विष्णुनाराधितेनादौ स्वयमुक्तं च तत्त्वतः । न तृप्तिरशनादन्या न गुरुर्जनकादपि
—आणि प्रारंभापासून पूजलेल्या विष्णूंनी स्वतः जे सत्य सांगितलं—भूक भागल्याशिवाय समाधान नाही, वडिलांसारखा गुरु नाही.
न पात्रमन्यद्विप्रेभ्यो न देवः केशवात्परः । न गंगया समं तीर्थं न दानं सुरभीसमम्
ब्राह्मणांपेक्षा मोठं दान घेणारं कोणी नाही, केशवापेक्षा मोठा देव नाही; गंगेसारखं तीर्थ नाही, आणि गायीसारखं दान नाही.
न गायत्र्या समं जाप्यं न द्वादश्यासमं व्रतम् । न भार्यया समं मित्रं न धर्मो दयया समः
गायत्रीच्या जपासारखा जप नाही, द्वादशीसारखं व्रत नाही; पत्नीइतका मित्र नाही, दयेसारखा धर्म नाही.
न स्वातंत्र्यसमं सौख्यं गार्हस्थ्यान्नाश्रमो वरः । न सत्यात्परआचारो न संतोषात्परं सुखम्
स्वातंत्र्यासारखं सुख नाही, गृहस्थाश्रमापेक्षा श्रेष्ठ आश्रम नाही; सत्यापेक्षा मोठं आचरण नाही, समाधानापेक्षा मोठं सुख नाही.
न माधवसमो मासो महापापहरः परः । विधिनानुष्ठितो भक्त्या मधुसूदनवल्लभः
माधव मासासारखा महापाप नष्ट करणारा दुसरा महिना नाही; भक्तीने आणि नीट पाळल्यास तो मधुसूदनाला प्रिय आहे.
गंगादिषु च तीर्थेषु विशेषेण सुदुर्लभः । प्रायश्चित्तानि सर्वाणि द्वादशाब्दमुखानि च
गंगा वगैरे तीर्थांमध्येही तो विशेष दुर्मिळ आहे; बारा वर्षे चालणाऱ्या सर्व प्रायश्चित्तांपेक्षा तो श्रेष्ठ आहे.
तावद्गर्जंति पापानि यावन्नायाति माधवः । वैशाखमखिलं मासं यः स्नाति हरितत्परः
माधव मास येईपर्यंत पापं गर्जना करीत राहतात; जो वैशाख महिनाभर हरिभक्तीने स्नान करतो—
हरिपादसमुद्भूते सलिले विमलाशयः । स एव सर्वपापानां हंता दृष्टस्तु पापिभिः
हरिपादस्पर्श झालेल्या पवित्र पाण्यात, निर्मळ मनाने स्नान करणारा, तोच सर्व पापांचा नाश करणारा म्हणून पाप्यांना दिसतो.
निजपापौघनिष्कृत्यै वक्तव्यं तस्य किन्नरैः
त्याच्या सगळ्या पापांचा नाश व्हावा म्हणून, किन्नरांनी त्याच्यासाठी हे बोलावं.
मासे तु वै माधवसंज्ञकेऽस्मिन्यः स्नाति पापैः स विमुच्यते हि । मेषस्थिते संप्रति नर्मदायाः शर्मप्रदे वारिणि वारिताघे
या माधव नावाच्या महिन्यात जो कोणी स्नान करतो, तो खरोखर पापमुक्त होतो; मेष राशीत सूर्य असताना, नर्मदेच्या आनंद देणाऱ्या पाण्यात स्नान केल्याने पापीही शुद्ध होतात.
दुर्लभा हि महानद्यो माधवे मासि सर्वशः । ततोऽपि दुर्लभा गंगा रेवा च यमुना तथा
माधव महिन्यात मोठ्या नद्या सर्वत्र सहज मिळत नाहीत; त्याहूनही दुर्मिळ म्हणजे गंगा, रेवा आणि यमुना.
एतासु तिसृषु प्रायः प्राप्यैकामपि सादरम् । यः स्नाति माधवे मासि विपापः स हरिं व्रजेत्
या तिघींमध्ये, जरी एक नदी श्रद्धेने गाठली आणि माधव महिन्यात स्नान केलं, तर तो मनुष्य पापमुक्त होऊन श्रीहरीकडे जातो.
तस्मादहो सह मया सुकृतैकसारे वैशाखमासि च भवंत उपेत्य रेवाम् । मज्जंतु पातककृतो मुनिवृंदजुष्टे रेवाजले निखिलपापभयापहत्यै
म्हणून मित्रांनो, माझ्यासोबत पुण्याच्या मूळात, वैशाख महिन्यात रेवेवर या; ज्यांनी पाप केलंय त्यांनी ऋषीप्रिय रेवेच्या पाण्यात डुबकी मारावी, म्हणजे सर्व पापांचा आणि भीतीचा नाश होईल.
एवमुक्तास्ततः सर्वे मुदिता मुनिना सह । जग्मुस्ते पापिनो रेवां शंसंतोऽद्भुतकारिणीम्
असं सांगितल्यावर, सगळे पापी ऋषीसोबत आनंदाने रेवेवर गेले आणि तिच्या अद्भुत कृत्यांची स्तुती करू लागले.
मुनिशर्मा ततो गच्छंस्तैस्तथानुगतो नरैः । ददर्श पथिसंत्रस्तान्पिशाचानष्ट भीषणान्
मुनिशर्मा त्यांच्या मागे चालत असताना, त्याने वाटेत भटकणारे, भीषण आणि हरवलेले पिशाच्च पाहिले.
