नारद उवाच-। सत्यमुक्तं त्वया राजन्ब्राह्मण्यमतिदुर्ल्लभम् । तथापि गतयः सूक्ष्मा दुर्ज्ञेया धर्मतत्त्वतः
नारद म्हणाले: राजन, तू जे बोललास ते खरं आहे. ब्राह्मणत्व मिळवणं फार कठीण आहे. पण धर्माचे मार्ग सूक्ष्म आणि समजायला कठीण असतात.
विचित्राणि च कर्माणि विचित्रा भूतभावना । विचित्राणि च भूतानि विचित्राः कर्मशक्तयः
कर्मे विविध असतात, जीवांची निर्मितीही वेगवेगळी असते. जीव सुद्धा वेगळे, आणि त्यांच्या कर्मशक्तीही वेगळ्याच.
कदाचित्सुकृतं कर्म कूटस्थं यदवापि तम् । केनचित्कर्मणा भूप शुभेन परिवर्धते
कधी कधी एखादं पुण्यकर्म, जरी ते सुप्त असलं, तरी दुसऱ्या शुभ कर्मामुळे वाढतं, हे राजा.
फलं ददाति सुमहत्तस्मिन्नपि च जन्मनि । धर्मो गहनसूक्ष्मोऽयं नीयते न यथा तथा
ते त्या जन्मातही मोठं फळ देतं. हा धर्म फार खोल आणि सूक्ष्म आहे, तो आपल्या अपेक्षेप्रमाणे चालत नाही.
न तस्य फलदानस्य श्रूयते कालनिश्चयः । यत्किंचित्सुकृतं कर्मच्छन्नं पापांतरैरपि
त्या पुण्याच्या फळ देण्याचा नेमका काळ कुणालाही ठाऊक नाही. एखादं पुण्यकर्म, जरी ते पापांनी झाकलं गेलं तरी, फळ देतंच.
तदागत्य कुतः क्वापि सुफलं च प्रयच्छति । कृतस्य नेह नाशोस्ति पुण्यस्य दुरितस्य च
ते पुण्य कुठूनतरी येऊन योग्य वेळी चांगलं फळ देतं. इथे केलेलं पुण्य किंवा पाप कधीच नष्ट होत नाही.
तथापि बहुभिः पुण्यैर्दुरितं याति दारुणम् । यदुक्तं भवता राजन्नायासाधिक्यतो भवेत्
तरीसुद्धा, अनेक पुण्यकर्मांनी पाप कमी होतं. जसं तू म्हणालास, राजा, ते फक्त कष्टावर अवलंबून नसतं.
तत्फलं तत्र तत्रापि शृणु सत्यं मयोदितम् । अनायासमहायासौ यद्यल्पत्व महत्त्वयोः
त्या फळाचं प्रमाण तिथल्या प्रयत्नांवरच ठरतं, मोठं किंवा लहान असो. मी तुला सत्य सांगतो, कमी किंवा जास्त कष्ट, त्यांचं फळ कसं मिळतं ते ऐक.
महाव्रतास्ततस्ते स्युः सततं कर्मकादयः । सिंहव्याघ्रादिमूत्रादौ प्रयासा बहुलास्ततः
मोठी व्रते घेतलेले जे लोक असतात, ते नेहमी कर्मकांडात गुंतलेले असतात. सिंह, वाघ यांसारख्या प्राण्यांच्या मूत्रामुळे त्यांना अनेक कष्ट सहन करावे लागतात.
पंचगव्यप्रशस्तत्वं व्रतमध्ये ततो भवेत् । इति कर्तव्यबाहुल्यं महत्त्वं चेत्तदल्पता
व्रतांमध्ये गाईच्या पाच पदार्थांचे सेवन श्रेष्ठ मानले जाते. पण जर व्रताची मोठेपणाची मोजणी केवळ कराव्या लागणाऱ्या गोष्टींच्या संख्येवर केली, तर लहान व्रतेही मोठी ठरतील.
