं मालां श्रीवत्सं चानुपूजयेत् । नंदं सुनंदं गरुडं प्रचंडं चंडमेव च
मुशळ, कौस्तुभ मणी, माळा, श्रीवत्स यांचीही पूजा करावी. नंद, सुनंद, गरुड, प्रचंड आणि चंड यांचीही पूजा करावी.
महाबलं बलं चैव कुमुदं कुमुदेक्षणम् । दुर्गां विनायकं व्यासं विष्वक्सेनं गुरून्सुरान्
महाबळ, बळ, कुमुद, कुमुदेक्षण, दुर्गा, विनायक, व्यास, विश्वक्सेन, गुरुजन आणि देवतांचीही पूजा करावी.
स्वेस्वे स्थानेष्वभिमुखान्पूजयेत्प्रोक्षणादिभिः । चंदनोशीरकर्पूर कुंकुमागुरुवासितैः
प्रत्येकाची त्याच्या जागी, समोरासमोर बसून, शिंपडणे वगैरे उपचारांनी पूजा करावी. चंदन, उशीरा, कापूर, कुंकू, अगर आणि सुवासिक द्रव्यांनी पूजन करावे.
सलिलै स्नापयेन्मंत्रैर्नित्यं वा विभवे सति । स्वर्णघर्मानुवाकेन महापुरुषविद्यया
दैनंदिन पद्धतीने, शक्य असल्यास, पाणी व मंत्रांनी त्यांना स्नान घालावे. सुवर्णघर्मानुवाक आणि महापुरुषविद्येने स्नान करावे.
पौरुषेणापि सूक्तेन सामनीराजनादिभिः । वस्त्रोपवीताभरण पत्रस्रग्गंधलेपनैः
पुरुषसूक्त, सामगान आणि राजाभिषेक यानेही पूजन करावे. वस्त्र, उपवित, दागिने, पानांची माळ, फुले, गंध यांच्या लेपनाने पूजन करावे.
अलंकुर्वीत सप्रेम विष्णुभक्तो यथोचितम् । पाद्यमाचमनीयं च गंधं सुमनसोक्षतान्
विष्णूचा भक्त प्रेमाने आणि योग्यतेने पूजेची जागा सुंदरपणे सजवावी, पाय धुण्यासाठी आणि आचमनासाठी पाणी द्यावे, तसेच सुगंध आणि ताज्या फुलांचा नैवेद्य अर्पण करावा.
गंधधूपोपहार्याणि दद्याद्वै श्रद्धयार्चकः । गुडपायससर्पींषि शष्कुल्यापूपमोदकान्
पूजारीने श्रद्धेने सुगंधी धूप, गूळ, पायस, तूप, शंकरपाळ्या, अपूप आणि मोदक यांसारख्या नैवेद्यांची अर्पण करावी.
पायसं दधिसर्पिश्च नैवेद्यं स विकल्पयेत् । अभ्यंगोन्मर्दनादर्श दंतधावाभिषेचनम्
पायस, दही आणि तूप यांचा नैवेद्य म्हणून विचार करावा; तसेच अभ्यंग, मर्दन, आरसा, दात घासण्यासाठी आणि स्नानासाठी आवश्यक वस्तू द्याव्यात.
अन्नाद्यं नृत्यगीतानि सर्वाणि स्युरथान्वहम् । विधिना विहिते कुंडे मेखलावर्तवेदिभिः
दररोज अन्न-पाणी, नृत्य आणि गीते यांचा समावेश असावा; हे सर्व विधिप्रमाणे वेदी, मेखला आणि आवरणांनी युक्त अशा जागेत करावे.