निवसन्मागधेदेशे संत्यक्तः स्वजनैस्ततः । दैवादसावपि मुने भ्रमन्निह समागतः
तो मागध देशात राहत होता, पण आप्तजनांनी त्याला टाकले. नशिबाने तोही, हे मुनी, भटकता भटकता इथे आला आहे.
शिखासूत्रविहीनस्तु विप्रलिंगविवर्जितः । मया पृष्टस्तु वृत्तांतं सत्यमेवावदद्द्विजः
शिखा, यज्ञोपवीत आणि ब्राह्मणत्वाची चिन्हे नसलेला तो, मी विचारल्यावर, त्याने आपली कहाणी प्रामाणिकपणे सांगितली.
वसता यद्गुरोर्गेहे क्रोधाकुलितचेतसा । महामोहगतेनापि यथा वै घातितो गुरुः
गुरूच्या घरी राहत असताना, रागाने मन अस्वस्थ झाले आणि मोठ्या मोहाने ग्रासले गेले, तेव्हा त्याने गुरूचा वध केला.
तेन पापेन दग्धोऽसौ वर्तते शोकपीडितः । तृतीयोऽयं पुनः स्वामिन्वेदशर्मासमाहितः
त्या पापामुळे तो दुःखाने होरपळत राहतो. तिसरा आहे वेदशर्मा, जो सुद्धा व्याकुळ आहे.
सुरापो ब्राह्मणो जातो मोहाद्वेश्याप्रसंगतः । पृष्टो मयायमपि मे यथावृत्तं तथाब्रवीत्
एक ब्राह्मण, दारू पिण्याचा व्यसनी, मोहाने वाईट स्त्रीच्या संगतीतून जन्मलेला; मी विचारल्यावर त्याने आपली कहाणी जशी घडली तशी सांगितली.
आत्मनश्चेष्टितं सर्वं मनस्तापेन पीडितः । निरस्तः सर्वलोकैश्च भार्याबंधुजनैरपि
आपल्या सर्व वाईट कृत्यांनी मनाने त्रस्त, सर्व लोकांनी आणि पत्नी-बांधवांनी त्याला दूर केले.
तेन पापेन संलिप्तो भ्रमन्नत्रायमागतः । चतुर्थो विधुरो नाम वैश्योऽयं गुरुतल्पगः
त्या पापात अडकून, भटकत तो इथे आला आहे. चौथा आहे विधुर नावाचा वैश्य, ज्याने गुरुपत्नीचा अपराध केला.
मोहान्मासत्रयं यावद्वेश्याभूतां च मातरम् । बुभुजे स विदेहस्थां ज्ञाततत्त्वस्ततश्चरन्
मोहामुळे, तीन महिने त्याने आपल्या आईशी, जी वाईट स्त्री बनून दुसरीकडे राहत होती, संबंध ठेवले; नंतर सत्य कळल्यावर तो भटकू लागला.
दुःखितोऽभ्यागमद्भूमिं भ्रमन्निह मुने पुनः । पंचमोऽयं महापापी पापिसंसर्गकारकः
दुःखी होऊन, तो पुन्हा इथे या भूमीत आला, हे मुनी. पाचवा हा मोठा पापी असून, पापी संगतीचा कारणीभूत आहे.
प्रत्यहं धनलोभेन स्तेयादिकृतवानघम् । वैश्योतिपातकैः क्रांतस्ततस्त्यक्तो जनैः स्वयम्
दररोज धनलोभाने चोरीसारखी पापे केली; वैश्य असून मोठ्या पापांत गुरफटला आणि म्हणून लोकांनी त्याला स्वतःहून टाकले.
निर्विण्णमानसो दैवान्नंदनामेह संगतः । एवं पंचापि पापिष्ठाः स्थानमेकमुपागताः
निराश आणि खचलेली मनं घेऊन, त्या पाच पापी जनांची नंदन या ठिकाणी नशिबाने एकत्र भेट झाली.
कः कस्यापि न संपर्कं भोजनाच्छादनादिभिः । न करोति महाभाग विना वार्तां द्विजोत्तम
हे भाग्यवान, त्यातल्या कुणीही कोणाशीही बोलल्याशिवाय, एकत्र जेवण किंवा निवारा यांसारखा कुठलाही संबंध ठेवत नाहीत, हे श्रेष्ठ ब्राह्मण.
विशंत्येकासने नैव न स्वपंत्येकसंस्तरे । एवं दुःखसमाक्रांता नानातीर्थेषु वै गताः
ते एकाच आसनावर बसत नाहीत, एकाच गादीवर झोपत नाहीत; अशा प्रकारे दुःखाने ग्रासलेले, ते वेगवेगळ्या तीर्थांमध्ये भटकत राहिले.
नास्माकं पातकं घोरं प्रयाति मुनिसत्तम । दृष्ट्वा भवंतं दीप्यंतं प्रसन्नानि मनांसि नः
हे श्रेष्ठ ऋषी, आमचं भीषण पाप काही केल्या जात नाही; पण आपल्याला तेजस्वी रूपात समोर पाहून आमचं मन शांत होतं.
वदंति दुरितप्रांतं साधोस्ते पुण्यदर्शनात् । उपायं वद नः स्वामिन्यथा पापक्षयो हि नः
सज्जनांचं दर्शन झालं की, संकटाचा शेवट होतो असं म्हणतात; हे स्वामी, आमची पापं कशी नाहीशी होतील, याचा उपाय सांगा.