जलाग्न्यादिप्रवेशस्य प्रसज्येत व्रतांतरात् । इदमल्पं महत्त्वं तदिति नैव नियामकः
पाण्यात, अग्नीत किंवा अशा इतर गोष्टींमध्ये प्रवेश करणे काही व्रतांमध्ये सांगितले आहे; पण व्रत मोठे की लहान हे केवळ यावर अवलंबून नसते.
फलं यथोदितं शास्त्रे तदेव स्यान्महोदयम् । यथाल्पनाशो महता महन्नाशस्तथाल्पतः
शास्त्रात जसे फळ सांगितले आहे, तेच खरे मोठे फळ असते. जसे लहान कारणामुळे लहान नुकसान होते आणि मोठ्या कारणामुळे मोठे नुकसान होते, तसेच हेही आहे.
किंत्वल्पविस्फुलिंगेन तृणनाशः प्रदृश्यते । अजामिलोऽपि भूपाल दास्याः पतिरिति स्मृतः
पण लहानशी ठिणगीसुद्धा गवत जाळू शकते, हे दिसून येते. राजन, अजामिलसुद्धा दासीचा पती असूनही आठवला जातो.
धर्मपत्नीपरित्यागी नित्यं पापपथिस्थितः । म्रियमाणः सुताह्वानं चक्रे नारायणेति च
त्याने आपली धर्मपत्नी सोडली होती आणि नेहमी पापाच्या मार्गावर होता. मृत्यूसमयी त्याने आपल्या मुलाला, 'नारायण' असे हाक मारली.
तथा यन्नामग्रहणात्पदं लेभे सुदुर्ल्लभम् । अनिच्छयापि दहति स्पृष्टो हुतवहो यथा
त्या नावाचा उच्चार केल्यामुळे त्याला अतिशय दुर्मिळ असे स्थान मिळाले. जसे अग्नीला अनवधानाने जरी स्पर्श झाला तरी तो जाळतोच.
तथा दहति गोविंदनामव्याजादपीरितम्
त्याचप्रमाणे, गोविंदाचे नाव जरी हेतुपूर्वक न उच्चारले तरी पापे जाळून टाकते.
हत्यायुतं शपनहा सहस्रमुग्रं गुर्वंगनाकोटिनिषेवणं च । स्तेयान्यशेषाणि हरेः प्रियेण गोविंदनाम्ना निहतानि सद्यः
दहा हजार हत्या, हजारो कठोर शाप, गुरूच्या स्त्रियांसोबत असंख्य वेळा संबंध, आणि इतर सर्व चोरी — हे सर्व गोविंदाच्या प्रिय नावाने त्वरित नष्ट होतात.
विष्णुभक्तिमयं वीर यत्किंचित्क्रियतेऽल्पकम् । सुकृतं साधु विदुषा तदक्षयफलं भवेत्
विष्णूभक्तीने केलेले अगदी लहानसेही कर्म, जाणकार लोक अक्षय फळ देणारेच मानतात.
संदेहो न च कर्तव्यो माधवे मासि माधवम् । समाराध्य जनो भक्त्या तत्तद्वांछितमाप्नुयात्
संशय बाळगू नका: माधव महिन्यात, माधवाची भक्तीपूर्वक पूजा केल्याने माणसाला हवे ते सर्व मिळते.
अपत्यं द्रविणं दारा धरा हर्म्यं हया गजाः । सुखानि स्वर्गमोक्षौ च न दूरे हरिभक्तितः
अपत्य, संपत्ती, पत्नी, जमीन, घरे, घोडे, हत्ती, सुख, स्वर्ग आणि मोक्ष — हे सर्व हरिभक्ताला दूर नसतात.
एवं शास्त्रोक्तविधिना स्वल्पेनापि न संशयः । पापस्य महतोऽपि स्यात्क्षयः सम्यग्विधानतः
म्हणून, शास्त्रानुसार अगदी थोडेही केल्यास, योग्य पद्धतीने केले तर मोठे पापही निश्चितच नष्ट होते, यात शंका नाही.