कुर्वंतो विविधाञ्छब्दान्भ्रमंतोऽपि ततस्ततः । ऊर्द्ध्वकेशोर्द्ध्वरक्तांश्च कृष्णदंतकृशोदरान्
ती पिशाच्चे वेगवेगळे आवाज करत होती, इकडेतिकडे भटकत होती, त्यांच्या केसांचा फडफडाट, रक्ताने माखलेले, काळ्या दातांचे आणि सुकलेल्या पोटाचे दिसत होते.
अरण्ये कंटकाक्रांते वृक्षपानीयवर्जिते । सम्मुखं धावतो दृष्ट्वा भयसंविग्नमानसः
काट्यांनी भरलेल्या, झाडांच्या पाण्याशिवाय असलेल्या जंगलात, ती पिशाच्चं समोर धावत येताना पाहून त्याच्या मनात भीती भरली.
नमोनारायणायेति रक्षरक्षेति चाब्रवीत्
त्याने म्हटलं, 'नारायणाला नमस्कार! वाचवा, वाचवा!'
नारायणायेति नमोभिधानमाकर्ण्य धर्मैकनिधानमुच्चैः । भवांतरे ते मनसा पिशाचा ययुर्निजादृष्टवशेन लब्धाः
'नारायणाला नमस्कार' असं धर्माच्या खजिन्याला मोठ्याने संबोधलेलं ऐकून, त्या पिशाच्चांनी दुसऱ्या जन्मात आपल्या कर्माच्या जोरावर तिथून निघून गेले.
विनयान्वितमनसो मुनिशर्मा विलोक्य तान् । उवाच मधुराभाषी के यूयं विकृता नराः
मुनिशर्मा नम्र मनाने त्यांना पाहून गोड शब्दात म्हणाला, 'तुम्ही कोण, असे विकृत दिसणारे पुरुष?'
किं वा केन कृतं कर्म येन प्राप्ता च वैकृतिः । कथमेवं विधाः सर्वे दुःखिनोऽतीव भीषणाः
'काय कर्म केलं किंवा कोणत्या कृतीमुळे तुम्ही असं रूप मिळवलं? तुम्ही सगळे इतके दुःखी आणि भीषण का आहात?'
प्रेता ऊचुः - क्षुत्पिपासार्दिता नित्यं नानादुःखचयाकुलाः । कृतबुद्धे हृदि क्रूरा नष्टसंज्ञा विचेतसः
पिशाच्च म्हणाले, 'आम्ही नेहमीच भूक आणि तहान याने त्रस्त असतो, अनेक दुःखांनी भरलेले, मनात क्रूर विचार असलेले, शुद्धी हरवलेले आणि गोंधळलेले.'
न जानीमो दिशः क्वापि मूढा मानवघातिनः । तदेतद्दुःखमाख्यातमेतदेवासुखं पुनः
'आम्हाला कुठलीही दिशा माहीत नाही, आम्ही गोंधळलेले आणि माणसांचा नाश करणारे; हेच आमचं दुःख आहे, आणि हेच पुन्हा आमचं दु:ख आहे.'
प्रभातमिव संभाति भास्करोदयदर्शनात् । श्रुत्वा नारायणेत्युच्चैर्भाषितं तव कोमलम्
'जसा सूर्य उगवल्यावर सकाळ होते, तसंच तुझ्या मधुर आवाजात 'नारायण' हे नाव मोठ्याने ऐकून आम्हाला आशा वाटली.'
दृष्ट्वा च दर्शनं विप्र शुद्धभावं गता वयम् । दर्शनेनैव ते विप्र नामश्रवणतो हरेः
'तुझं दर्शन झाल्यावर, हे ब्राह्मण, आम्हाला शुद्ध भाव मिळाला; तुझ्या दर्शनाने आणि हरिचं नाव ऐकून आम्ही शुद्ध झालो.'
भवांतरमनुप्राप्ता वयं प्राप्ता दयालवः । विनाशयत्यपयशो बुद्धिं विशदयत्यपि
'आम्ही दुसऱ्या जन्माला आलो, आणि दयाळूपणाचा अनुभव घेतला; अपयश मनाचा नाश करतं, पण दया मन शुद्ध करते.'
प्रतिष्ठापयति प्रायो नृणां वैष्णवदर्शनम् । अहं पर्युषितो नाम सूचकोऽयं द्वितीयकः
सामान्यपणे, विष्णूभक्ताचं दर्शन लोकांना पुण्य मिळवून देतं; मी 'पर्युषित' नावाचा, सूचक म्हणून ओळखला जातो — हे दुसरं नाव आहे.
शीघ्रगो रोधकश्चान्यः पंचमोयं च लेखकः । षष्ठोयमिति वाग्दुष्टः सप्तमोयं विदैवतः
दुसरा म्हणजे 'शीघ्रग', जो अडथळा आणतो; पाचवा 'लेखक', लिहिणारा; सहावा 'वाग्दुष्ट', वाईट बोलणारा; सातवा 'विदैवत', देवद्वेष्टा.
नित्यंयाजनकश्चायमष्टमः कष्टदायकः । मुनिशर्मोवाच- प्रेतानां कर्मजातानां नामानि भवतां कुतः
आठवा म्हणजे 'नित्यं याजनक', नेहमी कर्मकांड घडवणारा आणि 'कष्टदायक', दुःख देणारा. मुनीशर्मा म्हणाला — तुम्हा प्रेतांना ही नावे कशी मिळाली?
किं तत्कारणमुद्दिश्य येन यूयं सनामकाः । प्रेता ऊचुः - मया स्वादु सदा भुक्तं दत्तं पर्युषितं द्विजे
हे नावे का पडली, त्यामागचं कारण काय? प्रेतांनी उत्तर दिलं — मी नेहमी चविष्ट अन्न खाल्लं आणि ब्राह्मणांना मात्र शिळं अन्न दिलं.