ज्ञायते करुणोऽस्माभिर्विप्र वेदार्थवित्प्रभो । आर्तानां मार्गमाणानां पश्चात्तापमुपेयुषाम्
हे वेदज्ञ प्रभू, आम्ही तुमची करुणा ओळखली आहे; कारण आम्ही दुःखी, मार्ग शोधणारे आणि पश्चात्तापाने भरलेले आहोत.
मोहादवाप्तपापानां त्वमुद्धर्तासि निश्चितम् । नारद उवाच- तेषामिति वचः श्रुत्वा मुनिशर्मा मुनिस्ततः
मोहामुळे पाप केलेल्यांना तुम्ही नक्कीच तारता; नारद म्हणतो—त्यांची ही वचने ऐकून, त्या ऋषी मुनीशर्मा बोलले.
इदमाह विचार्येति करुणावरुणालयः । मुनिशर्मोवाच- यूयमज्ञानतः प्राप्तपातकाः सत्यभाषिणः
करुणेचा सागर असलेल्या मुनीशर्मांनी विचार करून असे सांगितले—तुम्ही सत्य बोलणारे, पण अज्ञानामुळे पाप केलं आहे.
अनुतापयुतास्तस्मादनुग्राह्या मयाधुना । शृणुध्वं मे वचः सत्यमूर्ध्वबाहुर्वदाम्यहम्
तुम्ही आता पश्चात्तापाने भरलेले आहात, म्हणून माझ्या कृपेचे पात्र झाला आहात; मी हात वर करून सत्य सांगतो, माझं बोलणं ऐका.
यन्मयांगिरसः पूर्वं श्रुतं मुनिसमागमे । दृष्टं वेदेषु शास्त्रेषु श्रुतं गुरुमुखात्तथा
पूर्वी मी अत्री, वसिष्ठ वगैरे ऋषींच्या सभेत अंगिरस यांच्याकडून जे ऐकलं, वेद-शास्त्रात जे पाहिलं, आणि गुरुमुखातून जे शिकलो—
विष्णुनाराधितेनादौ स्वयमुक्तं च तत्त्वतः । न तृप्तिरशनादन्या न गुरुर्जनकादपि
—आणि प्रारंभापासून पूजलेल्या विष्णूंनी स्वतः जे सत्य सांगितलं—भूक भागल्याशिवाय समाधान नाही, वडिलांसारखा गुरु नाही.
न पात्रमन्यद्विप्रेभ्यो न देवः केशवात्परः । न गंगया समं तीर्थं न दानं सुरभीसमम्
ब्राह्मणांपेक्षा मोठं दान घेणारं कोणी नाही, केशवापेक्षा मोठा देव नाही; गंगेसारखं तीर्थ नाही, आणि गायीसारखं दान नाही.
न गायत्र्या समं जाप्यं न द्वादश्यासमं व्रतम् । न भार्यया समं मित्रं न धर्मो दयया समः
गायत्रीच्या जपासारखा जप नाही, द्वादशीसारखं व्रत नाही; पत्नीइतका मित्र नाही, दयेसारखा धर्म नाही.
न स्वातंत्र्यसमं सौख्यं गार्हस्थ्यान्नाश्रमो वरः । न सत्यात्परआचारो न संतोषात्परं सुखम्
स्वातंत्र्यासारखं सुख नाही, गृहस्थाश्रमापेक्षा श्रेष्ठ आश्रम नाही; सत्यापेक्षा मोठं आचरण नाही, समाधानापेक्षा मोठं सुख नाही.
न माधवसमो मासो महापापहरः परः । विधिनानुष्ठितो भक्त्या मधुसूदनवल्लभः
माधव मासासारखा महापाप नष्ट करणारा दुसरा महिना नाही; भक्तीने आणि नीट पाळल्यास तो मधुसूदनाला प्रिय आहे.
गंगादिषु च तीर्थेषु विशेषेण सुदुर्लभः । प्रायश्चित्तानि सर्वाणि द्वादशाब्दमुखानि च
गंगा वगैरे तीर्थांमध्येही तो विशेष दुर्मिळ आहे; बारा वर्षे चालणाऱ्या सर्व प्रायश्चित्तांपेक्षा तो श्रेष्ठ आहे.
तावद्गर्जंति पापानि यावन्नायाति माधवः । वैशाखमखिलं मासं यः स्नाति हरितत्परः
माधव मास येईपर्यंत पापं गर्जना करीत राहतात; जो वैशाख महिनाभर हरिभक्तीने स्नान करतो—
हरिपादसमुद्भूते सलिले विमलाशयः । स एव सर्वपापानां हंता दृष्टस्तु पापिभिः
हरिपादस्पर्श झालेल्या पवित्र पाण्यात, निर्मळ मनाने स्नान करणारा, तोच सर्व पापांचा नाश करणारा म्हणून पाप्यांना दिसतो.
निजपापौघनिष्कृत्यै वक्तव्यं तस्य किन्नरैः
त्याच्या सगळ्या पापांचा नाश व्हावा म्हणून, किन्नरांनी त्याच्यासाठी हे बोलावं.
मासे तु वै माधवसंज्ञकेऽस्मिन्यः स्नाति पापैः स विमुच्यते हि । मेषस्थिते संप्रति नर्मदायाः शर्मप्रदे वारिणि वारिताघे
या माधव नावाच्या महिन्यात जो कोणी स्नान करतो, तो खरोखर पापमुक्त होतो; मेष राशीत सूर्य असताना, नर्मदेच्या आनंद देणाऱ्या पाण्यात स्नान केल्याने पापीही शुद्ध होतात.