इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायामुत्तरखंडे। उमामहेश्वरसंवादे श्रीकृष्णचरिते श्रीकृष्णस्वधामगमननिरूपणंनाम द्विपंचाशदधिकद्विशततमोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीपद्ममहापुराणाच्या उत्तरखंडातील उमामहेश्वर संवादातील 'श्रीकृष्णाच्या स्वधाम गमनाचे वर्णन' हा दोनशे बावन्नावा अध्याय समाप्त झाला.
जैमिनिरुवाच- क्रियायोगस्य तत्वं मे ब्रूहि व्यास महामते । क्रियायोगमहं ज्ञातुमिच्छामि भवदग्रतः
जैमिनी म्हणाला—हे व्यास, महात्म्या, कृयायोगाचे खरे स्वरूप मला सांग. तुझ्याकडून मला कृयायोग जाणून घ्यायची इच्छा आहे.
व्यास उवाच- शरीरं मानुषं विप्र दुर्लभं चात्र भूतले । धीरः शरीरमासाद्य मोक्षार्थं योगमभ्यसेत्
व्यास म्हणाला—हे ब्राह्मण, या पृथ्वीवर मानवी शरीर मिळणे फार दुर्मिळ आहे. ज्याला हे शरीर मिळाले, त्याने मुक्तीसाठी योगाचा अभ्यास करावा.
क्रियायोगध्यानयोगावुभौ योगौ प्रकीर्तितौ । तयोराद्यः क्रियायोगः कुर्वतां सर्वकामदः
कृयायोग आणि ध्यानयोग हे दोन्ही योग म्हणून ओळखले जातात; त्यात कृयायोग हा पहिला असून, तो करणाऱ्याला सर्व इच्छा पूर्ण करून देतो.
गङ्गा श्रीर्विष्णुपूजा च दानानि द्विजसत्तम । ब्राह्मणानां तथा भक्तिर्भक्तिरेकादशी व्रते
गंगा स्नान, विष्णूची पूजा, दान, ब्राह्मणांची भक्ती आणि एकादशीचे व्रत—हे सर्व कृयायोगाचे अंग आहेत.
धात्री तुलस्योर्भक्तिश्च तथा चातिथिपूजनम् । क्रियायोगाङ्गभूतानि प्रोक्तानीति समासतः
आवळा आणि तुळशी यांची भक्ती, तसेच पाहुण्यांचे स्वागत—हे कृयायोगाचे मुख्य भाग आहेत, असे संक्षिप्तपणे सांगितले आहे.
क्रियायोगादृते विप्र ध्यानयोगेन सिद्ध्यति । क्रियायोगरतो याति तद्विष्णोः परमं पदम्
हे ब्राह्मण, कृतीच्या योगाशिवाय ध्यानाच्या योगानेच सिद्धी मिळते; पण जो कृतीच्या योगात रमतो, तो त्या विष्णूच्या परम स्थानाला पोहोचतो.
जैमिनिरुवाच- क्रियायोगाङ्गभूतानि यानि प्रोक्तानि भोः प्रभो । तन्माहात्म्यानि कथय यदि भो मय्यनुग्रहः
जैमिनी म्हणाला— प्रभो, कृतीच्या योगाची जी अंगे सांगितली आहेत, त्यांची महती कृपया मला सांग, जर माझ्यावर तुझा अनुग्रह असेल.
गङ्गायाः के गुणा ब्रह्मन्विष्णुपूजाफलं च किम् । श्रेष्ठानि कानि दानानि का वा भक्तिर्द्विजन्मनाम्
ब्राह्मण, गंगेचे गुण कोणते? विष्णूची पूजा केल्याचे फळ काय? सर्वांत श्रेष्ठ दान कोणते, आणि द्विजांचा भक्तीभाव कसा असावा?
