आज्ये सति निराज्यं च तेन पर्य्युषितोऽस्म्यहम् । मिथ्यामिथ्यापरच्छिद्र मर्म्मान्वेषी स्वभावतः
तूप असतानाही मी ते दिलं नाही; म्हणून मला 'पर्युषित' म्हणतात. मी नेहमी दुसऱ्यांचे खोटे-खरे दोष आणि गुपिते शोधायचो.
सूचयामास तेनासौ सूचकोऽशुचिरातुरः । शीघ्रं नश्यति विप्रेण याचितः क्षुभितेन वै
म्हणून मी 'सूचक' झालो, अशुद्ध आणि आजारी. ब्राह्मण रागावून काही मागितलं, तर तो लवकरच नष्ट होतो.
एतत्कारणमुद्दिश्य शीघ्रगो द्विजसत्तम । गृहोपरि सदा स्वादुभुक्तमेतेन पापिना
या कारणामुळे, श्रेष्ठ ब्राह्मणा, त्याला 'शीघ्रग' म्हणतात. हा पापी नेहमी घराच्या वरच्या मजल्यावर चविष्ट अन्न खात असे.
एकाकिना कुमनसा तेनासौ रोधकः स्मृतः । मौनेनापि स्थितो नित्यं पादेन लिखते महीम्
एकटा आणि वाईट मनाचा असल्यामुळे त्याला 'रोधक' म्हणतात. तो नेहमी गप्प बसून, पायाने जमिनीवर काहीतरी लिहित असे.
अस्माकमपि पापिष्ठो लेखको लोकसंगतः । गुणिनोयं गुणान्द्वेष्टि निर्गुणे च गुणज्ञताम्
आमच्यातला सगळ्यात पापी म्हणजे 'लेखक', जो लोकांत मिसळतो. गुणी असूनही तो गुणांचा द्वेष करतो, आणि गुण नसलेल्यांतही तो गुण शोधतो.
असंज्ञे ज्ञानयोगी च वाग्दुष्टोसौ ततः स्मृतः । नास्तिक्यभावादनिशं पितृदैवत मानवान्
जाणीव नसतानाही योग जाणणारा म्हणून त्याला 'वाग्दुष्ट' म्हणतात. नास्तिक विचारांमुळे तो कधीच पितरांना किंवा देवांना मान देत नाही.
न मन्यते च सत्कर्म पापस्तेन विदैवतः । सदा याचनको मिथ्या मिथ्यादौर्गत्यदर्शकः
तो चांगल्या कर्मांना महत्त्व देत नाही; म्हणून त्याला 'विदैवत' म्हणतात. तो नेहमी खोटं मागतो आणि आपली दुर्दशा दाखवतो.
सभूतोद्वेजको लुब्धस्तेन याचनकस्त्वयम् । एभिः पूर्वकृतैः पापैर्भुक्त्वा नरकयातनाम्
तो सभेत गोंधळ घालतो, लोभी आहे; म्हणून त्याला 'याजनक' म्हणतात. या सगळ्या पूर्वीच्या पापांमुळे त्याने नरकातली यातना भोगली.
प्रेतास्ते दर्शनादद्य पुनर्जाताः स्म सुस्थिताः । एतत्ते सर्वमाख्यातमात्मवृत्तांतसंभवम्
हे प्रेतं आज दर्शनाने पुन्हा चांगल्या अवस्थेत जन्माला आली आहेत. आमच्या सगळ्या कर्मांची हकीकत तुला सांगितली आहे.
प्रश्नं च यदि ते श्रद्धा पृच्छान्यत्कथयामि ते । ब्राह्मण उवाच- ये जीवा भुवि तिष्ठंति सर्वआहारमूलकाः
तुला अजून काही विचारायचं असेल आणि श्रद्धा असेल, तर मी सांगतो. ब्राह्मण म्हणाला — पृथ्वीवर सगळे जीव वेगवेगळ्या अन्नावर जगतात.
