दुर्लभा हि महानद्यो माधवे मासि सर्वशः । ततोऽपि दुर्लभा गंगा रेवा च यमुना तथा
माधव महिन्यात मोठ्या नद्या सर्वत्र सहज मिळत नाहीत; त्याहूनही दुर्मिळ म्हणजे गंगा, रेवा आणि यमुना.
एतासु तिसृषु प्रायः प्राप्यैकामपि सादरम् । यः स्नाति माधवे मासि विपापः स हरिं व्रजेत्
या तिघींमध्ये, जरी एक नदी श्रद्धेने गाठली आणि माधव महिन्यात स्नान केलं, तर तो मनुष्य पापमुक्त होऊन श्रीहरीकडे जातो.
तस्मादहो सह मया सुकृतैकसारे वैशाखमासि च भवंत उपेत्य रेवाम् । मज्जंतु पातककृतो मुनिवृंदजुष्टे रेवाजले निखिलपापभयापहत्यै
म्हणून मित्रांनो, माझ्यासोबत पुण्याच्या मूळात, वैशाख महिन्यात रेवेवर या; ज्यांनी पाप केलंय त्यांनी ऋषीप्रिय रेवेच्या पाण्यात डुबकी मारावी, म्हणजे सर्व पापांचा आणि भीतीचा नाश होईल.
एवमुक्तास्ततः सर्वे मुदिता मुनिना सह । जग्मुस्ते पापिनो रेवां शंसंतोऽद्भुतकारिणीम्
असं सांगितल्यावर, सगळे पापी ऋषीसोबत आनंदाने रेवेवर गेले आणि तिच्या अद्भुत कृत्यांची स्तुती करू लागले.
मुनिशर्मा ततो गच्छंस्तैस्तथानुगतो नरैः । ददर्श पथिसंत्रस्तान्पिशाचानष्ट भीषणान्
मुनिशर्मा त्यांच्या मागे चालत असताना, त्याने वाटेत भटकणारे, भीषण आणि हरवलेले पिशाच्च पाहिले.
कुर्वंतो विविधाञ्छब्दान्भ्रमंतोऽपि ततस्ततः । ऊर्द्ध्वकेशोर्द्ध्वरक्तांश्च कृष्णदंतकृशोदरान्
ती पिशाच्चे वेगवेगळे आवाज करत होती, इकडेतिकडे भटकत होती, त्यांच्या केसांचा फडफडाट, रक्ताने माखलेले, काळ्या दातांचे आणि सुकलेल्या पोटाचे दिसत होते.
अरण्ये कंटकाक्रांते वृक्षपानीयवर्जिते । सम्मुखं धावतो दृष्ट्वा भयसंविग्नमानसः
काट्यांनी भरलेल्या, झाडांच्या पाण्याशिवाय असलेल्या जंगलात, ती पिशाच्चं समोर धावत येताना पाहून त्याच्या मनात भीती भरली.
नमोनारायणायेति रक्षरक्षेति चाब्रवीत्
त्याने म्हटलं, 'नारायणाला नमस्कार! वाचवा, वाचवा!'
नारायणायेति नमोभिधानमाकर्ण्य धर्मैकनिधानमुच्चैः । भवांतरे ते मनसा पिशाचा ययुर्निजादृष्टवशेन लब्धाः
'नारायणाला नमस्कार' असं धर्माच्या खजिन्याला मोठ्याने संबोधलेलं ऐकून, त्या पिशाच्चांनी दुसऱ्या जन्मात आपल्या कर्माच्या जोरावर तिथून निघून गेले.
विनयान्वितमनसो मुनिशर्मा विलोक्य तान् । उवाच मधुराभाषी के यूयं विकृता नराः
मुनिशर्मा नम्र मनाने त्यांना पाहून गोड शब्दात म्हणाला, 'तुम्ही कोण, असे विकृत दिसणारे पुरुष?'
