स्नातुं यामि समायातो मासोऽयं माधवो महान्
मी गंगेत स्नान करायला जातो, कारण हा मोठा माधव महिना आला आहे.
सूत उवाच- यातुं तमुद्यतं नत्वा मुनिं राजा ततो मुदा । विधिं पप्रच्छ संक्षिप्तं स्नानदानक्रियोचितम्
सूतम्हणाले—त्या जाण्यास निघालेल्या ऋषींना वंदन करून, राजाने आनंदाने त्यांना संक्षिप्तपणे स्नान, दान आणि विधी याबद्दल विचारलं.
अंबरीष उवाच- मुने वैशाखमासेऽस्मिन्को विधिः किं तपोऽधिकम् । किं च दानं कथं स्नानं कथं केशवपूजनम्
अंबरीष म्हणाले—मुनिवर, या वैशाख महिन्यात कोणता नियम पाळावा, कोणते तप श्रेष्ठ आहे? कोणते दान द्यावे, कसे स्नान करावे आणि केशवाची पूजा कशी करावी?
कृपया वद विप्रर्षे सर्वज्ञस्त्वं हरिप्रियः । विशेषतोऽपि पूजाया विधिं तीर्थपदे वद
कृपया सांग, हे श्रेष्ठ ब्राह्मण, तू सर्वज्ञ आणि हरिप्रिय आहेस; विशेषतः तीर्थस्थळी पूजेचा नियम सांग.
नारद उवाच-। मेषसंक्रमणे भानोर्माधवे मासि सत्तम । महानद्यां नदीतीरे नदे सरसि निर्झरे
नारद म्हणाले—सूर्य मेष राशीत प्रवेश करतो, त्या माधव महिन्यात, उत्तम राजन, मोठ्या नदीच्या काठी, नदीत, सरोवरात किंवा झऱ्यावर—
देवखातेऽथवा स्नायाद्यथाप्राप्ते जलाशये । दीर्घिका कूप वापीषु नियतात्मा हरिं स्मरन्
देवांनी निर्माण केलेल्या जलाशयात किंवा जिथे पाणी मिळेल तिथे, तलाव, विहीर किंवा बंधाऱ्यात, मन एकाग्र करून, हरिचं स्मरण करत स्नान करावं.
मधुमासस्य शुक्लायामेकादश्यामुपोषितः । पंचदश्यां च वा वीर मेषसंक्रमणेऽपि वा
मधुमासाच्या शुद्ध एकादशीला, किंवा पंधराव्या दिवशी, किंवा मेष संक्रांतीच्या वेळी, हे वीर, उपवास करून,
वैशाखस्नाननियमं ब्राह्मणानामनुज्ञया । मधुसूदनमभ्यर्च्य कुर्यात्सुस्नानपूर्वकम्
ब्राह्मणांची परवानगी घेऊन, वैशाख महिन्यात स्नानाचा नियम पाळावा, मधुसूदनाची पूजा करावी आणि शुद्ध होऊन स्नान करावे.
वैशाखं सकलं मासं मेषसंक्रमणे रवेः । प्रातः सनियमः स्नास्ये प्रीयतां मधुसूदनः
रवि मेष राशीत असताना, संपूर्ण वैशाख महिना, मी सकाळी नियमाने स्नान करीन; मधुसूदन प्रसन्न होवो.
मधुहंतुः प्रसादेन ब्राह्मणानामनुग्रहात् । निर्विघ्नमस्तु मे पुण्यंवैशाखस्नानमन्वहम्
मधुहंतूच्या कृपेने आणि ब्राह्मणांच्या आशीर्वादाने, माझे वैशाख महिन्यातील दररोजचे पुण्यस्नान कोणत्याही अडथळ्याविना पूर्ण होवो.
माधवे मेषगे भानौ मुरारे मधुसूदन । प्रातःस्नानेन मे नाथ यथोक्तफलदो भव
माधव महिन्यात, मेष राशीत सूर्य असताना, हे मुरारि, हे मधुसूदन, माझ्या सकाळच्या स्नानामुळे, प्रभो, तू मला सांगितलेले फळ दे.
यथा ते माधवो मासो वल्लभो मधुसूदन । प्रातःस्नानेन मे तस्मिन्फलदः पापहा भव
जसा माधव महिना तुला प्रिय आहे, हे मधुसूदन, तसाच त्या महिन्यात मी सकाळी स्नान करतो, त्याने तू मला फळ देणारा आणि पाप दूर करणारा हो.
एवमुच्चार्य तत्तीर्थे पादौ प्रक्षाल्य वाग्यतः । स्मरन्नारायणं देवं स्नानं कुर्याद्विधानतः
असे म्हणून त्या तीर्थस्थळी, पाय धुऊन, मौन राहून, नारायणाचे स्मरण करत, विधीपूर्वक स्नान करावे.
तीर्थं प्रकल्पयेद्धीमान्मूलमंत्रमिमं पठन् । ॐनमोनारायणायमूलमंत्र उदाहृतः
शहाण्या माणसाने तीर्थ तयार करताना हा मूलमंत्र म्हणावा: 'ॐ नमो नारायणाय' — हा मूलमंत्र सांगितला आहे.
दर्भपाणिस्तु विधिवदाचांतः प्रणतो भुवि । चतुर्हस्तसमायुक्तं चतुरस्रं समंततः
दर्भ हातात घेऊन, योग्यरीत्या शुद्ध होऊन, जमिनीवर वाकून, चार हात लांब व रुंद, सर्व बाजूंनी समसमान चौकोन तयार करावा.
