वैशाखस्नानमाहात्म्यं किमन्यच्छ्रोतुमर्हसि
वैशाख स्नानाचे महात्म्य यापेक्षा आणखी काय ऐकायचे आहे?
इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे वैशाखमासमाहात्म्ये चित्रोपाख्याने। त्रिनवतितमोऽध्यायः
श्रीपद्मपुराणाच्या पाताळखंडातील वैशाखमास महात्म्याच्या चित्रोपाख्यानात त्र्याण्णववा अध्याय संपला.
अंबरीष उवाच- पापप्रशमनं स्तोत्रं श्रोतुमिच्छामि तद्विभो । यस्य श्रवणमात्रेण पापराशिर्विलीयते
अम्बरीष म्हणाला — प्रभो, मी ते पाप नष्ट करणारे स्तोत्र ऐकायची इच्छा करतो, ज्याचे केवळ ऐकले तरी पापाचा मोठा ढीग नाहीसा होतो.
धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि श्रावितोऽस्मि शुभं विधिम् । विकर्मोपार्जितं यस्य श्रवणादेव हीयते
मी धन्य आहे, मी कृपाप्राप्त आहे, मला ते शुभ विधी ऐकायला मिळाले, ज्याचे ऐकले की वाईट कृत्यांनी मिळालेले पापही कमी होते.
चित्रं किमत्र मधुसूदन दैवतस्य मासस्य पुण्यसवनैरिह माधवस्य । स्नानैरवश्यविहितैरघराशिनाशः स्याद्यस्य नामपठनादपि तस्य लोकः
मधुसूदन, यात काय आश्चर्य आहे? माधव महिन्यात, ठरवलेल्या पवित्र स्नानांमुळे पापांचे ढीग नक्कीच नाहीसे होतात; आणि केवळ त्याचे नाव उच्चारले तरी त्या लोकांना तो दिव्य लोक मिळतो.
तदेव पुण्यं परमं पवित्रं हृद्यं च लोके सुकृतैकलभ्यम् । यदुच्यते केशवनामधेयं मन्ये मुने माधवमासि भव्यम्
या जगात केशवाचे नाव हेच श्रेष्ठ, पवित्र आणि मनाला आनंद देणारे पुण्य आहे, जे फक्त सत्पुरुषांना मिळते. हेच मी, हे मुनी, माधव महिन्याचे खरे सौभाग्य मानतो.
धन्यास्तु ते माधवमासि नाम स्मरंति येऽहो मधुसूदनस्य । तस्यैव मे किंचिदहो चरित्रं पुनः पवित्रं वद विश्वजन्यम्
माधव महिन्यात जे लोक माधवाचे नाव आठवतात, ते खरोखरच धन्य आहेत, हे मधुसूदन. त्याच्या त्या पवित्र आणि विश्वाचा उगम असलेल्या काही लीला पुन्हा सांग, अशी माझी विनंती आहे.
सूत उवाच- वचः समाकर्ण्य हरिप्रियस्य प्रीतो मुनिस्तस्य नृपोत्तमस्य । स माधवस्नानसमुत्सुकोऽपि कथारसेनाह स माधवस्य
सूती म्हणाले—हरीच्या भक्ताचे हे शब्द ऐकून, तो मुनी आनंदित झाला आणि त्या श्रेष्ठ राजाला, माधव महिन्याच्या स्नानाची ओढ असूनही, माधवाच्या कथा ऐकण्यात रमून, बोलू लागला.
नारद उवाच- सत्यं महीपाल मिथो मुकुंदकथारसालापविधिर्विशुद्धः । त्वया समं माधवमासधर्मस्नानाधिकोऽयं हरिदैवतेन
नारद म्हणाले—राजा, आपल्यात मूकुंदाच्या कथा सांगण्याचा हा शुद्ध संवाद, माधव महिन्यातील स्नानाच्या पुण्याहूनही श्रेष्ठ आहे, कारण तो स्वतः हरीने पावन केला आहे.