एकादश्याः फलं किंवा धात्रीभक्तिश्च कीदृशी । तुलस्याः कीदृशी भक्तिः किं वा चातिथिपूजनम्
एकादशीचे फळ काय, आणि धात्रीच्या भक्तीचा स्वरूप कसा आहे? तुळशीची भक्ती कशी असावी, आणि अतिथीपूजन काय असते?
एतत्सर्वं मुने ब्रूहि श्रोतुमस्ति ममादरः । त्वत्तोऽन्य कथितुं कोऽपि न शक्नोति जगत्त्रये
मुनी, हे सर्व मला सांग, ऐकण्याची मला फार इच्छा आहे. या तिन्ही जगांत तुझ्याशिवाय हे समजावून सांगणारा कोणीच नाही.
व्यास उवाच- साधुसाधु द्विजश्रेष्ठ मनस्ते विमलं ध्रुवम् । यतो गुह्यकथामेतां श्रोतुं श्रद्धा च कौतुकम्
व्यास म्हणाले— द्विजश्रेष्ठा, फार छान! नक्कीच तुझे मन निर्मळ आहे, कारण तुला या गुप्त गोष्टी ऐकण्याची श्रद्धा आणि कुतूहल आहे.
भागीरथ्या गुणं सम्यक्कथितुं न हि शक्यते । तस्मात्समासतो वक्ष्ये श्रूयतामेकचेतसा
भागीरथीचे गुण पूर्णपणे सांगणे शक्य नाही; म्हणून मी ते थोडक्यात सांगतो, एकचित्ताने ऐक.
गङ्गेत्यक्षरयुग्मं च जपत्यत्यन्तकोमलम् । मन्ये व्रजेत्तथाप्येनो महाभूतरसायनम्
जो कोणी 'गंगा' हे दोन अक्षरांचे नाव मृदूतेने म्हणतो, तो माझ्या मते पापमुक्त होऊन त्या पंचमहाभूतांच्या अमृताला पोहोचतो.
सर्वत्र सुलभा गङ्गा त्रिषु स्थानेषु दुर्लभा । गङ्गाद्वारे प्रयागे च गङ्गासागरसङ्गमे
गंगा सर्वत्र सहज मिळते, पण तीन ठिकाणी ती दुर्मिळ आहे— गंगाद्वार, प्रयाग आणि गंगा-सागर संगम.
सवासवाः सुराः सर्वे गङ्गाद्वारं मनोरमम् । समागत्य प्रकुर्वन्ति स्नानदानादिकं मुने
इंद्रासह सर्व देवता गंगाद्वार या रम्य स्थळी एकत्र येतात आणि स्नान, दान व इतर विधी करतात.
दैवयोगान्मुने तत्र ये त्यजंति कलेवरम् । मनुष्य पशु कीटाद्या लभंते परमं पदम्
दैवी योगाने, मुनी, जेथे कोणी देह सोडतो— माणूस, जनावर किंवा कीटक— त्यांना तेथे परमपद मिळते.
अत्रेतिहासं विप्रर्षे कथ्यमानं मया शुणु । सम्यक्छ्रवणमात्रेण सर्वपापैः प्रमुच्यते
ब्राह्मणश्रेष्ठा, आता मी तुला एक प्राचीन कथा सांगतो, ती नीट ऐक. फक्त ऐकण्यानेच सर्व पापांपासून मुक्ती मिळते.
मनोभद्रो नाम राजा सोमवंश समुद्भवः । पूर्वमासीज्जगत्यस्मिन्बलवान्सर्वधर्म्मवित्
मनुच्या वंशात जन्मलेला मनोभद्र नावाचा राजा पूर्वी या पृथ्वीवर होता, तो अत्यंत बलवान आणि सर्व धर्म जाणणारा होता.
तस्य हेमप्रभा नाम महिषी प्रियवादिनी । पतिव्रता महाभागा सर्वलक्षणसंयुता
त्याची राणी हेमप्रभा नावाची, गोड बोलणारी, पतीव्रता, फार भाग्यवती आणि सर्व शुभ लक्षणांनी युक्त होती.