प्रकल्प्यावाहयेद्गंगां मंत्रेणानेन मानवः । विष्णुपादप्रसूतासि वैष्णवी विष्णुदेवता
ते तयार करून, माणसाने या मंत्राने गंगेला आवाहन करावे: 'तू विष्णूच्या पायातून जन्मलेली आहेस, तू वैष्णवी आहेस, विष्णूची देवी आहेस.'
त्राहि नस्त्वेनसस्तस्मादाजन्ममरणांतिकात् । तिस्रःकोट्योर्द्धकोटी च तीर्थानां वायुरब्रवीत्
'आम्हाला पापापासून, जन्मापासून मृत्यूपर्यंत वाचव. तीन कोटी आणि त्याहून अधिक तीर्थे आहेत,' असे वायूने सांगितले.
दिवि भुव्यंतरिक्षे च तानि ते संति जाह्नवि । नंदिनीत्येव ते नाम वेदेषु नलिनीति च
स्वर्गात, पृथ्वीवर आणि आकाशात, हे जाह्नवी, ती सर्व तीर्थे आहेत; वेदांत तुझे नाव नंदिनी आणि नलिनी असे आहे.
दक्षा पृथ्वी च विहगा विश्वगाथा शिवप्रिया । विद्याधरी महादेवी तथा लोकप्रसादिनी
दक्ष, पृथ्वी, विहगा, विश्वगाथा, शिवप्रिय, विद्याधरी, महादेवी आणि लोकप्रसादिनी अशीही नावे आहेत.
क्षेमंकरी जाह्नवी च शांता शांतिप्रदायिनी । एतानि पुण्यनामानि स्नानकाले प्रकीर्तयेत्
क्षेमकरी, जाह्नवी, शांत आणि शांतिप्रदायिनी — ही पुण्यनावे स्नानाच्या वेळी उच्चारावी.
भवेत्संनिहिता तत्र गंगा त्रिपथगामिनी । सप्तवाराभि जप्तेन करसंपुटयोजिते
तेथे गंगा, तीन मार्गांनी वाहणारी, उपस्थित होते; हात जोडून सात वेळा जप केल्याने ती येते.
मूर्ध्नि कृत्वा जलं भूपश्चतुर्वा पंच सप्त वा । स्नानं कृत्वा मृदा तद्वदामंत्र्य तु विधानतः
राजा, डोक्यावर पाणी चार, पाच किंवा सात वेळा ठेवावे; तसेच मातीने स्नान करून, ठरल्याप्रमाणे मंत्र म्हणावा.
अश्वक्रांते रथक्रांते विष्णुक्रांते वसुंधरे । मृत्तिके हर मे पापं यन्मया दुष्कृतं कृतम्
घोड्यांनी, रथांनी आणि विष्णूने पावलांनी स्पर्श केलेली पृथ्वी, हे मृत्तिका, मी केलेले सर्व पाप दूर कर.
उद्धृतासि वराहेण विष्णुना शतबाहुना । नमस्ते सर्वलोकानां प्रभवारणि सुव्रते
शंभर हात असलेल्या वराह रूपातील विष्णूने तुला वर काढले; सर्व लोकांची उत्पत्ती असलेल्या, विघ्न दूर करणाऱ्या, हे सुशील पृथ्वी, तुला नमस्कार.
एवं स्नात्वा ततः पश्चादाचम्य तु विधानतः । उत्थाय वाससी शुक्ले शुद्धे तु परिधापयेत्
अशा प्रकारे स्नान करून, त्यानंतर विधिप्रमाणे आचमन करावे. मग उठून स्वच्छ, पांढरे वस्त्र परिधान करावे.
ततस्तु तर्प्पणं कुर्य्यात्त्रैलोक्याप्यायनाय वै । ब्रह्माणं तर्प्पयेत्पूर्वं विष्णुं रुद्रं प्रजापतिम्
नंतर त्रैलोक्याच्या पोषणासाठी तर्पण करावे. प्रथम ब्रह्मा, मग विष्णु, रुद्र आणि प्रजापती यांना पाणी अर्पण करावे.
देवान्यक्षांस्तथा नागान्गंधर्वाप्सरसोसुरान् । क्रूरान्सर्पान्सुपर्णांश्च तरून्वै जंतुकान्खगान्
देव, यक्ष, नाग, गंधर्व, अप्सरा, असुर, क्रूर सर्प, गरुड, झाडे, सर्व जीव आणि पक्षी यांना तर्पण करावे.
विद्याधराञ्जलधरांस्तथैवाकाशगामिनः । निराधाराश्च ये जीवाः पापकर्मरताश्च ये
विद्याधर, जलधर, आकाशात संचार करणारे, आधार नसलेले जीव आणि पापकर्मात रमणारे यांनाही तर्पण करावे.
तेषामाप्यायनार्थाय दीयते सलिलं मया । कृतोपवीती देवेषु निवीती च भवेन्नरः
त्यांच्या पोषणासाठी मी पाणी अर्पण करतो. देवांमध्ये उपवीत धारण केल्यावर मनुष्य निवीत होतो.
मनुष्यांस्तर्प्पयेद्भक्त्या ब्रह्मपुत्रानृषींस्तथा । सनकः सनंदनश्चैव तृतीयश्च सनातनः
माणसांना भक्तीने तर्पण करावे, तसेच ब्रह्मपुत्र ऋषी म्हणजे सनक, सनंदन आणि तिसरे सनातन यांनाही तर्पण करावे.