फलाधिक्यं भवेद्विद्वन्नाधिक्याद्भावकर्मणोः । सूक्ष्मा धर्मस्य गतयो दुर्ज्ञेया विबुधैरपि
फळाची अधिकता हे केवळ कर्माच्या प्रमाणावर नाही, तर भाव आणि कृतीच्या गुणवत्तेवर अवलंबून असते. धर्माचे सूक्ष्म मार्ग देवांनाही समजणे कठीण आहे.
प्रियो माधवमासोऽयं माधवस्य महात्मनः । एकोऽपि त्रिषु लोकेषु समग्रेप्सितदायकः
हा माधव महिना मोठ्या माधवाला प्रिय आहे; तीनही लोकांमध्ये एकटाच असला तरी, तो सर्व इच्छित वस्तू देणारा आहे.
पुण्येन गांगेन जलेन काले देशे बुधः स्नानपरः कथंचित् । आजन्मनो भावहतोऽपि दाता न शुध्यतीत्येव मतं ममैतत्
शुद्ध गंगाजलात योग्य वेळी आणि योग्य ठिकाणी स्नान करणारा ज्ञानी माणूसही, जन्मापासून मन अपवित्र असेल तर, शुद्ध होत नाही — हे माझे मत आहे.
प्रज्वाल्य वह्निं घृततैलसिक्तं प्रदक्षिणावर्तशिखं स्वकाले । प्रविश्य दग्धः किल भावदुष्टो न स्वर्गमाप्नोति फलं न चान्यत्
घृत आणि तेलाने ओतलेला अग्नी उजव्या बाजूने फिरणाऱ्या ज्वाळेसह योग्य वेळी पेटवून, त्यात प्रवेश केला तरी, मन भ्रष्ट असेल तर, तो ना स्वर्ग मिळवतो ना दुसरे कोणतेही फळ.
गंगादितीर्थेषु वसंति देवा देवालये यक्षगणाश्च नित्यम् । विनाशनं यांति कृतोपवासा भावोज्झितास्तेन फलं लभंते
गंगा आणि इतर पवित्र नद्यांच्या काठावर देव नेहमी वास करतात, देवालयात यक्षगणही असतात; पण भावशून्य उपवास करणारे नष्ट होतात आणि त्यांना फळ मिळत नाही.
भावं ततो हृत्कमले निधाय श्रीमाधवं माधवमासि भक्त्या । यजेत यः स्नानपरो विशुद्धः पुण्यं न शक्ता वयमस्य वक्तुम्
जो कोणी भक्तीने आपल्या हृदयकमळात श्रीमाधवाचे ध्यान धरून, माधवमासात भक्तिभावाने स्नान करून, शुद्ध होऊन त्याची पूजा करतो, त्याचे पुण्य आम्हाला सांगता येणार नाही इतके मोठे आहे.
इहार्थेऽपि पुरावृत्तमाकर्णय महीपते । विचित्रं कथयिष्यामि फलं किमपि कर्मणाम्
राजन, या संदर्भात घडलेली एक जुनी गोष्ट ऐक. मी तुला कर्माचे एक अद्भुत फळ सांगतो.
तस्य माधवमासस्य प्रसादान्माधवस्य च । यथापि ब्राह्मणी काचित्स्वैरिण्याप शुभं फलम्
माधवमास आणि माधवाच्या कृपेने, एका ब्राह्मण स्त्रीला, जरी ती व्रात्य होती, तरीही शुभ फळ मिळाले.
दिवोदासेति विख्यातः पुरा कांतीश्वरोऽभवत् । तस्यापत्यं महारत्नं नारीणामुत्तमं सदा
पूर्वी दिवोदास नावाचा एक सुंदरतेचा प्रसिद्ध अधिपती होता. त्याची कन्या स्त्रियांमध्ये नेहमीच श्रेष्ठ आणि मौल्यवान होती.