स राजा समरे हत्वा सकलानेव शात्रवान् । शशास पृथिवीं कृत्स्नां साब्धिद्वीपां महाबलः
त्या बलाढ्य राजाने युद्धात सर्व शत्रूंना मारून, समुद्र आणि द्वीपांसह संपूर्ण पृथ्वीवर राज्य केले.
स एकदा महीपालः समाहूय स्वमंत्रिणः । उवाचेदं वचः प्रीत्या सभामध्ये महायशाः
एकदा त्या पृथ्वीच्या रक्षकाने आपल्या मंत्र्यांना बोलावून, सभेत प्रेमाने आणि कीर्तीने हे शब्द सांगितले.
मनोभद्र उवाच-। अमात्याः पृथिवी सर्वा मयेयं परिपालिता । निहता रिपवः सर्वे सपुत्रबलवाहनाः
मनोभद्र म्हणाला— अमात्यांनो, ही संपूर्ण पृथ्वी मी सुरक्षित ठेवली आहे; सर्व शत्रू, त्यांची मुले, सैन्य व वाहने मी संपवली आहेत.
पालितानि स्वगोत्राणि दानैर्विप्राश्च तोषिताः । शिष्टाश्च त्रिदशाः सर्वे सपुत्रबलवाहनाः
माझ्या स्वतःच्या कुळांचे रक्षण केले आहे, ब्राह्मणांना दान देऊन संतुष्ट केले आहे, आणि सर्व देवतांना त्यांच्या मुलांसह, सैन्य व वाहने यांसह सन्मान दिला आहे.
पालितानि स्वगोत्राणि यज्ञैः सर्वैः सदक्षिणैः । एतद्धि जरया सर्वं महत्या मे बलं हृतम्
मी सर्व यज्ञांनी, योग्य दक्षिणा देऊन, माझ्या कुळाचं रक्षण केलं; पण या मोठ्या वयामुळे माझं सगळं बळ हरपलं आहे.
कर्माणि कानिचित्कर्त्तुं न हि शक्नोमि दुर्बलः । सामर्थ्यहीने पुरुषे राजश्रीर्न हि शोभते
आता मी अशक्त झालोय, अगदी थोडी कामंही माझ्याकडून होत नाहीत; ज्याच्यात ताकद नाही, त्याच्यात राजसत्ता शोभत नाही.
सर्वाभरणसंयुक्ता वृद्धाङ्गा इव कामिनी । तावद्विभ्यति सर्वेऽपि शत्रवः पृथिवीतले
सर्व दागिने घातलेली, पण शरीर वृद्ध झालेली स्त्री जशी असते, तशीच माझी स्थिती आहे; तोपर्यंत पृथ्वीवरचे सगळे शत्रू घाबरतात.
यावद्धि गतसामर्थ्यं नेच्छन्ति चारुचक्षुषा । समस्तगुणसम्पन्नामपि तद्गतमानसम्
एकदा ताकद गेली की, सुंदर डोळ्यांनीही तिला कोणी इच्छित नाही, जरी तिच्यात सगळे गुण असले आणि पूर्वी मन तिच्याकडे ओढलं गेलं असलं तरी.
पृथ्वी त्यजेन्नृपं वृद्धं स्वैरिणीपालिता यथा । भक्तिलभ्यागुणाः सर्वे गुणलभ्यं महद्यशः
जसा स्वैरिणी तिच्या रक्षकाला सोडून देते, तसंच पृथ्वी वृद्ध राजाला टाकून देते; सर्व गुण भक्तीने मिळतात आणि मोठं यश गुणांनी मिळतं.
निःश्रेयसं दानलभ्यं बललभ्या तु मेदिनी । सामर्थ्यहीनः कृपणो निश्चितो रिपुशासने
सर्वोच्च कल्याण दानाने मिळतं, आणि पृथ्वी बळाने मिळते; ज्याच्यात ताकद नाही, तो दीन माणूस शत्रूंच्या अधीनच राहतो.