युष्माकमपि आहारं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः । प्रेता ऊचुः - शृणुष्वाहारमस्माकं सर्वसत्वविगर्हितम्
तुमचं अन्न नेमकं काय आहे, हेही मला ऐकायचं आहे. प्रेतं म्हणाली — आमचं अन्न ऐक, जे सगळ्या सजीवांना तुच्छ वाटतं.
यं श्रुत्वा निंदसे ब्रह्मन्भूयोभूयश्च नित्यशः । श्लेष्ममूत्रपुरीषेण योषिदंगमलेन च
हे ऐकून, ब्राह्मण, तू पुन्हा पुन्हा आम्हाला निंदशील. आमचं अन्न म्हणजे कफ, मूत्र, विष्ठा आणि स्त्रियांच्या शरीरातील घाण.
गृहाणित्यक्तशौचानि तानि भुंजंति तत्र वै । स्त्रीदग्धानि प्रकीर्णानि प्रकीर्णायस्कराणि च
घरात उरलेलं, अशुद्ध असलेलं आणि जे तिथे खाल्लं जातं, ते प्रेतं खातात. स्त्रियांनी जाळलेलं, विखुरलेलं आणि उरलेसुरलेही ते खातात.
कुत्सितानि मलेनापि प्रेता वै तत्र भुंजते । माधवं यत्र नार्चंति स्त्रीजितानि गृहाणि च
प्रेतं तिथे अगदी घाण, मलही खातात. जिथे माधवाची पूजा होत नाही आणि जिथे घरावर स्त्रियांचं वर्चस्व असतं, तिथेच हे घडतं.
दया क्षांतिविहीनानि प्रेतास्तत्रैव भुंजते । यत्राभद्रा गृहे वाचः शौचहीनाश्च योषितः
ज्यांच्या मनात दया आणि संयम नाही, तिथेच त्या घरातील अन्न प्रेतांनी खातात; जिथे घरात वाईट बोलले जाते आणि स्त्रियांमध्ये शुद्धता नसते.
कलहो यत्र सततं प्रेतास्ते तत्र भुंजते । न यत्र जामयो गेहे पूज्यंते न वराः स्त्रियः
जिथे नेहमी भांडणं चालू असतात, तिथे प्रेतं अन्न खातात; ज्या घरात सूनांना सन्मान मिळत नाही आणि चांगल्या स्त्रियांना आदर दिला जात नाही.
यत्र दुर्जनसंसर्गस्तत्र भोक्ष्यामहे वयम् । न यत्र हरिसेवा वा न कथा यत्र वैष्णवी
जिथे वाईट लोकांचा संग असतो, तिथे आम्ही प्रेतं अन्न खातो; जिथे हरिची सेवा नाही, किंवा वैष्णव कथा ऐकली जात नाही.
न यत्र वैष्णवी प्रीतिः प्रेता वै तत्र भुंजते । येषामेवं गृहे प्रीता भुंजते तेऽपि सत्वरम्
ज्या घरात वैष्णव भक्ती नाही, तिथेच प्रेतं अन्न खातात; पण ज्या घरात अशी भक्ती असते, तिथेही ते लवकरच खातात.
प्रेता भवंति पापेन निजवंशविनाशकाः । तस्य मे जायते ब्रह्मन्वदतो भोजनं निजम्
पापामुळे प्रेतं जन्माला येतात आणि आपल्या वंशाचा नाश करतात; हे ब्राह्मण, अशा माणसाच्या बोलण्याने माझ्या अन्नाचा जन्म होतो.
अस्मात्पापतरं चान्यत्किंचिद्वक्तुं न शक्यते । निर्विण्णः प्रेतभावेन पृच्छामि त्वां दृढव्रतम्
यापेक्षा मोठं पाप दुसरं काहीच नाही; प्रेत होण्याच्या यातनेने मी खचून, तुझ्या कडून विचारतो, जो व्रतात दृढ आहेस.