जीवितं यस्य धर्मार्थं धर्मो हर्यर्थमेव च । अहोरात्राणि पुण्यार्थं तं मन्ये वैष्णवं भुवि
ज्याचे जीवन धर्मासाठी आणि हरीच्या कार्यासाठी समर्पित आहे, जो दिवस-रात्र पुण्य मिळवण्यासाठी घालवतो, त्यालाच मी या पृथ्वीवर खरा वैष्णव मानतो.
किंचिद्वक्ष्यामि ते राजन्वैशाखस्नानजं फलम् । अस्मत्पितापि नो वक्तुमलं विस्तरतोऽखिलम्
राजा, वैशाख महिन्यातील स्नानाचे फळ मी तुला थोडक्यात सांगतो; माझ्या वडिलांनाही ते सर्व विस्ताराने सांगता आले नाही.
यत्र मज्जनमात्रेण प्रेता मुक्तिमुपागताः । माधवे मासि ते पापा नर्मदासलिले परे
माधव महिन्यात, नर्मदेच्या पाण्यात केवळ स्नान केल्याने, पापांनी ग्रस्त असलेलेही मृतात्मे मुक्तीला पोहोचले.
पुरातीर्थप्रसंगेन भ्रमन्कोपि महीसुरः । मुनिशर्मेति विख्यातो धर्मात्मा सत्यवाञ्छुचिः
एकदा, प्राचीन तीर्थांच्या निमित्ताने फिरताना, मुनीशर्मा नावाचा, धर्मनिष्ठ, सत्यप्रिय आणि शुद्ध असा एक श्रेष्ठ ऋषी प्रवास करत होता.
युक्तः शमदमाभ्यां च क्षांतिसंतोषसंयुतः । युक्तः स पितृकार्येषु श्रुतिस्मृतिविधानवान्
तो मनावर ताबा ठेवणारा, संयमी, क्षमाशील आणि समाधानी होता; पितृकार्ये करीत असे आणि वेद-शास्त्रांचे नियम जाणणारा होता.
युक्तो मधुरवाक्येषु संयुक्तो हरिपूजने । युक्तो वैष्णवसंसर्गे त्रिकालज्ञानवान्मुनिः
तो गोड बोलणारा, हरीच्या पूजेत मन लावणारा, वैष्णवांच्या संगतीत राहणारा आणि त्रिकाळज्ञान असलेला मुनी होता.
स्वकर्मणि रतो धीरो हृदयालुः प्रियाप्रियः । दयालुरतिमेधावी तत्त्वविद्ब्राह्मणप्रियः
तो स्वतःच्या कर्तव्यात रमणारा, धैर्यवान, दयाळू, आपला-परका न मानणारा, करुणावान, अत्यंत बुद्धिमान, तत्त्वज्ञानी आणि ब्राह्मणांना प्रिय होता.
माधवे मासि रेवायां स्नानार्थं प्रतिसंचरन् । अग्रतः पंचपुरुषान्ददर्शातीव दुःखितान्
माधव महिन्यात रेवा नदीवर स्नानासाठी जात असताना, त्याने पुढे पाच अत्यंत दुःखी पुरुष पाहिले.
परस्परमसंसर्गकारिणः कृष्णविग्रहान् । वटच्छायामुपाश्रित्य समासीनानवस्थितान्
ते एकमेकांपासून दूर राहत होते, काळ्या रंगाचे होते आणि वडाच्या झाडाखाली आसरा घेऊन, अस्वस्थपणे बसले होते.
पश्यंतो दिक्षु सर्वासु दुरितोद्विग्नचेतसः । तानालोक्य द्विजश्रेष्ठश्चिंतयामास विस्मितः
सर्व दिशांना पाहत, त्यांच्या मनात दु:खाची छाया होती; त्यांना पाहून तो श्रेष्ठ ब्राह्मण आश्चर्यचकित झाला.
अत्रैते के नरा भीता विपिने दीनचेष्टिताः । चौरा वा विकृताकारा दृश्यंते संगभागिनः
हे कोण माणसं आहेत, जी या जंगलात घाबरून आणि दुःखी वागत आहेत? हे चोर आहेत का, की विचित्र दिसणारे, एकत्र बसलेले लोक आहेत?