किं वा केन कृतं कर्म येन प्राप्ता च वैकृतिः । कथमेवं विधाः सर्वे दुःखिनोऽतीव भीषणाः
'काय कर्म केलं किंवा कोणत्या कृतीमुळे तुम्ही असं रूप मिळवलं? तुम्ही सगळे इतके दुःखी आणि भीषण का आहात?'
प्रेता ऊचुः - क्षुत्पिपासार्दिता नित्यं नानादुःखचयाकुलाः । कृतबुद्धे हृदि क्रूरा नष्टसंज्ञा विचेतसः
पिशाच्च म्हणाले, 'आम्ही नेहमीच भूक आणि तहान याने त्रस्त असतो, अनेक दुःखांनी भरलेले, मनात क्रूर विचार असलेले, शुद्धी हरवलेले आणि गोंधळलेले.'
न जानीमो दिशः क्वापि मूढा मानवघातिनः । तदेतद्दुःखमाख्यातमेतदेवासुखं पुनः
'आम्हाला कुठलीही दिशा माहीत नाही, आम्ही गोंधळलेले आणि माणसांचा नाश करणारे; हेच आमचं दुःख आहे, आणि हेच पुन्हा आमचं दु:ख आहे.'
प्रभातमिव संभाति भास्करोदयदर्शनात् । श्रुत्वा नारायणेत्युच्चैर्भाषितं तव कोमलम्
'जसा सूर्य उगवल्यावर सकाळ होते, तसंच तुझ्या मधुर आवाजात 'नारायण' हे नाव मोठ्याने ऐकून आम्हाला आशा वाटली.'
दृष्ट्वा च दर्शनं विप्र शुद्धभावं गता वयम् । दर्शनेनैव ते विप्र नामश्रवणतो हरेः
'तुझं दर्शन झाल्यावर, हे ब्राह्मण, आम्हाला शुद्ध भाव मिळाला; तुझ्या दर्शनाने आणि हरिचं नाव ऐकून आम्ही शुद्ध झालो.'
भवांतरमनुप्राप्ता वयं प्राप्ता दयालवः । विनाशयत्यपयशो बुद्धिं विशदयत्यपि
'आम्ही दुसऱ्या जन्माला आलो, आणि दयाळूपणाचा अनुभव घेतला; अपयश मनाचा नाश करतं, पण दया मन शुद्ध करते.'
प्रतिष्ठापयति प्रायो नृणां वैष्णवदर्शनम् । अहं पर्युषितो नाम सूचकोऽयं द्वितीयकः
सामान्यपणे, विष्णूभक्ताचं दर्शन लोकांना पुण्य मिळवून देतं; मी 'पर्युषित' नावाचा, सूचक म्हणून ओळखला जातो — हे दुसरं नाव आहे.
शीघ्रगो रोधकश्चान्यः पंचमोयं च लेखकः । षष्ठोयमिति वाग्दुष्टः सप्तमोयं विदैवतः
दुसरा म्हणजे 'शीघ्रग', जो अडथळा आणतो; पाचवा 'लेखक', लिहिणारा; सहावा 'वाग्दुष्ट', वाईट बोलणारा; सातवा 'विदैवत', देवद्वेष्टा.
नित्यंयाजनकश्चायमष्टमः कष्टदायकः । मुनिशर्मोवाच- प्रेतानां कर्मजातानां नामानि भवतां कुतः
आठवा म्हणजे 'नित्यं याजनक', नेहमी कर्मकांड घडवणारा आणि 'कष्टदायक', दुःख देणारा. मुनीशर्मा म्हणाला — तुम्हा प्रेतांना ही नावे कशी मिळाली?
किं तत्कारणमुद्दिश्य येन यूयं सनामकाः । प्रेता ऊचुः - मया स्वादु सदा भुक्तं दत्तं पर्युषितं द्विजे
हे नावे का पडली, त्यामागचं कारण काय? प्रेतांनी उत्तर दिलं — मी नेहमी चविष्ट अन्न खाल्लं आणि ब्राह्मणांना मात्र शिळं अन्न दिलं.