यथा न जायते प्रेतो मुक्तिः प्रेतत्वतो यथा । ब्राह्मण उवाच- एकादश्यादिभिः पुण्यैर्व्रतैरच्युतकीर्तनैः
कसा माणूस प्रेत होत नाही, आणि प्रेतत्वातून मुक्ती कशी मिळते? ब्राह्मण म्हणाला— एकादशीसारख्या पुण्य व्रतांनी आणि अच्युताचं कीर्तन केल्याने.
देवतातिथिपूजाभिर्गुरुपूजादिभिस्तथा । आचारैः साधुचरितैः श्रुतिस्मृत्युदितैर्दिनैः
देवतांची आणि पाहुण्यांची पूजा, गुरुची सेवा; तसेच शास्त्र आणि स्मृतीने सांगितलेल्या उत्तम आचाराने, साधूंच्या वर्तनाने.
एवं श्राद्धक्रियादानैर्यथाविधिविनिर्मितैः । दयादानदमक्षांतिशीलशिष्टाभिवादनैः
श्राद्धकर्म आणि योग्य रीतीने दान देणे; दया, दान, संयम, क्षमा आणि सज्जनांचा सन्मान यामुळे.
इत्येवमादिभिर्धर्मैः प्रेता न स्युः कुलेऽपि वै । गोविप्रतीर्थामरपर्वताग्र्य नदीनदाश्वत्थतरूननेकशः
अशा आणि अशा धर्मांनी, घरातसुद्धा प्रेतं होत नाहीत; गायी, ब्राह्मण, तीर्थ, देव, पर्वत, नद्या, तलाव, वड यांसारख्या पवित्र ठिकाणीही.
यो वंदते बंधुजने विनीतः प्रेतो न लोके भवतीह नूनम् । क्रमादर्च्चयते युक्तो विशेषादपि मानवः
जो आपल्या नातेवाईकांचा नम्रपणे सन्मान करतो, तो या जगात कधीच प्रेत होत नाही; आणि जो योग्य रीतीने पूजा करतो, विशेषतः माणसांमध्ये.
गंगादिपुण्यतीर्थेषु तस्य पुण्यमनंतकम् । नाहं वर्षसहस्रेषु वक्तुं शक्तः स्वयं विभुः
गंगा आणि इतर पवित्र तीर्थांमध्ये त्याचं पुण्य अनंत असतं; अगदी मी, प्रभू, हजारो वर्षे सांगू शकत नाही.
दर्शनादेव तस्यापि मुक्तः प्रेतत्वतो भवेत् । ऊर्जमूर्जस्वलं मासमथ दामोदरप्रियम्
अशा व्यक्तीचं केवळ दर्शन केल्यानेही प्रेतत्वातून मुक्ती मिळते; मग येतो तो तेजस्वी महिना, जो दामोदराला प्रिय आहे.
तपसामुत्तमं मासं तपो माधववल्लभम् । वैशाखं माधवं मासं मधुसूदनदैवतम्
सर्व तपांमध्ये श्रेष्ठ असा महिना, जो माधवाला प्रिय आहे; वैशाख हा माधवाचा महिना, आणि त्याचा दैवत मधुसूदन आहे.
उत्तमं सर्वमासानां यमेकं मुनयो विदुः । येनैव साधनेन स्यात्सर्वं कृत्यं हि साधितम्
सर्व महिन्यांमध्ये हा एकच महिना श्रेष्ठ आहे, असं ऋषी मानतात; याच्या पालनाने सर्व कर्तव्ये पूर्ण होतात.
ब्रह्मविद्यामताभ्येति सा लक्ष्मीर्विश्वकारिणी । तस्या वासो यतो मासो माधवोऽसौ ततः स्मृतः
या महिन्यामुळे ब्रह्मविद्या प्राप्त होते; लक्ष्मी, जी सर्वांची सर्जक आहे, ज्या महिन्यात माधव वास करतो, त्याला माधव महिना म्हणतात.