परस्परं च भाषंतः कृशाः कृष्णवपुः श्रियः । यावदेवं स विप्राग्र्यो विचारयति धीरधीः
ते आपसात बोलत होते, खूप अशक्त, काळ्या देहाचे आणि तेजहीन होते. तो श्रेष्ठ ब्राह्मण हे सर्व स्थिर मनाने विचार करत होता.
तावदागम्यते सर्वे दूरस्था मुनिमादरात् । बद्धांजलिपुटा भूत्वा प्रणम्योचुरिति स्फुटम्
ते सर्व, जे दूर होते, त्या वेळी आदराने त्या मुनीकडे आले, हात जोडून वाकले आणि स्पष्टपणे बोलू लागले.
पंचपुरुषा ऊचुः - भव्यं भवंतं पुरुषोत्तमं वै विभ्राजमानं चरितेन मान्यम् । मन्यामहे विप्र दयालुमुख्यं वाचं समाकर्णय नोसि मैत्रः
पाच पुरुष म्हणाले — आम्ही तुम्हाला, हे श्रेष्ठ पुरुष, उत्तम, सद्गुणी आणि आचाराने तेजस्वी, आदरणीय समजतो. तुम्ही दयाळू आणि श्रेष्ठ ब्राह्मण आहात, आमच्याशी मैत्रीपूर्ण वागता, म्हणून आमचे बोलणे ऐका.
संतः प्रतिष्ठा दीनानां दैवादुद्भूतपापिनाम् । आर्तानामार्तिहंतारो दर्शनादेव साधवः
सज्जन हे दुःखी आणि दैवाने पापी बनलेल्या लोकांचे आधार असतात. साधू लोक केवळ त्यांच्या दर्शनानेच दुःखींचे दुःख दूर करतात.
अहं पांचालदेशीयः क्षत्रियो वीरवाहनः । ब्राह्मणं हतवान्मोहाच्छरेण शब्दवेधिना
मी पांचाळ देशातील क्षत्रिय वीरवाहन आहे. अज्ञानामुळे मी एका ब्राह्मणाचा शब्दवेधी बाणाने वध केला.
शिखासूत्रविहीनस्तु तिलकेन विवर्जितः । अटामि जगतीमेनां ब्रह्मघ्नोऽहमिति ब्रुवन्
शिखा, यज्ञोपवीत आणि तिलक नसलेला मी, 'मी ब्राह्मणहंता आहे' असे सांगत या पृथ्वीवर भटकतो.
ब्रह्मघ्नायातिपापाय भिक्षा मह्यं प्रदीयताम् । एवं सर्वेषु तीर्थेषु भ्रमन्नत्रास्मि चागतः
ब्राह्मणहत्येच्या अतिशय मोठ्या पापासाठी मला भिक्षा द्या. मी सर्व तीर्थक्षेत्रांत फिरत फिरत, भीतीने इथे आलो आहे.
ब्रह्महत्या न मेद्यापि प्रयाति मुनिसत्तम । एवं मे वर्षमेकं हि व्यतीतं कुर्वतो विभो
हे श्रेष्ठ मुनी, पवित्र स्थळी गेलो तरी ब्राह्मणहत्येचे पाप माझ्यापासून जात नाही. असे करत करत, प्रभो, माझा एक वर्षाचा काळ गेला.
दह्यमानस्य पापेन शोकाकुलितचेतसः । चंद्रशर्मापरो विप्रो योयं संलक्ष्यते द्विज
पापाने जळणाऱ्या आणि दुःखाने व्याकुळ मन असलेल्या माझ्यासारखा इथे आणखी एक ब्राह्मण आहे — चंद्रशर्मा, ज्याला तुम्ही पाहता.
गुरुघाती स तु ब्रह्मन्मोहाकुलितमानसः । मोहाकुलितचित्तत्वाद्गुरुघातक उच्यते
तो ब्राह्मण, मोहाने मन गोंधळलेला, गुरूचा वध करणारा आहे. मोहाने त्याचे चित्त अस्थिर झाले म्हणून त्याला गुरूघाती म्हणतात.