आज्ये सति निराज्यं च तेन पर्य्युषितोऽस्म्यहम् । मिथ्यामिथ्यापरच्छिद्र मर्म्मान्वेषी स्वभावतः
तूप असतानाही मी ते दिलं नाही; म्हणून मला 'पर्युषित' म्हणतात. मी नेहमी दुसऱ्यांचे खोटे-खरे दोष आणि गुपिते शोधायचो.
सूचयामास तेनासौ सूचकोऽशुचिरातुरः । शीघ्रं नश्यति विप्रेण याचितः क्षुभितेन वै
म्हणून मी 'सूचक' झालो, अशुद्ध आणि आजारी. ब्राह्मण रागावून काही मागितलं, तर तो लवकरच नष्ट होतो.
एतत्कारणमुद्दिश्य शीघ्रगो द्विजसत्तम । गृहोपरि सदा स्वादुभुक्तमेतेन पापिना
या कारणामुळे, श्रेष्ठ ब्राह्मणा, त्याला 'शीघ्रग' म्हणतात. हा पापी नेहमी घराच्या वरच्या मजल्यावर चविष्ट अन्न खात असे.
एकाकिना कुमनसा तेनासौ रोधकः स्मृतः । मौनेनापि स्थितो नित्यं पादेन लिखते महीम्
एकटा आणि वाईट मनाचा असल्यामुळे त्याला 'रोधक' म्हणतात. तो नेहमी गप्प बसून, पायाने जमिनीवर काहीतरी लिहित असे.
अस्माकमपि पापिष्ठो लेखको लोकसंगतः । गुणिनोयं गुणान्द्वेष्टि निर्गुणे च गुणज्ञताम्
आमच्यातला सगळ्यात पापी म्हणजे 'लेखक', जो लोकांत मिसळतो. गुणी असूनही तो गुणांचा द्वेष करतो, आणि गुण नसलेल्यांतही तो गुण शोधतो.
असंज्ञे ज्ञानयोगी च वाग्दुष्टोसौ ततः स्मृतः । नास्तिक्यभावादनिशं पितृदैवत मानवान्
जाणीव नसतानाही योग जाणणारा म्हणून त्याला 'वाग्दुष्ट' म्हणतात. नास्तिक विचारांमुळे तो कधीच पितरांना किंवा देवांना मान देत नाही.
न मन्यते च सत्कर्म पापस्तेन विदैवतः । सदा याचनको मिथ्या मिथ्यादौर्गत्यदर्शकः
तो चांगल्या कर्मांना महत्त्व देत नाही; म्हणून त्याला 'विदैवत' म्हणतात. तो नेहमी खोटं मागतो आणि आपली दुर्दशा दाखवतो.
सभूतोद्वेजको लुब्धस्तेन याचनकस्त्वयम् । एभिः पूर्वकृतैः पापैर्भुक्त्वा नरकयातनाम्
तो सभेत गोंधळ घालतो, लोभी आहे; म्हणून त्याला 'याजनक' म्हणतात. या सगळ्या पूर्वीच्या पापांमुळे त्याने नरकातली यातना भोगली.
प्रेतास्ते दर्शनादद्य पुनर्जाताः स्म सुस्थिताः । एतत्ते सर्वमाख्यातमात्मवृत्तांतसंभवम्
हे प्रेतं आज दर्शनाने पुन्हा चांगल्या अवस्थेत जन्माला आली आहेत. आमच्या सगळ्या कर्मांची हकीकत तुला सांगितली आहे.
प्रश्नं च यदि ते श्रद्धा पृच्छान्यत्कथयामि ते । ब्राह्मण उवाच- ये जीवा भुवि तिष्ठंति सर्वआहारमूलकाः
तुला अजून काही विचारायचं असेल आणि श्रद्धा असेल, तर मी सांगतो. ब्राह्मण म्हणाला — पृथ्वीवर सगळे जीव वेगवेगळ्या अन्नावर जगतात.